Иероним Вольф: Немец тарихшысы және гуманисі

Кіріспе

Неміс тарихшысы және гуманисті (1516–1580)

Иероним Вольф (13 тамыз 1516 – 8 қазан 1580) – XVI ғасыр неміс тарихшысы және гуманисті, ең бастысы, орта ғасырлық Византия тарихының еңбектерінде стандартқа айналған римдік тарихшылық жүйені енгізгенімен танымал.

Өмір

Германияның Бавариясындағы Отинген қаласында дүниеге келген ол тоғыз баланың бірі болды. Әкесі, әуелде ақсүйек тегінен шыққан деген болжам бар, кеңсе қызметкері болған және өте кедейлікте өмір сүрген. Иероним өзі заңгерлік білім алғанмен, көп жыл бойы хатшы болып жұмыс істеді. Виттенбергте оқып, Меланхтонның ықпалына ілігіп, лютерандық іліммен тығыз танысты. Аз табысынан латын-грек сөздігін сатып алып, грек тілін өздігінен үйренді деген әңгіме бар. Грек тілінде жетіккен соң, Демосфеннің сөздерін неміс тіліне аударуға кірісті. Оның аудармасы 1549 жылы танымал «Опоринус» баспасынан жарық көрді, осылайша оның есімі Аугсбургтегі Фуггерлер отбасына белгілі болды. Вольф 1551 жылы Фуггерлер кітапханасының хатшысы және кітапханашысы қызметіне тағайындалды. Филипп Меланхтон мен Иоахим Камерариус шәкірті болған ол 1537 жылы Аугсбургте жаңадан ашылған қоғамдық кітапханада хатшы және кітапханашы болып жұмыс істеді, онда көптеген ежелгі және орта ғасырлық грек авторларын зерттеп, аударуға мүмкіндік алды, осылайша оларды неміс ғалымдарына қолжетімді етті. Ол Исократты зерттеуші ретінде танылды және 1551 жылы Парижде оның алғашқы басылымын жариялады. Кітапхана мазмұнымен, әсіресе Венециядан әкелінген 100 грек қолжазбасымен мәшһүр болды. Кейіннен Иероним Вольф және басқа ғалымдардың басшылығымен кітапхана Еуропа бойынша құрметті және сапалы зерттеу орталығына айналды. Алты жыл өткен соң Вольф Кильнбергтегі Кармелиттер шіркеуінің ғимаратында «Gelehrtenschule» мектебінің алғашқы ректоры болып тағайындалды. Протестант колледжі сол кезде құрылған иезуит колледжіне қарсы салмақ қою үшін ашылды. Алайда, Иероним Вольф өмірі бойы денсаулығына байланысты қиындықтарды бастан өткерді. Ол ешқашан үйленбеді. Зеректілігімен және ұстаздық қабілетімен танымал болғанымен, өте өзімшіл және жалғыздыққа бейім болды. Осының салдарынан, Сент-Аннаға шақырылған талантты оқытушылар көбінесе өздерінің күшімен жұмыс істеп, мектепті дербес басқарды. Ол 64 жасында дүние салды. Оның бастамасы екі көрнекті оқытушыны – Георг Хениш пен Симон Фабрициусты жұмысқа алуға себеп болды. Олар 1580-ші жылдардың басында гимназияға протестант колледжін қосты. Ересектерге білім беру мекемесін құру идеясы протестанттық оқытудың негізгі қағиясы болды. Бірақ, жақын арада колледж қарсы реформацияның күшеюіне байланысты қиындықтарға тап болды.

Born at Oettingen in Bayern, Germany, he was one of nine children. His father, allegedly of noble origin, was an office clerk and much impoverished. Hieronymus himself for years worked as a scribe, although he was formally educated as an attorney. He studied, on and off, in Wittenberg and was very impressed with Melanchthon and directly exposed to Lutheran teaching. Allegedly, he saved money out of his meager income to purchase a Latin Greek dictionary and taught himself Greek. Upon acquiring some mastery of Greek, he plunged into translation in German of the speeches of Demosthenes. His translation was published in 1549 by well known publishing house Oporinus, which made his name known to the Fugger family in Augsburg. Wolf got a position as a secretary and librarian of Fugger Library in 1551. A student of Philipp Melanchthon and Joachim Camerarius, he managed to secure the position of secretary and librarian in the newly established public library of Augsburg in 1537, where he was given the chance to study and translate numerous ancient and medieval Greek authors, making them accessible to German academics. He made his reputation as a scholar of Isocrates and first published an edition of him at Paris in 1551. The library became famous for its contents and in particular for 100 Greek manuscripts that were transferred from Venice. Later on, under the scholarly direction of Hieronymus Wolf and others, the library became a research center of both respect and quality throughout Europe. Six years later, Wolf was appointed first rector of Gelehrtenschule in the building of St Anne Carmelite cloister, subsequently known as St Anne Gymnasium. The Protestant College was established there to counterbalance the Jesuit college created more or less at the same time. Hieronymus Wolf was, however, a sick man throughout his life. He never married. Intellectually brilliant and very renowned as a teacher, he was also very egocentric and secluded. As a result, the outstanding faculty he brought to St Anne was often left to fend for themselves and ran the school independently. He died aged 64. His initiative led to the hiring of two outstanding faculty: Georg Henisch and Simon Fabricius. They added a Protestant College to the Gymnasium in the early 1580s. The initiative to establish an institution of learning open to adults was an ethos of Protestant teaching. Soon, the college ran into difficulties due to the rapidly emerging Counter Reformation.

Жарияланымдар

Иероним Аугсбург кітапханасында жұмыс істеуін жалғастырды, бірақ оның өмірлік еңбегі гуманизм ұсынған дәстүрлі салалардан тыс болды. Оның заманына дейін ежелгі және ортағасырлық грек еңбектері арасында ешқандай айырмашылық жасалмайтын, ал соңғысы классикалық авторларға деген қызығушылықтың арқасында көлеңкеде қалатын. Керісінше, қызығушылықтың оянуына себеп басқа нәрсе болды – Осман империясының Шығыс Еуропаның көп бөлігін басып алуына әкелген тарихты ашу және түсіндіру. Вулф Вена қоршауы кезінде осы оқиғаның куәсі болды. Ол негізінен грек тарихына ден қойып, 1557 жылы «Corpus Historiae Byzantinae» деген атпен еңбегін жариялады. Бұл еңбек жан-жақты тарих емес, византиялық дереккөздердің жинағы болатын. Дегенмен, оның жұмысының ұзақ мерзімді әсері зор болды, себебі ол алдағы ортағасырлық грек тарихтарының негізін қалады. «Византия» терминіне сілтеме жасау Батыс Еуропа ғалымдары арасында кеңінен таралып, Шығыс Рим империясында қолданылған «Рим» атауын бірте-бірте «Византия» терминімен алмастырды. Бұл термин Шығыс Рим империясының ортағасырлық грек тіліндегі әдебиетін білдіретін болды. Мұндай алмасудың себебі – Шығыс пен Батыс арасындағы Рим императоры титулы үшін болған талас, ол Константин Ұлы астананы Константинопольге көшірген кезден бастау алды. 1453 жылы Осман империясы Константинопольді (Истанбұл) басып алғаннан кейін Мехмед II «Кайсер-и Рум» («Римнің Цезары») атағын қабылдады және 1480 жылы Италияға жорыққа шықты. Бұл жорықтың бастапқы қадамы Осман империясының Отранто мен Апулияны басып алуы (1480–1481) болды, мақсаты Рим қаласын да жаулап алу еді. 1529 және 1683 жылдары Венаны екі рет қоршау – «Кайсер-и Румның» «Кайзер дер Рёмерді» бағындыруға жасаған әрекеттері еді, ол үшін оның негізгі астанасын басып алуды көздеді. Иероним Вольфтың өмірінде осы екі әрекеттің біріншісі сәтсіз аяқталды. Осман-Габсбург арасындағы бәсекелестік және «Кайсер-и Рум» мен «Кайзер дер Рёмер» титулдары үшін болған талас Иероним Вольфты «Византия империясы» терминін қолдануға итермелеген болуы мүмкін, бұл «Кайзер дер Рёмердің» талаптарының заңдылығын нығайтуға, оған Рим папасының да қолдауын алуға көмектесетін еді. 17-ғасырда Франция королі Людовик XIV Римнің барлық еңбектерін жинауға шақырды және осы мақсатқа бірнеше белгілі ғалымдарды шақырды. Иеронимнің «Corpus» еңбегі осы жұмыстың негізі болды. Нәтижесінде 34 томдық «Бизантия тарихы» жарық көрді, онда грек мәтіні мен латын аудармасы қатар келтірілген. Бұл басылым «Византия империясы» терминін кеңінен танымал етті (бірақ бұл термин империяның өзі өмір сүрген ғасырлар бойы қолданылмады) және оны тарихи зерттеулерде бекітті.

Hieronymus continued to work in Augsburg's library, but his life's work was outside the traditional fields proposed by humanism. Until his time, no distinction was made between ancient and medieval Greek works, and indeed the latter was shadowed by the interest shown for classical authors. Rather, interest was stirred from a different direction, that of discovering and explaining the history that led to the conquest of much of eastern Europe by the Ottomans, whom Wolf lived to see during their Siege of Vienna. He focused primarily on Greek history, and published his work in 1557 under the title Corpus Historiae Byzantinae, which was more a collection of Byzantine sources than a comprehensive history. Nevertheless, the impact of his work on the long term was massive, as it would set the foundations for upcoming medieval Greek histories. This reference to "Byzantinae" has since spread through western European scholars and gradually replaced the name Roman as used in the Eastern Roman Empire by the term Byzantine, to denote medieval Greek speaking literature from the Eastern Roman Empire. This replacement reflects the feud between east and west over the title of Emperor of the Romans, that began already with Constantine the Great transferring the capital to Constantinople. Following the Ottoman conquest of Constantinople (Istanbul) in 1453, Mehmed II assumed the title Kayser i Rûm ("Caesar of Rome") and in 1480 started an expedition to Italy which began with the Ottoman invasion of Otranto and Apulia (1480–1481) as the first step of his plan to conquer also the city of Rome. The two Ottoman sieges of Vienna in 1529 and 1683 were in fact attempts by the Kayser i Rûm to subjugate the Kaiser der Römer by capturing the latter's primary capital city; the first of these two failed attempts happened during Hieronymus Wolf's lifetime. The Ottoman–Habsburg rivalry and their conflicting claims as the Kayser i Rûm versus the Kaiser der Römer may have been another reason that led Hieronymus Wolf to coin the term Byzantine Empire, in order to strengthen the legitimacy of the claim by the Kaiser der Römer which was also recognised by the Pope in Rome. In the 17th century, Louis XIV of France prompted for the assemblage of all Roman works and called several renowned scholars from around the world to participate in this effort. Hieronymus' Corpus would be used to build upon. The result was the immense Corpus Historiae Byzantinae in 34 volumes, with paralleled Greek text and Latin translation. This edition popularized the term "Byzantine Empire" (never used by that empire itself during the centuries of its existence) and established it in historical studies.