Кіріспе

Вьетнамның үшінші қытайлық үстемдігінен кейінгі алғашқы вьетнамдық әулет (939-965)

Нго әулеті (; Chữ Nôm: 茹吳), ресми түрде Тĩnh Hải quân (chữ Hán: 靜海軍), 939-968 жылдар аралығында жартылай тәуелсіз вьетнамдық әулет болды. Әулетті 938 жылы қытайлық Оңтүстік Хан әулетіне қарсы Бак Данг өзені шайқасында вьетнамдық әскерлерді жетектеген Нго Куйен құрды. 930 жылдар шамасында Нго Куйен билікке келген кезде Солтүстік Вьетнамды Оңтүстік Хан әскери түрде басып алды және ол уақытша Тан әулетінің автономиялық провинциясы және вассалдық мемлекеті ретінде қарастырылды, бұл Тĩnh Hải quân деп аталды. Жыл сайын Тĩnh Hải quânның жиедушиі бейбітшілік пен саяси қолдау үшін қытайлық үстемдігіне салық төлеуге міндетті болды. 10 ғасырдың басында Қытайда «Бес әулет және он патшалық» деп аталатын азаматтық соғыс салдарынан іштен қырқылып, әлсіреген еді. Қытайлықтар осы азаматтық талас-тартысқа ден қойып, Тĩnh Hải quân бақылауын уақыт-уақытпен жоғалтып алатын. Тĩnh Hải quân осы мүмкіндікті пайдаланып, тәуелсіздігін жариялады және Қытайдан бөлініп шықты. Дыонг Динь Нье басшылығымен Тĩnh Hải quân мемлекеті толыққанды тәуелсіздік үшін әскери науқан бастады.

Тәуелсіздікке дейінгі кезең

Суй әулетін жеңгеннен кейін, Тан әулеті әкімшілік бөліністерін және провинцияларын қайта құрып, Вьетнамдағы қытай үкімдігін сақтап қалды. Алайда, 9 ғасырдың соңында ішкі тәртіпсіздік күшейіп, Хуан Чао көтерілісі Тан әулетін әлсіретті. 10 ғасырдың басында, 905 жылы, Вьетнамның Хук тайпасының өкілі Хук Тхао Дю, Қытайдағы үзіліссіз дүрбелеңді пайдаланып, әлсіреген Тан әулетінен билікті тартып алып, өзін Цзиедуши (вьетнам тілінде: Tiết độ sứ) деп жариялады, соның арқасында Вьетнамға белгілі бір тәуелсіздік берілді. 906 жылы Тан Цзяочжиді тәуелсіз мемлекет деп мойындады, бірақ бір жылдан кейін Чжу Вэнь Тан билігін құлатып, Лианг әулетін құрды, осылайша Қытай Бес әулет және Он патшалықтың қысқа мерзімді империяларына бөлінді. Қытайда азаматтық соғыс кезінде Хук тайпасы Вьетнамдағы билігі мен бақылауын арттыруға тырысты. Алайда, Оңтүстік Қытайдың Гуанчжоу провинциясында бұрынғы Тан губернаторы Лю Ян өзін жаңадан пайда болған Оңтүстік Хан патшалығының императоры деп жариялады. 917 жылы Хук Тхао Ми Хук Хаодан кейін Тинь Хай Юнның Цзиедушиі болды және Солтүстік Қытайдағы Лианг әулетінен саяси қолдау іздеді, осылайша оларға қарасты мемлекет болды. Бұл әрекет Оңтүстік Ханның наразылығын тудырды және 930 жылы император Лю Ян Тинь Хай Юнның астанасына шабуыл жасап, Хук Тхао Миді тұтқынға алып, оны бақылауға алуға тырысты. Бірақ көп ұзамай Тинь Хай Юнның Ай Чжу ауданының губернаторы Дыонг Дьинь Нье Хук Тхао Миді құтқару үшін әскер жіберіп, Оңтүстік Хан армиясын жеңіп, өзін Цзиньхайдың Цзиедушиі етіп тағайындады. 937 жылы Дыонг Дьинь Нье өзінің шенеунігі Кио Конг Тьеннің қолынан қаза тапты, ол Оңтүстік Хан императорына адал екенін жариялады. Содан кейін Дыонг Дьинь Ньедің күйеу баласы, Ай ауданының губернаторы, генерал Нго Куйен Кио Конг Тьенге қарсы соғыс ашты.

Бạch Đằng өзенінің шайқасы

Нго Куен (897–944) – Дьонг Дин Нгидің ең адал генералы және күйеу баласы. Ол Дьонг Дин Нгидің басшылығымен қызмет етіп, оның қызының біріне үйленді. Әкесінің қанымен өлтірілгеннен кейін Нго Куен кек алуға кірісті. 938 жылы ол шабуыл жасап, Кио Конг Тиенді жеңді. Кио Конг Тиен Нго Куенмен шайқаста қаза тапқанға дейін, Оңтүстік Хан сарайына елші жіберіп, әскери күштермен көмектесуді сұрады. Оңтүстік Хан мемлекетінің императоры 938 жылы Кио Конг Тиенге көмек көрсету үшін Оңтүстікке әскер жіберді. Бірақ Нго Куеннің әскерлері Оңтүстік Хан әскерінің жорығы туралы хабардар болғандықтан, жедел түрде күштерін жұмылдырып, стратегиялық маңызға ие шайқас алаптарына орналастырды. Басқаша айтқанда, қарсыласына көмек беруге келген Оңтүстік Хан әскерін жеңу үшін Нго Куен мен оның әскерлері Бах Данг өзенінің түбіне темір қадаларды орналастырып, Оңтүстік Хан флотының шабуыл уақытын дұрыс есептеді. Шабуыл, қадаларды су жасырып тұрған толы су кезінде басталды. Вьетнамдық әскерлер жауды бірнеше сағат бойы тоқтатты, судың төмендеуін және қадалардың қытай флотына тиюін күтті. Оңтүстік Хан флотының қатары бұзылғаннан кейін, вьетнамдық әскерлер оқпен шабуылдап, жүздеген алып кемелерді жойды. Оңтүстік Хан флоты мен Оңтүстік Ханның ханзадасы шайқаста қаза тапты, осылайша Оңтүстік Ханның Аннамаға қатысты әскери мақсаттарына нүкте қойылды.

Нго Куаның билігі

Бạch Đằng өзенінің шайқасы осы атақты өзенде ғасырлар бойы болған көптеген жеңістердің біріншісі болды. Нго Куйен соңынан таққа отырып, "Нго Ванг" (Нго патшасы) немесе "Тьен Нго Ванг" атағын алды. Ол астананы Ко Лоаға көшірді. Ол 944 жылға дейін, 47 жасында аурудан қайтыс болғанға дейін бес жыл ғана билік етті. Амбициялы билеушінің қысқа билік ету мерзімі болашақтағы тәуелсіздік күресіне негіз салды. Нго Ванг вьетнамдықтардың үздіксіз тәуелсіздік және саяси автономия дәуірін бастады. Дегенмен, Нго әулетінің жергілікті билеушілерді бақылауда ұстамауы және Нго Куйеннің билеуші ретіндегі заңдылығын қытайлықтардан мойындата алмауы себепті, ол Сун әулетінің қарауындағы аймақ болып қала берді.

Патшалық сотының даулары

Өлер алдында Нго Ванг өзінің қайын інісі Дьонг Там Ханың ұлы Нго Сюнь Нгюбтың регенттік жасауын көруді тіледі. Бірақ Дьонг Там Ха тақты тартып алып, өзін "Бин Вунь" (平王) деп жариялады. Ол Нго Сюнь Нгюбтың кіші інісі Нго Сюнь Ванды асырап алып, оны тақ мұрагері етті. Өміріне қауіптеніп, Нго Сюнь Нгюб өзінің сүйіктілерімен бірге Нам Сахқа (қазіргі Хай Дыонг провинциясы) жасырынды. Дьонг Там Ханың билеуі халыққа ұнамады және патшалықтың барлық жерінде көптеген көтерілістер мен бүліктер болды.

Нго Сун Ван мен Нго Сун Нгбұңның бірге билік етуі: 950954

Нго Суонг Вэн (吳昌文) 950 жылы Дыонг Там Ханы тақтан түсіріп, өзін "Нам Тань Ван" (南晉王) деп жариялады. Ағасына деген құрметтің белгісі ретінде Нго Суонг Вэн оны өлтірмеді, тек лауазымынан төмендетіп, жер аударып жіберді. Содан кейін Нго Суонг Вэн тақты бөлісу үшін үлкен ағасы Нго Суонг Нгубты іздеді. Елордаға келгеннен кейін Нго Суонг Нгуб өзін "Тхиен Сак Ван" (天策王) деп атады. Кіші інісі Нго Суонг Вэннің таққа қайтаруымен Нго Суонг Нгуб көп ұзамай үлкен ұлы ретіндегі құқықтарын жеміссіз пайдаланып, Тинь Хай әскерін диктатор ретінде, "Тхиен Сак Ван" (天策王) атымен басқара бастады. Елде әртүрлі билеушілер арасында ашық бәсекелестік туды, олар келесі мұрагер болу үшін күресті.

Нго Сюнь Шидің билігі: 965968

965 жылы Нго Сян Вэн қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Нго Сян Си (吳昌熾) оның орнына отырды. Таққа көтерілген Нго Сян Си ел билігі үшін күрескен 12 сардардың ашық бәсекелестік кезінде өкіметін мойындатудың ауыр міндетімен бетпе-бет келді. Оның билігі жарияланғаннан кейін ел одан әрі дүрлігіп, 12 әскербасының анархиясы (вьетнамша: Loạn 12 sứ quân) деп аталатын хаостық дәуірге түсті.

"12 әскери әміршінің анархиясы" немесе "Loạn 12 sứ quân" (966968)

Нго әулетінің ықпалының әлсіреуі кейбір губернаторлардың патша сарайына қарсы көтерілісіне себеп болды. 951 жылы Хоа Лы ауданының князі Дин Бо Линь, Хоан ауданының губернаторы Дин Конг Трюдің ұлы, жергілікті таулы аймақтың қиын географиясын пайдаланып, Нго әулетіне қарсы көтерілісін бастады. Тинь-Хай-Уанның екі патшасы Нго Суонг Ван мен Нго Суонг Нгап Дин Бо Линьге қарсы әскери науқандар жүргізді. Бірақ бір айдан астам уақыттан кейін патша әскерлері сәттілікке жете алмады, астанаға қайтып, Дин Бо Линьді бағынуға көндіруге тырысты. 954 жылы Нго Суонг Нгап қайтыс болды, ал Тао Гиан ауданының басшысы Чу Тай да Нго әулетіне сатқындық жасады. Нго королі Нго Суонг Ван көтерілісті басу үшін күш қолданды және Чу Тайдың басын алды. 965 жылы Нго Суонг Ванға оқ тиіп, қаза тапты. Оның ұлы Нго Суонг Си басшылықты өз қолына алды, бірақ әулет біртіндеп құлдырап кетті. «Кхам динь Виет су Тхонг гиам куонг мук» бойынша, Кио руы мен Дыонг руы Нгоға қарсы көтерілді, ал 966 жылы ел 12 мемлекетке бөлініп, 12 соғыс басшысы, соның ішінде Нго патшалығы (Нго Суонг Ван, Нго Нят Хан) билік жүргізді. 960-шы жылдары патшалық ру бағынышқа келгеннен кейін және өзінің беделін нығайту үшін Дин Бо Линь өзінің қызын соңғы Нго патшасына үйлендірді. Ол сондай-ақ Нго патшасының кіші қарындасын үлкен ұлы Нго Нят Ханға үйлендіріп, Нго патшайым анасын әйелдерінің бірі етіп алды. 968 жылы Дин Бо Линь Дай Вьеттің жаңа патшалығын құрды. Нго Нят Хан тез арада наразылық білдіріп, Чампаға жер аударылды. Дин Бо Линь 979 жылы қайтыс болғанда, Нят Хан Чам патшасы Парамесвараварман І-ді тақты қайтарып алу үшін теңіз флотын жинауға көндірді, бірақ экспедиция тайфуннан қирады және Нят Хан суға батып қайтыс болды.