Кіріспе

Ұлыбританияда 1882 жылы құрылған, көзі нашар көретін адамдарға көру қабілеті толық адамдармен тең кітапхана қызметтеріне қол жеткізуді мақсат еткен қоғамдық кітапхана – Ұлттық Соқырлар Кітапханасы (NLB) болды. 2007 жылдың 1 қаңтарында NLB Корольдік Ұлттық Соқырлар Институтының (RNIB) меншігіне өтті және RNIB Ұлттық кітапхана қызметіне енгізілді.

Шығу тегі

1882 жылы 9 қазанда "Соқырларға арналған кітапхана" оқырмандарға қызмет көрсетуді бастады. Кітапхана бала кезінен соқыр болған Марта Арнольдтың жеке қайырымдалық жобасы болды. Ол Лондон қаласы, Оңтүстік Хэмпстед, 73 Фэрфакс-роуд мекенжайындағы үйінің шағын бөлмесінде орналастырылды. Карлота Дау – Арнольдтың алғашқы көмекшісі; екі әйел кітапхананы бірнеше достарының көмегімен ерікті түрде басқарды. Арнольд кітапхананың "жайлылық пен нұр сыйлауы" және "соқырлардың әдеби деңгейін арттыруға" көмектесуі тиіс деп ойлады. Кітапхана есігін алғашқы он тіркелген оқырманына ашқанда сөрелерде елу томнан аспайтын кітап болды. Кітапхана бастапқыда дүйсенбі күндері түстен кейін жеке келіп оқи алатын соқыр оқырмандарға ашылды. Әр айдың бірінші және үшінші дүйсенбі күндері "аудандардағы мүшелерге" кітаптар жіберілді. Әр том төрт аптаға берілді. Қарыз алушылар үшін жылдық жазылым 4 пенни 4 динг болды, яғни аптасына бір пенни, бірақ "жағдайы жақсырақ" оқырмандардан жарты гинея төлеу күтілді. Кітапхананың алғашқы бес жылында оқырмандар саны шамамен жүзге, ал кітап қоры 750 томға жетті (600 – Брайль әрпімен, 130 – Мун әрпімен және 20 – соқырларға арналған Льюкас баспа жүйесімен). Кітап қорына көбірек орын қажет болғандықтан, Арнольд 1886 жылы 28 Боундери-роудқа, ал 1887 жылы Лондонның 114 Бельсайз-роуд мекенжайына көшті. Мун және Льюкас жүйелеріндегі кітаптардың көп бөлігі кітапханаға сыйға берілген, ал кейбір Брайль кітаптары сол кездегі Британдық және шетелдік соқырлар қоғамы деп аталған Корольдік Ұлттық Соқырлар институтынан жеңілдік шарттармен сатып алынған. Брайль әрпімен жазылған көптеген жазбаларды еріктілер қолмен көшірген. Арнольд кейбір кітаптарды көшіріп, достарына Брайль әрпімен жазуды үйреткен. Кітапхана мен оның оқырмандарының саны тоғызыншы ғасырдың соңғы онжылдығында тұрақты түрде өсті. 1899 жылға қарай ол 3200 томдық кітап қорымен 300 оқырманға қызмет көрсетті. Жыл сайын шамамен 1500 "жәшік, пакет және себет" жіберілетін.

Құрастыру

Арнольдтың өмірінің соңына таман кітапханада елеулі өсу қиындықтары басталды. Көптеген кешігулерден кейін, кітапхана 1898 жылдың 15 қыркүйегінде Соқырларға арналған Біріктірілген Ұлттық Кітапхана ретінде тіркелді. Dow осы қиын кезеңде ерекше белсенділік танытты. Соқыр оқырмандарға төленетін жылдық мүшелік жарнамасы кезең-кезеңмен екі гинеяға дейін көтерілді. Ең мұқтаж оқырмандарға ең қиын жағдайларда айтарлықтай аз төлеуге рұқсат етілді, бірақ бұл үшін комитет жеке өтініштерді қарағаннан кейін ғана мүмкін болды. Алғашқы жалақы алатын қызметкерлер жұмысқа қабылданды: Мисс Макларен хатшы, ал Мисс Лор кітапханашы болып тағайындалды. Бұл тағайындамалар күнделікті жұмыстың қиындықтарын едәуір жеңілдетті, бірақ үй-жай мәселесі күрт өзектенді. 1904 жылға қарай кітап қоры 8000 томға жуық өсті, сонымен қатар жыл сайын 500-ден астам кітап қосылды. Кітапхана 1904 жылдың қыркүйегінде Бейсвотердегі 125 Квинс-роудтағы жаңа үй-жайға – икемделіп жабдықталған дүкен мен жертөлеге көшірілді. Макларен мен Лор келесі жылы зейнеткерлікке шықты. Оларды алмастырған жаңа қызметкерлер қанағаттандырмайтындықтан, 1906 жылы "Этель" Виннифред Остин хатшы және кітапханашы лауазымын біріктіріп алды. Остин кітапхана тарихындағы ең маңызды оқиғаларға толы кезеңге жетекшілік етті. 1906 жылы бас пошта соқырларға арналған басылымдардың пошта бағасын төмендеткеніне қарамастан, қаржылық қиындықтар сақталды, ал Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін қызметкерлерді сақтап қалу өте қиын болды. 125 Queen's Road Bayswater үй-жайы біртіндеп толып, 1915 жылға қарай жертөледегі соңғы кеңістік сөрелермен толысты. Содан кейін Вестминстердегі Туфтон-стриттегі Корольдік сәулет мұражайының бұрынғы үй-жайы, сәулетшілер қауымдастығына тиесілі, сатып алынып, қайта жаңартылды, ал кітапхана 1916 жылы жаңа бас кеңсесіне көшірілді. 1916 жылы ол жаңа орынға ғана көшпеді, сонымен қатар барлық соқыр оқырмандар үшін тегін екені жарияланды. Оның атауын Ұлттық Соқырлар Кітапханасы деп өзгерту Сауда кеңесімен мақұлданды және ол 1843 жылғы Ғылыми және әдеби қоғамдар туралы заңға сәйкес салық төлеуден босатылды. Данфермлиннің лорды Шоу, Карнеги Ұлыбританиялық қорының төрағасы, кітапхананың төрағасы болды, ал Х. Дж. Уилсон Гарднердің соқырларға көмек қорының хатшысының орынбасары болды. Этель Остинның 1911 жылғы кіші кітапханаларды соқырлар үшін біріктіру туралы алғашқы ұсыныстары орталықтандырылған жүйеге айналмады. Ол ұлттық конференцияларда баяндама жасады және 1913 жылдан бастап «Кітапханашы және кітап әлемі» журналына тұрақты түрде жазды. 1917 жылға қарай Үйде оқыту қоғамының, Қыздар достық қоғамының және Католик сенім қоғамының Брайль жинақтары қабылданды. Сол жылы Манчестер және Салфорд соқырларға көмек қоғамының кітапханасы Ұлттық Соқырлар Кітапханасына тапсырылды және NLB-нің Солтүстік филиалы ретінде қосылды.

Соғыс аралығы

1918 жылға қарай кітапхананың жылдық шығыны 6000 фунт стерлингке жетті, ал кітаптардың жылдық айналымы шамамен 100 000-ға жуық кітапты құрады. Шамамен сексен қоғамдық кітапхана тұрақты түрде кітаптарды жеткізіп алды, ал алғашқы шетелдік оқырмандар кітапханамен байланысқа түсті. Манчестерде қырық жылдық әсем тауарлар сататын қойма табылды, ол сатып алынып, қажеттіліктерге сай жарақталды. Вестминстердегі Тфтон-стриттегі ғимараттың қайта құрылысы 1935 жылы жүзеге асырылды, бұл қаржылық жағдайдың жақсарғанын көрсетті. Сол кездегі Солтүстік бөлімшесінің жаңадан салынған Манчестер орталық кітапханасының төртінші қабатына көшу туралы ұсынысы нәтижесіз аяқталды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1939-1945 жылдар аралығында кітапхананың басынан өткендер, осал аймақтарда ғимараты бар басқа ірі ұйымдардың басынан өткендерден көп ерекшеленбеді. Лондондық бас кеңсесі мен Солтүстік бөлімшесінің ғимараттары жаудың шабуылынан зақым көрді, бірақ Манчестердегі зақым ең ауыр болды. Бас кеңсенің жертөлесі "күндіз-түні" жұмыс істейтін қоғамдық паналау орнына айналды, ал ғимараттың қауіпсіздігін бақылау үшін "көзқараушы" тағайындалды. Көптеген қызметкерлер әскерге шақырылды немесе соғыс уақытындағы басқа да жұмыстарға жұмылдырылды, олардың орнын толтыру қиын болды. Дегенмен, кітаптарды шетелдегі оқырмандарға жеткізуде ауқымды шектеулер болғанына қарамастан, қызмет соғыс жылдарында жалғасты. 1938/39 жылдары 350 000-ға жеткен жылдық кітап шығарылымы 1943/44 жылдары 320 000-ға, ал 1945/46 жылдары 311 000-ға төмендеді, содан кейін қайтадан артуға бағытталды.

Соғыстан кейінгі

Осы кезеңде кітапхананың қаржылық негізі өзгертіліп, жақсартылды және кітапхана қайта құрылды. Жаңа уставтар жазылды, басқару органы ретінде Кеңес құрылды. 1952 жылы Кітапхана қауымдастығы тағайындаған консультативтік комитетінің есебінен Кітапханашы және Бас директор лауазымы жаңадан құрылды. 1952 жылы Елизавета II кітапхананың меценаты атанды. 1958 жылы Солтүстік филиалының ғимаратын қайта жаңарту жұмысы аяқталды, осы арқылы ол тиімді және заманауи кітапхана ретінде толыққанды жұмыс істей алды. Кітапхананың жұмыс әдістері жаңарып, қазіргі заманға сай келтірілді.

Стокпортқа көшу

Салыстырмалы өркендеу кезеңінен кейін кітапхана 1970 жылдардың басында және ортасында қайтадан қаржылық қиындықтарға тап болды, себебі өрбуші инфляция тұрақты кірістен асып түсті. Вестминстер мен Манчестер операцияларын біріктіру арқылы елеулі үнемдеуге болатындықтан, операцияларды бір орында шоғырландыру туралы шешім қабылданды. Қаржылық тұрғыдан қарағанда, жаңа ғимарат Үлкен Манчестер аймағында орналасуы тиіс деп шешілді. Жаңа, мақсатты түрде салынған кітапхана салу қарастырылды, бірақ ең алдымен, қайта жабдықтауға жарамды заманауи ғимарат іздеу керек болды. 1975 және 1976 жылдары Үлкен Манчестер аймағында қолайлы ғимараттарды жан-жақты іздеу жүргізілді. Кітапхананың қажеттіліктеріне кітап қоймасын құруға жарамды қойма кеңістігі, 20 000 метр оңай қол жетімді сөрелер, кең аумақты айналым және жөнелту бөлімі, тікелей іргелес кеңселер, барлығы бір қабатта кіретін. Бредбериде, Стокпорт қаласында қолайлы ғимарат табылды. Ол табылған кезде шамамен он жыл бұрын салынған және Армитаж Шенкс компаниясының аймақтық штабы болып табылды, енді оларға ол қажет емес еді. Солтүстік филиалының қызметкерлері мен ресурстары 1978 жылдың қаңтар айында, ал бас кеңсе 1978 жылдың ақпан және наурыз айларында көшірілді. Көшу ресурстарды босатып, шығындарды азайтып, тиімділікті арттырды, себебі кітапхананың барлық кітап қоры енді бір шатырдың астында жиналды.

Соңғы жылдар

1980 және 1990 жылдары Брайль әрпін шығаруды компьютерлендіру және қорды басқару жүйесі тиімдірек жұмыс істеуге мүмкіндік берді. NLB электрондық кітапхана қызметтерін, үлкен шрифтпен басылған кітаптарды және көру қабілеті нашар оқырмандарға арналған басқа да қызметтерді ұсынды. NLB мүшелігі тегін сақталды. Кітапхананың кітап қоры Брайль әрпімен, Брайль музыкасымен, Ай әрпімен және үлкен шрифтпен 46 000-ға жуық атаудан тұрды. Көбінесе жыл сайын 170 000 том шығарылып, Ұлыбритания және басқа елдерге жіберілді. NLB-нің соңғы төрағасы – OBE орденімен марапатталған Гиллиан А. Беррингтон, ал соңғы бас директоры – Хелен Бразиер болды.

Ағымдағы жағдай

NLB және RNIB кітапханалық қызметтері 2007 жылғы 1 қаңтарда біріктіріліп, RNIB Ұлттық кітапханалық қызметі құрылды. Бірлескен қызмет RNIB-тің бір бөлігі болып табылады және екі ұйым бұрын ұсынған барлық кітапхана қызметтерін қамтиды. NLB енді тек қайырымдылықтар мен мұрагерліктерді қабылдау мақсатында ғана «қорлық қайырымдылық ұйымы» ретінде сақталады. 2012 жылдың қарашасында NLB-нің Бредберидегі орны жабылып, оның Брайль, үлкен шрифтпен басылған және Ай кітаптары, сондай-ақ Брайль ноталары жинақтары RNIB-нің Питербороугтағы орнына көшірілді. Кейбір бұрынғы NLB қызметкерлері Стокпорт қаласының орталығындағы кеңсеге көшірілді, онда олар оқырмандарға кеңес беру және қолдау көрсетуді жалғастыруда. Бредберидегі Фар Кромвелл жолындағы ғимарат 2012 жылдың соңында онлайн-саудагерге кеңсе/қойма ретінде пайдалану үшін сатылды.