Кіріспе

1778–1802 жылдары Вьетнамды билеген әулет, Тэй Сон ағайындарының туған жері – Бинь-Динь провинциясындағы осы аттас аудан.

Тэй Сон әулеті (вьетн. Tây Sơn, chữ Hán: 朝西山), ресми түрде Ұлы Вьет (вьетн. Đại Việt, chữ Hán: 大越) – Вьетнамның әулеті. Ол Тэй Сон ауылынан шыққан үш Нгуен ағайыны Лэ әулетіне, Нгуен және Тринх феодалдарына қарсы көтерілгеннен кейін құрылды. Тэй Сонды осы үш ағайын басқарды, ал қазіргі вьетнамдық тарихшылар оларды Тэй Сон ағайындары деп атайды, себебі олардың шығу тегі Тэй Сон ауданынан. Кейіннен Тэй Сон әулетінен Нгуен әулеті тарады. Тэй Сон әулеті Тринь және Нгуен отбасылары арасындағы ғасырлық соғысқа нүкте қойып, Лэ әулетін жойды және 200 жылдан кейін елді біріктірді. Тэй Сон Қытайдың Цин әулетімен тәуелділік қатынас орнатып, Цяньлун императорынан Вьетнамның ресми билеушілері ретінде мойындылық алды. Тэй Сон ағайындарының ең көрнектісі – Нгуен Куан Бинь, кейіннен Куан Трунг императоры болған кезеңде Вьетнам салыстырмалы бейбітшілік пен гүлдену дәуірін бастан өткерді. Алайда, оның мұрагері елді тиісті деңгейде басқара алмады, бұл қуылған Нгуен феодалы Нгуен Аньға Вьетнамның оңтүстігін қайтарып алуға және өзінің императорлық әулеті – Нгуен әулетіне жол ашуға мүмкіндік берді.

Атауы

Тайшон әулеті Биньдинь провинциясындағы Тайшон ауданының атымен аталып, осы аудан үш бауырластың туған жері болып табылады, олар осы әулетті құрған.

Өмірбаян

XVIII ғасырда Вьетнамды Ле әулеті заң жүзінде басқарды, бірақ нақты билік екі соғысып жатқан әулеттің қолында болды: солтүстіктегі Тринх лордтары императорлық сарайдан Тханг Лонг қаласынан және оңтүстіктегі Нгуен лордтары өздерінің астанасы Хуэден билік жүргізді. Екі тарап та елді бақылау үшін үздіксіз соғыс жүргізді. Осы кезеңде шаруалардың өмірі қиын болды: уақыт өте келе жерлердің иелігі азайып, бірнеше жер иесінің қолына шоғырланды. Императорлық бюрократия сыбайлас жемқорлыққа және зорлық-зомбылыққа ұшырады; бір кезде императорлық емтихан нәтижелері жеткілікті қаражаты барларға сатылды. Халық кедейдеген сайын, билеуші лордтар салтанатты түрде сәнді сарайларда өмір сүрді. Тринх лордтары Тринх пен Нгуен арасындағы соғыс 1672 жылы аяқталғаннан бері бейбіт өмір кешіп жатқан болса, Нгуен лордтары Камбоджаға және кейін Сиам (Таиланд) Корольдігіне қарсы тұрақты науқандар ұйымдастырды. Нгуен лордтары көбінесе осы соғыстарда жеңіске жетіп, жерсіз қалған кедейлерге қоныстануға жаңа құнарлы жерлер ашты, бірақ жиі соғыстар ақша, ресурстар мен адам өміріне құн шығыны келтірді.

Тьай Сон көтерілісі

1769 жылы Сиамның жаңа патшасы Таксин Камбоджаны қайта басып алу үшін соғыс бастады. Соғыс Нгуен иелеріне қарсы бағытталды, олар жаңадан жаулап алған жерлерін, соның ішінде Кочинкинаның шығыс жағалауындағы Ха-Тьен княздығын тастап кетуге мәжбүр болды. 1765 жылы Нгуен Фук Хоат патша қайтыс болды, сот билігі регент Трэн Фук Лоанға жүктелді, бұл саяси дағдарыс тудырды. Бұл, ауыр салықтар мен жергілікті деңгейдегі кең таралған жемқорлықпен бірге, 1771 жылы Тэй Сон ауылынан Нгуен Нхук, Нгуен Хуэ және Нгуен Ль (Нгуен иелерімен туыс емес) ағайындыларын Нгуен иесі Фук Тхуанға қарсы көтеріліс жасауға итермеледі. Тэй Сон ағайындылары өздерін халықтың қорғаушылары ретінде таныстырды. Келесі жылы көтеріліс күшейіп, олар Нгуен әскеріне қарсы бірнеше шайқаста жеңіске жетті, бұл әскер көтерілісті басу үшін жіберілген болатын. Тэй Сонға кедей шаруалар ғана емес, сонымен қатар кейбір таулы тайпалар да қолдау көрсетті. Ағайындылардың басшысы Нгуен Хуэ өзінің мақсаты халықтың қысымын тоқтату, елді біріктіру және Ханойдағы Ле императорының билігін қайта орнату екенін айтты. Тэй Сон жемқор шенеуніктерді қуып шығуға және жерді қайта бөлуге уәде берді. 1773 жылы Тэй Сон Куиньон портын басып алды, онда Нгуеннің шектеуші заңдарынан зардап шеккен саудагерлер көтеріліске қаржылық көмек көрсетті. Нгуендер, ақыры, көтерілістің ауырлығын мойындап, сиамдықтармен бейбіт келісімге келді, бұрынғы онжылдықтарда басып алған жерлерін қайтарды. Алайда, олардың қиындықтары Тринь Сам 100 жылдық бейбітшілікті бұзып, оңтүстіктегі жағдайды пайдаланып, өз әскерін Нгуеннің астанасы Фу Хуанға (қазіргі Хуэ) шабуыл жасауға жіберген кезде күшейді. Тринь әскері қаланы басып алып, Нгуенді Джиа-Джинге (қазіргі Сайгон) қашуға мәжбүр етті. Тринь әскері оңтүстікке қарай жылжуын жалғастырды, ал Тэй Сон әскері басқа оңтүстік қалаларын жаулап алуды жалғастырды. Нгуенге қарсы жиналған күштер тым көп болды, және 1776 жылы Тэй Сон әскері Гиа-Джиннің соңғы Нгуен бекінісін басып алып, қаланың қытай халқын қырғынға ұшыратты. Нгуеннің барлық отбасы қоршаудың соңында өлтірілді, тек бір ғана туысы, Нгуен Ань Сиамға қашып құтыла алды. Тэй Сонның үлкен ағасы Нгуен Нхуак 1778 жылы өзін император деп жариялады. Осылайша Триньпен қақтығыс сөзсіз болды.

Сиаммен қақтығыс

Тай Сон келесі он жылдықты бұрынғы Нгуен аумағындағы билігін нығайтуға жұмсады. Нгуен Аньдің жіққы жау екені көрінді. Ол Сиам патшасы Пья Таксинге өзіне көмектесу үшін Вьетнамға шабуыл жасауға көндірді. Сиам әскері 1780 жылы шабуылдады, бірақ бірнеше жылдық соғыс барысында Тай Сон әскерін жеңе алмады, себебі жеңістерден кейін жеңілістер кездесті. 1782 жылы Сиам патшасы көтеріліс кезінде қаза тапты, ал бір жылдан соң Нгуен Аньнің әскері Вьетнамнан қуылып шығарылды. 1785 жылы Сиам тағы да шабуыл жасап, Меконг дельтасының бір бөлігін басып алды, бірақ Рак Гам Хоай Мут шайқасында Нгуен Хуэден жеңілді.

Тринь иелерінің жеңілуі

Нгуенді уақытша жеңген соң, Нгуен Хуэ Тринь иелерінің күшін жоюға бел буды. 1786 жылы ол үлкен әскердің басында солтүстікке қарай жорыққа шықты және қысқа науқаннан кейін Тринь әскерін сәтті жеңді. Триньдер де халыққа ұнамайтын еді, ал Тэй Сон әскері жеңілмейтіндей көрінді. Тринь әміршісі солтүстікке, Қытайға қашып кетті. Кейін Нгуен Хуэ номиналды түрдегі соңғы Лэ императоры Лэ Хинь Тонның қызы Лэ Нгок Ханға үйленді.

Ле әулетінің құлдырауы және Цин әулеттерімен қарым-қатынасы

Бірнеше айдан кейін, билікті ұстап тұру үмітінің жоғалғанын түсінген император Ле Чио Тхоң солтүстікке, Қытайдың Цин империясына қашып кетті, онда ол Цянлон императорынан көмек сұрады. Цянлон императоры Ле Чио Тхоңды билікке қайтаруға келісті, сондықтан 1788 жылы үлкен Цин әскері оңтүстікке қарай Вьетнамға жорық жасап, астана Тхан Лонгты басып алды. Нгуен Хуэ жаңа әскер жинап, Цин әскерімен күресуге дайындалды. Ол шайқас алдында әскерлеріне былай деді:

Цин әскері Ай жаңа жылын тойлап жатқан кезде, Нгуен Хуэ әскері Нгок Хой Донг Да шайқасында оларды жеңіп, Ле Чио Тхоңпен бірге кері шегінуге мәжбүр етті. Тай Сонға қытайлық қарақшылар қолдау көрсетті. Шайқастан кейін Нгуен Хуэ, Цин және Сиамның бірлескен шабуылын болдырмау және Лэ әулетін қалпына келтіруге тырысу үшін, салықтық қарым-қатынасты қалпына келтіруге ұмтылды. 1789 жылы Цянлон императоры Нгуен Хуэнің жеке басқаруымен Пекинге арнайы делегацияны жіберу шартымен, Аннамның королі ретінде Нгуен Хуэні тағайындап, салықтық қарым-қатынасты қайта жаңартуға келісті. Нгуен Хуэдің кенеттен қайтыс болуына байланысты барлық шабуыл жоспарларынан бас тартуға тура келді. 1792 жылы Куан Тхрун қайтыс болған кезде шабуыл ешқашан іске аспады. Тай Сон 1782 жылы этникалық хань қытайлық қоныс аударушыларды қырғаннан кейін, Цин қытайларының қолдауы Нгуен иелеріне ауысты. Куан Тхрун қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Нгуен Куан Тун он жасында император Чан Тхинь ретінде таққа отырды. Алайда, нақты билік оның ағасы Буй Дак Туеннің қолында болды, ол кең ауқымды саяси тазалау жүргізді. Куан Тхрунның қызметінде болғандардың көпшілігі жазаланды, ал қалғандары көңілсіздікке ұшырап, режимді тастап кетті, бұл Тай Сонды едәуір әлсіретті. Бұл Нгуен Анға француз епискобы Пиньо де Бехайн шақырған француз әскери авантюристтерінің көмегімен 10 жыл ішінде елді толық басып алуға мүмкіндік берді. 1800 жылы Нгуен Ан Куй Ньон бекінісін басып алды. 1801 жылы ол Фу Сюаньды басып алып, Нгуен Куан Тунды Тхан Лонгқа қашуға мәжбүр етті. 1802 жылы Ан Тхан Лонгты қоршап алды. Ол кездегі 20 жасар Нгуен Куан Тун қашып кетті, бірақ ұсталды және жазаланды, нәтижесінде 24 жылдық билік аяқталды, ал Вьетнамның соңғы императорлық әулеті – Нгуен 1802 жылы елді басып алды. Нгуен иелері Тай Сон әулетін жеңіп, Вьетнамды толық бақылауға алды және 1802 жылы императорлық Нгуен әулетін құрды. Нгуендер жеңілген Тай Сон көшбасшысы Буй Тхи Сюаньды пілмен қағып өлтірді. Оның жүрегі мен бауыры Нгуен әскерлері жеп тастады.