Кіріспе

Тұздың саңылаулы материалдың бетіне көшігі

Химияда, эффлоресценция (француз тілінде "гүлдей беру" дегенді білдіреді) – тұздың саңылаулы материалдың бетіне көшігі, онда ол қабықша түзеді. Негізгі процесс ішкі тұздың суда немесе кейде басқа еріткіште ерітілуін қамтиды. Су, тұзды ерітіндіде ерітіп алып, бетке қарай жылжып, буланып кетеді де, тұздың қабатын қалдырады. "Біріншілік эффлоресценция" деп аталатынында, су – бұл сырттан келген фактор, ал тұз ішінде болған, кері процесс, яғни тұз бастапқыда сыртта болып, кейін ерітінді түрінде ішке тасымалданатын жағдай "екіншілік эффлоресценция" деп аталады. Эффлоресценция табиғи және құрылыс орталарында кездеседі. Көлденеңді құрылыс материалдарында бұл тек сыртқы косметикалық мәселе (біріншілік эффлоресценциядан туындаған дақтар) ғана болуы мүмкін, бірақ кейде ішкі құрылымдық әлсіздікті де (компоненттік материалдардың көшігі/бұзылуы) көрсетеді. Эффлоресценция кеуекті материалдардың тесіктерін бітеп тастауы мүмкін, нәтижесінде ішкі су қысымынан олардың жойылуына әкеледі, мысалы, кірпіштің қабыршақтануы сияқты.

Мысалдар

5 молярлық концентрациядағы NaCl сулы тамшысы 45% салыстырмалы ылғалдылықта (298 К) біртекті нуклеация механизмі арқылы NaCl текшесін түзу үшін өздігінен кристалданады. Алғашқы су газ фазасына бөлінеді. Гипс (CaSO4.2H2O) – гидратталған қатты зат, ол жеткілікті құрғақ ортада суын газ фазасына беріп, ангидрит (CaSO4) түзеді. Мыс (II) сульфаты (көк тас) (CuSO4.5H2O) – көк түсті кристалды қатты дене, ол ауаға ұшырағанда, бетінен кристалдану суын баяу жоғалтып, сусыз мыс (II) сульфатының ақ қабатын қалыптастырады. Натрий карбонаты декагидраты (Na2CO3.10H2O) ауаға ұшырағанда суды жоғалтады.

Негізгі гүлдену

Бастапқы гүлдену цемент өнімінің бастапқы қатаю кезінде пайда болатындықтан осылай аталады. Бұл көбінесе қабырғалық конструкцияларда, әсіресе кірпіште, сондай-ақ кейбір өртке төзімді аралықтарда кездеседі. Қабырға немесе басқа конструкция арқылы қозғалатын су, немесе цемент тасы қалыптасқан кезде гидратацияның жылуынан шығарылатын су, цемент тасының құрамына қалыпты түрде байланыспаған тұздарды бетке әкеледі. Су буланып кеткен кезде тұз қалды, ол ақ, жұмсақ шөгінді түзеді, оны әдетте щеткамен жоюға болады. Нәтижесінде пайда болған ақ шөгінділер осы жағдайда "гүлдену" деп аталады. Осы контексте гүлденуді кейде "тұзды шөгінді" деп те атайды. Бастапқы гүлдену цемент тасының құрамына қалыпты түрде кірмейтін тұздарды шығаратындықтан, бұл құрылымдық емес, эстетикалық мәселе болып табылады. Бастапқы гүлденуді бақылау үшін сұйық май қышқылдары қоспаларын (мысалы, олеин және линол қышқылы) қамтитын қосылыстар жиі қолданылады. Майлы сұйық қоспаны ерте сатыда, қоспа суын салмас бұрын, құм бөлшектеріне жағу арқылы қоспаға енгізеді, осылайша майлы қоспа бетон қоспасының барлық бөлігіне біркелкі таралады.

Екіншілік гүлдену

Екіншілік гүлдену цемент тасының немесе оны құрайтын гидратация өнімдерінің қалыптасуының нәтижесінде пайда болмайтындықтан осылай аталады. Керісінше, ол көбінесе хлоридтер сияқты бетонға зиян келтіретін заттардың сыртқы әсерінен туындайды. Екіншілік гүлденудің кең таралған мысалы – темірбетоннан жасалған көпірлер және тұрақтар. Қыс мезгілінде жолға себілетін тұздың әсерінен тұзды ерітінділер пайда болады. Бұл ерітінді бетонға сіңіп, негізгі құрылымдық маңызы бар цемент тасын еріте бастайды. Кейбір жағдайларда еріген цемент тасының нәтижесінде бетон конструкцияларының жарықтарынан виртуалды сталактиттер пайда болуы мүмкін. Егер бұл процесс жүзеге асқан жағдайда бетон элементінің құрылымдық тұрақтылығына қауіп төнеді. Бұл көлік инфрақұрылымын және ғимараттарды күтіп ұстау бойынша жиі кездесетін мәселе. Екіншілік гүлдену – бетонның остеопорозына ұқсас. Екіншілік гүлденуді бақылау үшін, сулы кальций стеараты дисперсиясын (CSD) қамтитын қоспалар, әдетте, араластыру процесінің соңғы кезеңінде, қоспа суымен бірге қосылады. Типик араластыру процесінде алдымен құм араластырғышқа салынады, содан кейін майға негізделген алғашқы гүлденуге қарсы қоспа құмды жабу үшін үнемі араластырылып қосылады. Содан кейін ірі іріңдер, бояғыштар және цемент қосылады, одан кейін су салынады. Егер CSD қолданылса, ол әдетте осы кезеңде немесе қоспа суы қосылғаннан кейін енгізіледі. CSD – бұл сулы дисперсия, онда кальций стеаратының ұсақ қатты бөлшектері суда біркелкі таратылған. Саудада қолжетімді CSD-нің орташа бөлшек мөлшері шамамен 1-10 микрометрді құрайды. Қоспадағы CSD-нің біркелкі таралуы нәтижесінде алынған бетон қабырғалық блоктары су өткізбейтін болуы мүмкін, себебі CSD бөлшектері судың капиллярлық қозғалысына кедергі келтіретін блоктардың тесіктерінде жақсы таралады.

Гүлденуден қорғау

Цемент материалдарында (бірінші және екінші) гүлденудің толық және тұрақты түрде алдын алудың жалғыз жолы – бетондағы тұз негізіндегі қоспалармен химиялық реакцияға түсетін және сутегі (H) бар кезде байланысатын арнайы қоспаларды қолдану. Бұл арнайы қоспалардағы химиялық реакция наномолекулалық деңгейде натрий хлоридін қосып, оны натрий емес химиялық заттарға және басқа да зиянсыз заттарға айналдырады, олар судан шықпайды немесе бетке көшпейді. Нанотехнологияның арқасында олар тіпті цемент бөлшектерінен 100 мың есе кішірек болады. Осылайша олардың молекулалары цемент минералдары мен құм бөлшектерінен өтіп, ақырында цемент пен құмның бір бөлігіне айналады. Олар сутегінің болуын қажет ететіндіктен, бетон кепкенде реакция тоқтайды және бетон ылғалға ұшырағанда қайта басталады. Сонымен қатар, кірпіш, плитка және бетон сияқты кеуекті құрылыс материалдарын гүлденуден қорғау үшін материалды импрегнирлейтін, су өткізбейтін жабынмен өңдеуге болады. Бұл жабын суды тебіп, материалға жеткілікті терең сіңіп, су мен еріген тұздарды беттен алыс ұстайды. Дегенмен, мұздау қаупі бар климатта мұндай жабын мұздау-еру циклдерінен зақымдануға әкелуі мүмкін. Ол гүлденуден қорғайды, бірақ проблеманы толығымен шеше алмайды. Гүлденуді көбінесе бетоннан фосфор қышқылын қолдану арқылы жоюға болады. Қолданғаннан кейін қышқылдың ерітіндісі жұмсақ сұйық жуғышпен бейтараптандырылады, содан кейін сумен жақсылап шайылады. Бірақ, егер судың ену көзіне назар аудармаса, гүлдену қайта пайда болуы мүмкін. Арматураны қорғаудың жалпы шараларына эпоксидті қаптаманы қолдану және аздап электр зарядын беру жатады, бұл екеуі де тот басудың алдын алады. Сондай-ақ, тот баспайтын болаттан жасалған арматураны қолдануға болады. Цементтің кейбір түрлері хлоридтерге басқаларына қарағанда нашар төзімді. Сондықтан цементтің таңдалуы бетонның хлоридтерге реакциясына үлкен әсер етеді. Бүгінгі су өткізбейтін жабындар будың өтуіне мүмкіндік беретін кедергі жасайды; сұйық су, әсіресе желмен соққан жаңбыр, кірпіш пен қабырғаларға енбейді. Ғимараттың ішіндегі немесе төселген плиткалардың астындағы су буы шыға алады. Бұл кірпіштің ішінде тұтқындалған судан және суық ауа райында тоңудан туындайтын гүлденуді, қабыршақтануды және қабыршақтануды азайтады. Бұрынғы жылдары су өткізбейтін жабындар қабырғадағы ылғалды тұтқындап, мәселенің шешілуіне көмектеспеді. Төрт маусымдық климатта конденсация оның басқа аймақтардағы әріптестеріне қарағанда қиын болды.