Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1965 жылғы кеңестік жер асты ядролық сынағы
1965 Soviet underground nuclear test
Чаған (Чага́н) – 1965 жылдың 15 қаңтарында Семей сынақ алаңында жүргізілген кеңестік жер асты ядролық сынағы.
Chagan (Чага́н) was a Soviet underground nuclear test conducted at the Semipalatinsk Test Site on January 15, 1965.
Сипаттама
Шаған Ұлттық экономика үшін ядролық жарылыстар бағдарламасындағы 124 жарылыстың алғашқысы және ең ірісі болды, ол жерді жылжыту мақсатында бейбіт ядролық жарылыстар (БЯЖ) жасауға арналған. Жасанды көлдер, портер және каналдар құру үшін БЯЖ пайдалану идеясы АҚШ-тың «Plowshare» жобасының үлгісімен жасалған, ол 1962 жылдың шілдесінде Невада сынақ полигонында алғашқы бейбіт ядролық жарылысты (104 кт «Седан» беткейлік кратері) өткізді. «Седан» жарылысының «дерлік көшірмесі» ретінде сипатталған Шағанның қуаты 140 килотонна тротилге тең болды және көлге жарамды үлкен конустық кратер жасауды көздеді. Орын – Семей сынақ полигонының шетіндегі Шаған өзенінің (Ертіс өзенінің саласы) құрғақ арнасы, кратердің жиегі көктемгі су тасқыны кезінде өзенді бұғаттап тастау үшін таңдалды. Нәтижесінде пайда болған көлдің диаметрі – және тереңдігі – . «Седан» немесе Шаған сияқты жер астындағы (ашық) кратерлік жарылыстар көп мөлшерде бу мен ұнтақталған тау жыныстарын, сондай-ақ құрылғының шамамен 20% бөліну өнімдерін атмосфераға шығарады. Бұл радиоактивті жауын-шашынның көп бөлігі сынақ аймағында шоғырланған болса да, Шаған жағдайында Жапонияда анықталған шағын, бірақ өлшенетін радиоактивті бұлтты да құрады, бұл АҚШ-тың кеңестіктер 1963 жылғы қазан айындағы Шешілген сынақтар туралы шарттың ережелерін бұзады деген наразылығына әкелді, ол атмосферадағы сынақтарды және «радиоактивті қалдықтар жарылыс жүргізілген мемлекеттің аумақтық шекарасынан тыс жерде болуына» мүмкіндік беретін кез келген желдетілетін (немесе «ашық») жер асты жарылыстарын тыйым салған. Құрылғының өзі төмен бөліну үлесімен жасалған, яғни оның қуатының аз бөлігі бөліну арқылы өндірілген, сондықтан әдетте аз салмаққа және/немесе көлемге есептелген, жауын-шашын ескерілмейтін әскери құрылғыға қарағанда аз жауын-шашын тудырды. Құрылғыда негізгі (бөліну) сатысы және таза термоядролық екінші сатысы болды.
Chagan was the first and largest of the 124 detonations in the Nuclear Explosions for the National Economy program, designed to produce peaceful nuclear explosions (PNEs) for earth moving purposes. The concept of using PNEs to create artificial lakes, harbors and canals was modeled after a United States program, Project Plowshare, which conducted the first peaceful nuclear explosion (the 104 kt Sedan shallow cratering test) at the Nevada Test Site in July 1962. Described as a "near clone" of the Sedan shot, Chagan's yield was the equivalent of 140 kilotons of TNT and sought to produce a large conical crater suitable for a lake. The site was a dry bed of the Chagan River (tributary of Irtysh River) at the edge of the Semipalatinsk Test Site, and was chosen such that the lip of the crater would dam the river during its high spring flow. The resultant lake has a diameter of and is deep. Shallow subsurface (open) cratering explosions such as Sedan or Chagan release a great deal of steam and pulverized rock along with approximately 20% of the device's fission products into the atmosphere. Although the vast majority of this fallout was deposited in the general area of the test, it also produced a small but measurable radioactive plume, which in Chagan's case was detected over Japan and initially prompted complaints from the US that the Soviets were violating the provisions of the October 1963 Limited Test Ban Treaty, which banned atmospheric tests and any vented (or "open") subsurface detonation which caused "radioactive debris to be present outside the territorial limits of the State under whose jurisdiction or control such explosion is conducted". The device itself was a low fission fraction design, meaning it produced only a small portion of its yield from fission and hence produced less fallout than a military device generally designed for low weight and/or size, and not fallout considerations. The device had a primary (fission) stage of and a purely thermonuclear secondary stage.
Шаган көлі
Шаған көлі немесе Шаған көлі, Балапан деп те аталады, Шаған және Ащысу өзендерінің қосылған жерінде Шаған ядролық сынағының нәтижесінде пайда болған. Көлінің шамамен көлемі радиоактивті болып қалады және "Атом көлі" деп аталды. АҚШ-тың Нью-Мексико штатындағы Аламогордода өткізілген алғашқы ядролық қару сынағының болған Тринити полигонындағыдай, ашық жартастар мен құмдар тринит деп аталатын шыны тәрізді затқа балқыды.
Lake Chagan or Lake Shagan, also known as Balapan, is a lake created at the confluence of rivers Shagan and Ashchysu by the Chagan nuclear test roughly in size, is still radioactive, and has been called the "Atomic Lake". As at the Trinity site of the first United States nuclear weapon test in Alamogordo, New Mexico, the exposed rock and sand was melted into a glassy substance called trinitite.