Кіріспе

3 ғасырдағы вьетнамдық жауынгер Трёу ханым (, , Chữ Nôm: 婆趙 226 – 248) немесе Трёу Ẩu (, Chữ Hán: 趙嫗) – 3 ғасырдағы Вьетнамдағы әйел жауынгер. Ол бір уақытқа дейін Қытайдың Шығыс Ву әулетінің билігіне қарсы тұрды. Оны Трю Тхи Трин деп те атайды, бірақ оның нақты есімі белгісіз. Ол былай деген: "Дауылға мініп, ашық теңізде касатка өлтіріп, басқыншыларды қуып, елді қайтадан жаулап алып, жеке бастың тәуелділігін жойып, ешқашан ешбір еркектің келіншегі болуға мойын бұрмағым келмейді". Трёу ханымның көтерілісі қазіргі вьетнамдық ұлттық тарихта "шетелдік үстемдікті аяқтау үшін ұзақ ұлттық тәуелсіздік күресінің" бір бөлігі ретінде бейнеленеді. Ол сондай-ақ Lệ Hải Bà Vương (chữ Hán: 麗海婆王, lit. "әдемі теңіздің патшайымы") деп те танылады.

Өмірбаян

226 жылы Сунь Куан Цзяоцзиді тікелей қытай билігіне қайта бағындыру және Ши Ши әулетін жою мақсатымен 3000 әскер жіберді. Сунь Куанның әскерлері Ши Хуйді отбасымен бірге тұтқындап, басын кесті, содан кейін Цзючжэньге шабуыл жасап, он мың адамды, сондай-ақ Ши Ши әулетінің аман қалған мүшелерін өлтірді. Сунь Куан Цзяоцзиді екі жеке провинцияға – Цзяочжоу және Гуанчжоуға бөлді. 231 жылы Шығыс Ву тағы да Цзючжэньге генерал жіберіп, "жабайы Юэ тайпаларын жою және бейбіттендіруді" тапсырды.

Өмірбаян

248 жылы Цзяо провинциясының Цзяоцзи және Цзючжэн аудандарының халқы Ву қытайларына қарсы көтерілді. Цзючжэндегі Трио Ау атты жергілікті әйел көтеріліс жетекшісі болды, одан кейін жүздеген басшылар елу мың отбасын оның бүліктеріне қосты. Шығыс Ву Лу Инді бүлікшілермен күресу үшін жіберді және бірнеше айлық соғыстан кейін Трио ханымды өлімге кесті. Кейт Тейлор 1983 жылы былай деп жазды: «Қытай деректерінде Трио ханым туралы ештеңе айтылмағанмен, 13 ғасырдағы вьетнамдық ғалым Ле Так, Юань Қытайындағы жерсіздікке ұшыраған ол, өзінің «Аньнан чжилюэ» еңбегінде оны бір метрлік кеудесі бар және шайқаста пілмен соғысқан әйел ретінде сипаттады». К. В. Тейлор «Трио ханымның қарсыласуы олар үшін (қытайлар) қарапайым, жойылған және тарихи маңызы жоқ, жабайылықтың бір түрі болды» деп мәлімдеді. Кэтрин Черчман (2016) Тейлордың қытай деректерінде оны атамағаны туралы пікірінің дұрыс еместігін көрсетеді. Черчманның сөзіне қарағанда, Трио ханым туралы ең көне және ең толық мәліметтер Лю Синцзидің (Батыс Цзинь (265–318) дәуірінде жазылған) «Цзяочжоу цзи» (交州記) атты жылнамасынан алынған, және ол «Тайпин Юлань» (шамамен 980 жыл) еңбегінде келтірілген, ол барлық келесі есептердің бастапқы мәтіні болды.

Цзинь Цзяочжоуды жаулап алды

263 жылы Цзяочжоу префектурасының шенеунігі Лу Синь (呂興) жергілікті халық пен әскерлердің қолдауымен көтеріліс ұйымдастырып, Ву әкімшілері Сунь Сюй (孫諝) мен Дэнь Сюньді (鄧荀) өлтірді, содан кейін Цао Вэйге елшілер жіберіп, әскери көмек сұрады. Цзяочжи, Цзючжэн және Ринан Вэйдің басқаруына өтті. 265 жылы Цзинь (266–420) династиясы Цао Вэйді басып алып, дереу Ян Чиді жергілікті қолдаумен Цзяочжоуды қоса аннексиялауға жіберді. 268 жылы Шығыс Ву екі генерал – Лю Чун мен Хсю Цзеті Цзиньнен Цзяочжоуды қайта басып алу үшін жіберілді, бірақ Цзинь әскерлері оларды жеңіске жеткізді. 270 жылы Цзинь мен Ву әскерлері Гуанси провинциясының Хепу қаласында шайқасты. Ву генералы Тао Хуан Цзиньмен ынтымақтасқан Фуян тайпаларының (扶嚴夷) жергілікті қолбасшысы Луонг Кимен байланыс орнатып, оны Ву жағына көндірді, бұл Ву армиясына 271 жылы Цзяочжидің порты мен маңызды қалаларын қайта басып алуға мүмкіндік берді. Ауылдық жерлердегі шайқастар 280 жылға дейін жалғасты, содан кейін Цзинь династиясы Шығыс Вуды жойып, Қытайды қайта біріктірді.

Тарихи айырмашылықтар

Қолжетімді ақпараттың көп бөлігі тек Мин әулетінің соңында немесе одан кейін жазылған вьетнамдық дереккөздерден алынған. Дегенмен, Сангуочжи (Үш патшалықтың жазбалары) атты классикалық қытай тарихи еңбегі осы кезеңде Цзяочжи (交趾; ) және Цзючжэнь (九真, ) округтерінде болған көтеріліс туралы айтады:

Чиу (赤烏) [248] жылдың 11-ші жылы Цзяочжиде (交趾), Цзючжэнь (九真) көтерілісшілері қамалданған қалаларға шабуыл жасап, үлкен дүрбелең тудырды. Лу Инь (陸胤) Ву патшасынан Цзяочжоу инспекторының шеніне ие болды. Ол әскерін алып, оңтүстік шекараға кірді және көтерілісшілерге хабар жіберді. Өз шеберлігімен оларды талаптарына келісуге көндірді. [Гаолян (高涼) округінде] қолбасшы Хуан Ву (黄吳) 3000 шаңыраумен берілуге келді. Лу Инь сол аймаққа қарай әскерін бастап барды. Ол [жергілікті тұрғындарға] адалдығын білдіріп, сыйлықтар таратып берді. [Қалған] 100 көтерілісші басшысы мен 50 000 шаңырау, бұрын тәртіпсіз және жақындасуға қиын болған, Лу Инь алдында иіліп құрмет көрсетті. Осылайша аймақ бейбіт түрде тапсырылды. Лу Иньге Оңтүстікті тыныштандырушы генерал шені берілді. Ол қайтадан Цанвудағы (蒼梧) көтерілісшілерге қарсы жазалау экспедициясына жіберілді. Ол оларды тез жеңді. Лу Иньнің әскерінің жалпы саны 8000 адамды құрады. (Кейінгі түсіндірмелерде Лу Инь егін егуге көмектесіп, халықты азық-түлікпен қамтамасыз еткені де айтылған.) Америкалық профессор Кит Тейлор осы айырмашылықтарды былай түсіндірді:

Қытай деректерінде Леди Трио туралы ештеңе айтылмаған; оның туралы біздің біліміміз тек вьетнамдық дереккөздерден алынған. Осыдан 248 жылғы оқиғалар екі тараптан да әртүрлі есте сақталғаны көрінеді. Қытайлықтар тек кейбір көтерілісші басшыларды парамен сатып алып, табысқа жеткенін жазды. Леди Трио басқарған қарсылық олар үшін жай ғана жабайылық пен мойынсұнбаушылық болды, ол әдеттегідей жойылды және тарихи маңызы жоқ. Ал вьетнамдықтар Леди Трионың көтерілісін сол кездегі ең маңызды оқиға ретінде еске алады. Оның басшылығы халықтың күшті сезімдеріне үндеді. Оның ұрпақтан-ұрпаққа жеткен дәстүрлі бейнесі – соғысқа аттанғанда иығына ұзын көкірегін лақтырып, піл мініп жүрген әйел бейнесі, ерекше, бірақ адамгершілікке толы көшбасшы ретінде сақталып келеді. Леди Трио қайтыс болғаннан кейін, вьетнамдықтар оның рухына табынушылық етеді. Біз оның есімізді сақтауымызға халықтың оны есте сақтауының арқасы.

Мұра

Трио Тхи Тринь – аса даңқты батыр, және Вьетнам қалаларында оның құрметіне көптеген көшелер аталған (Хюэ, Ханой, Хошимин қалаларында және басқа да бірнеше қалада Ба Триэу көшелері бар).

Цитаталар

Үш патшалықтың тарихнамасы (220–265 жж.). Су Ма Куанның «Цзю чжи тун цзянь» еңбегінен 69-тарау мен 78-тарау / Ахиллес Фанг аударған және түсіндірмелер қосып жазған; Глен В. Бакстер редакциялаған.