Кіріспе
Нанью корольдігінің билеуші үйі Трёу немесе Чжао әулеттері (; ; ) оңтүстік Қытай мен солтүстік Вьетнамның бір бөлігін қамтитын Нанью корольдігін басқарды. Оның астанасы қазіргі Гуанчжоудағы Панью болды. Династияның негізін қалаушы Чжао Туо (Триу Дза) Хэбэйден шыққан қытайлық генерал болды және бастапқыда Цинь династиясы тұсында әскери губернатор болып қызмет етті. Ол Цинь әулеті құлаған кезде б. з. д. 207 жылы мемлекеттің тәуелсіздігін бекітті. Билеуші элитаға жергілікті Юэ және иммигрант хан халықтары кірді. Чжао Туо Ау Лак штатын басып алды және оңтүстікке қарай кеңейіп келе жатқан Хан әулетіне қарсы соғыста Юэ мемлекеттерінің коалициясын басқарды. Кейінгі билеушілер өздерінің тәуелсіздігін нығайтуда сәл сәтті болды және Хан әулеті ақыры б.з.д.
The Triệu dynasty or Zhao dynasty (; ; 茹趙) ruled the kingdom of Nanyue, which consisted of parts of southern China as well as northern Vietnam. Its capital was Panyu, in modern Guangzhou. The founder of the dynasty, Zhao Tuo (Triệu Đà), was a Chinese general from Hebei and originally served as a military governor under the Qin dynasty. He asserted the state's independence in 207 BC as the Qin dynasty was collapsing. The ruling elite included both native Yue and immigrant Han peoples. Zhao Tuo conquered the Vietnamese state of Âu Lạc and led a coalition of Yuè states in a war against the Han dynasty, which had been expanding southward. Subsequent rulers were less successful in asserting their independence and the Han dynasty finally conquered the kingdom in 111 BC.
Тарихнама
Хун Цзюо ғалымы он бесінші ғасырда Наньюэдің алғашқы егжей-тегжейлі жарияланған тарихын шығарды. Қытай тарихшылары жалпы алғанда Наньюэді Хан әулетінің сепаратистері деп айыптаған (206 BC 220 AD), бірақ оларды өркениетті күш ретінде де мақтаған. Әсіресе, 1696 жылы Кю Даджун атты ақынның сөздері қатты сынға алынды. Цю Цинь Ши Хуанды қытай мәдениетінің тазалығын қалай сақтаудың үлгісі ретінде мақтады және Чжао Туоны императормен салыстырды. Қазіргі заманда (yuè) таңбасы кантон тілінде, ал 越 (yuè) таңбасы вьетнам тілінде қолданылады. Бірақ тарихи тұрғыдан алғанда, бұл екі кейіпкер бір-бірін алмастыра алатын. Осы арада вьетнамдық тарихшылар Трио әулетін Вьетнамның негізін қалаушылар ретінде қаһармандықпен қарастыра ма, әлде оларды шетелдік басқыншылар ретінде айыптай ма деген мәселемен күресті. Кейінгі ғасырларда Чжао Туь Вьет халқының халық қаһарманы болды және Хан империясына қарсы тұрғаны үшін естеріне түсті. Ли Би қытайларды солтүстік Вьетнамнан қуып шыққаннан кейін, 544 жылы өзін "Нам Вьет императоры" (Nam Việt đế; 南越帝) деп жариялады, осылайша оның мемлекеті жері мен этникалық құрамы жағынан айқын айырмашылықтарға қарамастан, Наньюэдің қайта жаңғыруы ретінде анықталды. Он үшінші ғасырда Ле Ван Ху Вьетнамның тарихын жазды, ол Трио әулетін өзінің бастапқы нүктесі ретінде қолданды, Жао Тоо Вьетнамның алғашқы императоры ретінде жарқын мақтау алды.
Жао Тоо
Жао Тоо (б.з.д. 204136), сондай-ақ династияның негізін қалаушы Трио Да деп аталатын, Жао штатында, қазіргі Хэбэй провинциясында туған этникалық қытай. 208 жылы Цинь әулеті құлаған кезде, губернатор Рен Сяо қайтыс болғаннан кейін Наньхайдың (қазіргі Гуандун) әскери губернаторы болды. Кантонның Цин губернаторы Чжаоға өз тәуелсіз патшалығын құруға кеңес берді, өйткені бұл аймақ шалғай және бұл аймақта қытайлық қоныстанушылар көп болды. Ол Нанхайның тәуелсіздігін бекітті. Б.з.д. 204 жылы өзін Вьетнамның патшасы деп жариялады. Ол Линнань аймағында құрылды. Ол Наньюеге билік жүргізді және Хан императоры Гаодзуға қарсы төңкеріс жасады және Хан әулетімен барлық байланыстарды үзді, орталық үкімет тағайындаған көптеген хан қызметкерлерін өлтірді және Юэ халқының жергілікті әдет-ғұрыптарын қолдады. Бұл жолы Чжао Тоо Юэ әдет-ғұрыптары бойынша шашын тігіп, тік ұстады. "Осылай да, сіздер енді көктің өздеріңізге берген табиғатына қарсы шығып, туған жеріңіздің киімін тастап, осы кішкентай, алыс Юэ жерімен көктің ұлына қарсыласы және жау мемлекеті ретінде тұруға тырысасыздар. Мұндай жағдайда сіздер мені қарсы алу үшін қала маңындағы шалғай аймаққа дейін барып, солтүстікке қарай иіліп, өзіңізді "одақ" деп атауыңыз дұрыс". "Барлық Юэде сөйлесуге тұрарлық ешкім жоқ", - деді патша, "Қазір сіз келгеннен кейін, мен күнде бұрын-соңды естімеген нәрсені естіймін!" Лу Чанъанға оралғанда, Хан императоры Гаодзу осы нәтижеге қатты қуанды. Императрица Лю Наньюеге қарсы жіберген әскерді холера эпидемиясы қиратты. Бейбітшілік Наньюэдің басқа Юэ мемлекеттеріне қатысты императорлық билігін жоғалтуын білдірді. Оның бұрынғы империясы үстемдікке негізделмеген, керісінше, Ханға қарсы соғыс уақытындағы әскери одақтың негізі болған.
Жао Мо
Чжао Тоо б. з. д. 136 жылы қайтыс болып, оның орнын немересі Чжао Мо (; ) бағындырды. Ол таққа отырғанда 71 жаста еді. 135 жылы Миньюе шабуылға түсіп, Чжао Мо Хан империясының көмегін сұрады. Хан императоры Ву Наньюэге көмек көрсету үшін әскерін жіберіп, "көмек" ұсынды, бірақ жағдай туындаған жағдайда елді басып алуды көздеді. Хан ханзадасы Жао Инцзи Хан хан сарайында тұрып, білім алу үшін жіберілді. Оның патшасы тым жас, тәжірибесіз және дайындығы жоқ, бірақ батыл әскерді басқарғандықтан, Наньюэ олардың бекінісін біраз уақыт қана ұстай алды. Хан Лю Цзя мен оның патшасы (Чжао Цзяньде)мен бірге Нанью армиясын талқандады, екеуі де ақырына дейін қарсы тұрды. Лю Цзяның көптеген ғибадатханалары, оның әйелдері мен сарбаздары қазіргі Солтүстік Вьетнамның Қызыл өзен дельтасында шашырап кеткендіктен, соғыс 98 жылға дейін созылуы мүмкін. Панью құлағаннан кейін, Тьи Ву Вунь (орталығы Ко Лоа болып табылатын Тьи Ву аймағының капитаны) Батыс Хан әулетінің Бірінші қытай билігіне қарсы көтерілді. Оны көмекшісі Хоанг Доң (黄同) өлтірді. Кейіннен Наньюэ аумағы тоғыз округке бөлініп, Хань әулетіне Цзяоцзи (Цзяо Тхаң) префектурасы ретінде қосылды. Хан әулеті Цзяоцзиде біздің заманымыздың 40-шы жылы көтеріліс бастаған Трэньн әпке-қарындастарының көтерілісіне дейін билік жүргізді.
Наньюэ мәдениеті
Гуанчжоудағы Наньюэ қабірінен археологтар қазбадан тапқан артефактілер көрсеткендей, Хан және Юэ мәдениеттерінің бірігуі елеулі түрде болды. Гуанчжоудағы Наньюй қабірі өте бай. Хан, Чу, Юэ және Ордос аймақтарының мәдени әсерін көрсететін қола бұйымдар өте көп.