Кіріспе
Тидор (ағылш. "Тидор аралдары қаласы") – Индонезияның шығысындағы Малуку аралдарындағы қала, арал және архипелаг, ірі Халмахера аралының батысында орналасқан. Солтүстік Малуку провинциясының құрамына кіретін қалаға Тидор аралы (үш кішігірім аралмен бірге) және оның шығысындағы Халмахера аралының үлкен бөлігі кіреді. Колониалдық кезеңге дейін Тидор сұлтандығы маңызды аймақтық саяси және экономикалық күшке ие болған, сондай-ақ солтүстіктегі Тернатпен қатал бәсекелестікке түскен.
География
Тидор аралы – аралдың оңтүстік жағындағы конус тәрізді Кие Матубу тауында теңіз түбінен теңіз деңгейінен жоғары көтерілген үлкен стратовулканнан тұрады. Аралдың солтүстік бөлігінде Сабале атымен белгілі кальдера орналасқан, оның ішінде екі кішкентай вулкандық конус бар. Соазио – Тидордың астанасы. Оның Goto порты бар және ол аралдың шығыс жағасында жатыр. Мұнда шағын автобус стансасы мен базар бар. Сұлтан сарайы 2010 жылы жаңадан салынды.
Тарих
Тидор 15 ғасырда дәмдеуіштермен қаржыландырылатын сұлтандықтардың орталығы болды. Ол тарихының көп бөлігін Тернате астында өткізді, онымен оның қарым-қатынасы екіұшты болды. Ислам Тидорға 15 ғасырдың соңында келді, бірақ аймақтағы исламның ықпалы 14 ғасырдың соңына дейін жетеді. Тидор сұлтандары Оңтүстік Халмахераның көп бөлігін биледі, кейде Буру, Шығыс Серам және Жаңа Гвинея жағалауындағы көптеген аралдарды бақылады. Тидор 16 ғасырда испанмен одақ құрды, Испания аралда бірнеше бекіністер салды. Тидорлықтар мен испандықтар арасында сенімсіздік болды, бірақ испандықтардың болуы Тидор үшін Тернате және олардың одақтасы голландтардың шабуылдарына қарсы тұруға көмектесті. Испандықтар үшін Тидор мемлекетін қолдау жақын маңдағы Азия-Тынық мұхиты аймағындағы мүдделеріне қауіп төндіретін голланд билігінің кеңеюін тежеуге көмектесті, бұл аймақтағы голланд билігінің орталығына жақын пайдалы база болды және сауда үшін дәмдеуіштердің көзі болды. 16 ғасырдың соңында және 17 ғасырдың басында Испан Шығыс Индиясының бөлігі болғанымен, Тидор сұлтандығы өзін аймақтағы ең күшті және тәуелсіз мемлекеттердің бірі ретінде орнықтырды. 1663 жылы испандықтар кеткеннен кейін ол Голланд Шығыс Индия компаниясының (VOC) тікелей бақылауына қарсы тұруын жалғастырды. Әсіресе Сұлтан Сайфуддиннің (1657–1687) тұсында Тидор сарайы дәстүрлі аймақтармен байланысты нығайту үшін голландтардың дәмдеуіштерге төлеген ақшасын сыйлықтарға жұмсады. Нәтижесінде, ол көптеген жергілікті халықтардың құрметіне ие болды және патшалықты басқару үшін шетелдік әскери көмекке жүгіну қажеттілігі болмады, Тернатеден айырмашылығы, ол голланд әскери көмегіне жиі жүгінді. Тидор ұзақ уақыт бойы тәуелсіз мемлекет болып қала берді, бірақ 18 ғасырдың соңына дейін голландтың араласуы күшейді. Тернате сияқты Тидор да голланд дәмдеуішін жою бағдарламасына (экстирпация) өз аумағында рұқсат берді. Бұл бағдарлама голланд дәмдеуіш монополиясын нығайтуға бағытталған, өндірісті бірнеше жермен шектеу арқылы Тидорды кедейлендірді және оның шет аймақтарына бақылауын әлсіретті. 1780 жылы Тидор Голландияның вассалы болып қалатын шартқа қол қойды. Наразы болған Нүку ханзада Тидордан кетіп, өзін Папуа аралдарының сұлтаны деп жариялады. Бұл көп жылдарға созылған партизандық соғыстың бастауы болды. Папуалықтар, Оңтүстік-Шығыс Халмахералықтар және Шығыс Серамдықтар бүлікші ханзада Нүкуге қолдау көрсетті. Британдықтар Нүкуге голландтарға қарсы Молукка аралдарындағы жорығының бір бөлігі ретінде қолдау көрсетті. Капитан Томас Форрест Нүкумен тығыз байланыста болды және британдықтарды елші ретінде таныстырды. Нүку 1797 жылы Тидорды басып алды және 1801 жылы британдықтарға Тернатені басып алуға көмектесті. Алайда, оның мұрагері Зайнал Абидин 1806 жылы голланд әскерлерімен қуылды және Тидор колониялық билікке бекітілді. Сұлтандық Сукарно дәуірінде жойылды және 1999 жылы 36-шы сұлтанмен қайта құрылды. 2020 жылғы санақ бойынша 114 480 адам тіркелді, ал 2023 жылдың ортасына ресми бағалау бойынша 118 613 адам (оның ішінде 60 041 еркек және 58 572 әйел) болды. Ол сегіз ауданға (kecamatan) бөлінеді, оның төртеуі Тидор аралын (үш кіші аралды қоса алғанда) құрайды, ал қалған төртеуі Халмахераның "негізгі бөлігіндегі" Оба аймағын құрайды. Бұл төмендегі кестеде олардың ауданы (км2) және 2010 жылғы санақ пен 2020 жылғы санақ бойынша халық саны, сондай-ақ 2023 жылдың ортасына ресми бағалаулар келтірілген. Сондай-ақ, кестеде аудандық әкімшілік орталықтарының орналасқан жерлері, әр ауданның әкімшілік ауылдарының саны (барлығы 49 ауылдық desa және 40 қалалық kelurahan) және оның пошталық коды көрсетілген. Код Wilayah Ауданның атауы (kecamatan) Аймақтың атауы Аймақтың атауы км2 2010 жылғы санақ Халық саны 2020 жылғы санақ Халық саны 2023 жылдың ортасындағы бағалау Әкімшілік орталық Келурахан саны Desa саны Пошталық код 82.72.01 Тидор (a) (Тидор қаласы, немесе Соасио) 36.08 18 477 22 975 22 602 Томагоба 13 9 7811 97813 82.72.04 Тидор Селатан (b) Оңтүстік Тидор 42.40 13 129 14 671 15 190 Гурабати 6 2 9 7821 82.72.05 Тидор Утара (c) Солтүстік Тидор 37.64 14 573 17 294 17 895 Рум 10 4 9 7823 82.72.08 Тидор Тимур Шығыс Тидор 34.00 7 657 9 608 9 772 Тоса 7 9 7822 (Тидор аралындағы жиын) 150.12 53 836 64 548 65 459 36 6 82.72.02 Оба Утара (d) Солтүстік Оба 376.00 13 331 19 552 21 210 Софифи 2 (e) 1 9 7827 82.72.06 Оба Тенга Централь Оба 424.00 7 659 10 096 10 681 Акеламо 11 3 9 7826 82.72.03 Оба Оба 403.67 10 337 13 628 14 349 Паяхе 1 1 2 9 7824 82.72.07 Оба Селатан Оңтүстік Оба 196.58 4 892 6 656 6 914 Лифофа 7 9 7825 (Халмахера аралындағы жиын) 1 400.25 36 219 49 932 53 154 44 3 Ескертулер: (a) Тидор аралының солтүстік-шығысындағы Филонга аралын қоса алғанда. (b) Тидордың оңтүстігіндегі (11 км2 аумақты алып жатқан) Маре аралын қоса алғанда. (c) Тидор мен Тернате арасындағы (2 км2 аумақты және шамамен 3600 тұрғыны бар) Майтара аралын қоса алғанда. (d) 2010 жылдан бері Солтүстік Малуку провинциясының астанасы болып табылатын Софифи қаласын қоса алғанда. (e) Софифи және Гурапинг.
Notes: (a) including Filonga Island to the northeast of Tidore Island. (b) including Mare Island (with an area of 11 km2), to the south of Tidore. (c) including Maitara island, to the northwest of Tidore (and between Tidore and Ternate), with an area of 2 km2 and about 3,600 inhabitants. (d) including the town of Sofifi, which since 2010 has been the provincial capital of North Maluku. (e) Sofifi and Guraping.