Кіріспе

Малай түбегінің солтүстігіндегі тарихи аймақ

Патани Даруссалам (малай: Kesultanan Patani Darussalam, Jawi: كسلطانن ڤطاني دارالسلام, сондай-ақ кейде Патани Рая немесе Патани Бесар, Үлкен Патани; ปตานี) – Малай түбегіндегі тарихи аймақ және сұлтандық. Оған Таиландтың оңтүстік провинциялары Паттани, Яла (Джала), Наратхиват (Менара) және Сонгхла (Синггора) аймақтарының бір бөлігі кіреді. Оның астанасы Патани қаласы болған. Патани аймағының Сингора (Сонгхла), Лигор (Нахон Си Таммарат), Линга (Сурат Тани маңындағы) және Келантан сұлтандықтарымен тарихи байланыстары бар, бұл байланыс Патани Корольдігі жартылай тәуелсіз Малай сұлтандығы болып, Сухотай және Аюттая сиамдық корольдіктеріне салық төлеген кездерге дейін жетеді. 1767 жылы Аюттая билігі бірмалықтарға түскеннен кейін Патани сұлтандығы толық тәуелсіздік алды, бірақ Рама I патша кезінде ол қайтадан Сиамның бақылауына көшті. Соңғы жылдары сепаратистік қозғалыс Таиландтың үш оңтүстік провинциясын қамтитын Патани Даруссалам атты Малай ислам мемлекетін құруға тырысуда. Бұл күрес 2001 жылдан кейін ерекше күш алды, нәтижесінде Таиландтың оңтүстігінде шешілмейтін көтеріліс орын алып, әскери жағдай енгізілді.

Құрылтайшы аңыз

Аңыз бойынша, Патани қаласын негізін қалаған – Малиха қаласынан шыққан Фая Тунакпа патшасы болған. Бір күні Фая Тунакпа аң аулауға шығып, ешкідей үлкен, әдемі ақ түсті еленді көреді, ол бірден көзге ілмей кетеді. Патша күймелдерінен жануардың қайда кеткенін сұрайды, олар: "Pata ni lah!" ("Бұл жағажай!" Патани малай тілінде) деп жауап береді. Олар еленді іздейді, бірақ оның орнына балық аулап отырған, өзін Че' Тани деп таныстырған қартты табады. Қарт кісі патшаның атасы оны одан әрі жаңа қала салуға жібергенін, бірақ жол жүрісінде ауырып қалғанын айтады; одан әрі бара алмай, сол жерде тоқтап қалған. Кейін патша елен жоғалып кеткен жерге қала салуға бұйрық береді. Қала Патани деп аталады, және оның аты "бұл жағажай" немесе қарт Пак Тани, яғни "Тани әкесі" деген сөздерден шыққан деп есептеледі.

Патани, Патани

Таиландтың ең оңтүстік провинцияларында "Патани" термині Паттани (екі "t" әрпімен), Яла, Наратхиват және Сонгхланың бір бөлігін қамтитын аймақты атау үшін қолданылатын даулы атауға айналды, бұл аймақта негізінен малай мұсылмандары тұрады. "Патани" сөзі малай тілінде бір "t" әрпімен жазылады, ал тай тілінде екі "t" әрпімен. Тай тілінде жазылғанда "Patani" (ปตานี) "pa ta ni" айтылысы "Pattani" (ปัตตานี) "pat ta ni" айтылысынан едәуір өзгеше естіледі. Малайлар "P’tani" (ปตานี) деп айтады, ол "pa ta ni" деп айтылады, бірінші буыны өте қысқа, ал екінші буынға басымдық түседі. "P’tani" – бұл аймақтың ежелгі малай сөзі, ол көптен бері қолданылып келеді және көбінесе тай тілінде жазылмайды. Осылайша, техникалық тұрғыдан алғанда "P’tani" сөзімен бірдей болғанымен, бір "t" әрпімен жазылған "Patani" сөзі белгілі бір сепаратистік саяси мағынаға ие.

Мәдениет

Мәдени тұрғысынан алғанда, "Патани" термині тарихи Патани сұлтандығының жерлерін, сондай-ақ бұрын оның билігінде болған кеңірек аймақтарды да білдіруі мүмкін.

Мәдениеттік негіз: Патани дәстүрлері

Патани аймағының тұрғындары дәстүрлі түрде малай мәдениетінің бір бөлігі болған, исламның маңызды ықпалы болған тарихи фонға ие. Патани халқы жергілікті жерде джави деп аталатын малай тілінің бір түрінде сөйлейді. Патанидің бай ауыз әдебиеті, күріш жинау тойлары, Корле қайықтарының қабырғаларындағы әдемі суреттер және Уаянг театрының қойылымдарын қамтитын күрделі және ерекше мәдениеті болды. Малай түбегінің солтүстік шетіндегі шекаралық аймақта өмір сүрген патани халқы ғасырлар бойы жергілікті қытай, будда, үнді, араб және оранг асли қауымдарымен үйлесімді өмір сүруге бейімделді. Патанидің оңтүстіктегі малай көршілерімен этникалық жақындығына қарамастан, Патани патшалығын сұлтандар басқарды, олар тарихи тұрғыдан Бангкоктағы алыс Сиам патшаларына салық төлеуді қалаған. Көптеген ғасырлар бойы Сиам патшасы өзін Бунга мас түріндегі мерзімді салық жинаумен шектеді, бұл алтын жапырақтары мен гүлдері бар ырымдық ағаштар арқылы Сиам билігін символдық мойындауды білдірді және Патани билеушілерін көбінесе өз күштерімен қалдырды.

ХХ ғасыр: мәжбүрлі ассимиляция

ХХ ғасырдың басына дейін Бангкок үкіметі Патани аймағындағы саясатты іске асыруда жергілікті шенеуніктерге сүйенді, оның ішінде тай азаматтық заңын қолданудағы жеңілдіктерге, бұл мұсылмандарға мұрагерлік және отбасылық мәселелерде ислам негізіндегі жергілікті заңдарды сақтауға мүмкіндік берді. Бірақ 1934 жылы маршал Плек Фибунсонгхрам Тайландтағы басқа этникалық топтармен қатар Патани халқының мәдени ассимиляциясын мақсат еткен тайландастыру процесін бастады. Ұлттық мәдениет заңы тайландастыру процесінің нәтижесінде қабылданды, ол «тайлық» ұғымын және оның орталықтандыру мақсатын ілгерілетуге бағытталды. Оның «3-ші жарлығы» тікелей Патани халқына қарсы бағытталған. 1944 жылға қарай тай азаматтық заңы бүкіл елде, соның ішінде Патани аймағында күшіне енді, бұл бұрынғы исламдық әкімшілік тәжірибелеріне берілген жеңілдіктерді жойды. Мектептік оқу бағдарламасы тай тілінде жүргізілетін тай-центристік бағдарламаға өзгертілді. Азаматтық істерді қарау үшін қолданылған дәстүрлі мұсылман соттары таратылды және Бангкоктағы орталық үкімет басқаратын және бекітетін азаматтық соттармен ауыстырылды. Бұл мәжбүрлі ассимиляция процесі және олардың қоғамына тай буддалық мәдени практикаларын таңу сезімі этникалық малай Патани халқы мен тай мемлекеті арасындағы қарым-қатынастың бұзылуына әкелді. Мәдени жағынан бөлек этникалық азшылық ретінде мойындалмаған Патани көшбасшылары тай үкіметінің оларға қатысты саясатына наразылық білдірді, нәтижесінде ұлттық қозғалыс күшейді, бұл Оңтүстік Тайландтағы бүліктерге әкелді. Бастапқыда Патани Біріккен Азаттық Ұйымы (PULO) сияқты ұлтшыл қозғалыстың мақсаты – Патани халқының өздеріне жат мәдени құндылықтарды таңусыз, қадір-қасиетпен өмір сүретін тәуелсіз мемлекет құру үшін қарулы күрес жүргізу болды.

ХХІ ғасыр: дәстүрлі мәдениеттің қауіп-қатері

2001 жылдан кейін Патани көтерілісін негізінен салафит дін мұғалімдері жетектеген топтар басып алды. Олар дінді насихаттап, ертедегі сепаратистік қозғалыстардың ұлт құру идеологиясын қабылдамады. Қазіргі көтерілісшіл топтар жауынгерлік джихадизмді жариялап, енді сепаратистік мақсаттары жоқ. Олардың экстремистік және трансұлттық діни мақсаттары бар, мысалы, Ислам халифатын құру, бұл Патани мәдени және ұлттық ерекшелігіне зиян келтіреді. Салафит топтары дәстүрлі малай мұсылмандарының мұрасы мен салтына қарсы тұрып, оларды исламдық емес деп айыптайды. Қазіргі жағдай мен осы орайда, Патани аймағының халқы үшін радикалды исламның ықпалынан еркін сақтану мүмкін емес. Бүгінгі көтерілісшілердің әрекеті Патани қоғамын өзгертті, экстремистік діни ағымдарды енгізіп, жергілікті халыққа қатаң салафит ережелерін таңды. Дегенмен, кейбір адамдар бұл елдің қытайларға Пан Пан деп белгілі болғанын айтады.

Сиамдықтар билігі

Патани Сукхотай кезеңінде қысқа мерзімге тай билігіне қарады, ал кейін Аютая кезеңінде одан да кеңірек қарастырылды. 1791 және 1808 жылдары Паттаниде тай билігіне қарсы көтерілістер болды, одан кейін Паттани 7 үлкен дербес мемлекетке (Муэанг) бөлінді: Паттани, Нонгчик, Сайбури (Телүбан), Яла (Яла), Яринг (Джамбу), Ра нгае (Леге) және Раман. Олардың барлығы Лигор патшасының билігінде болды. 1909 жылы Ұлыбритания мен Таиланд 1909 жылғы Бангкок шартына қол қойды. Британдықтар Таиландтың Паттаниге қатысты егемендігін мойындады, ал Таиланд бұған жауап ретінде Кедах, Келантан, Перлис және Теренггану мемлекеттерінен бас тартты. Жеті муэанг бірігіп, айға (монтонға) біріктіріліп, патшалық құрамына енді. Кейін Бангкоктағы орталық үкімет кейбір жерлердің атауларын тай тіліндегі нұсқаларымен өзгертіп, кейбір муэангтарды біріктірді. 1933 жылы монтон жүйесі таратылғанда үш провинция қалды: Паттани, Яла және Наратхиват.

Үлкен малай Патани штаты

1941 жылғы 8 желтоқсанда Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жапондықтар Тайландқа басып кірді және Паттаниден өтіп, Британдық Малайяға шабуыл жасады. Маршал Плек Фибунсонгхрам басқарған Тай үкіметі Тайландқа британдықтар мен француздардан кейбір аумақтық талаптарды қайтарып алуға көмектесуді уәде ете отырып, Жапонияның белсенді одақтасына айналды. Бұл Сират Малаи, Келантан, Тренггану, Кедах және Перлис бұрынғы малай тәуелділіктерін қамтиды. Бұл қадам Таиланд мемлекетінің аумағын кеңейтіп қана қоймай, керісінше, Паттани аймағы мен Малайя түбегіндегі солтүстік мемлекеттер арасындағы ежелгі малайлық байланыстарды нығайтты. Паттанидің көрнекті басшысы және соңғы раджасының ұлы Тенгку Махмуд Махиуддин Паттанидің одақтас жеңістен кейін тәуелсіздікке ие болады деген үмітте британдықтармен одақтасты. Оның негізгі қолдауын Пхибун режимі ұлттық саясатына наразы этникалық малайлар берді, оны оңтүстік малайлар өздерінің тілі мен мәдениетінен бас тартуға мәжбүрлеу ретінде қарады және экономикалық қиындықтар болды. Окидің айтуынша, тіпті Тайландтың жетекші саясаткерлері, мысалы Приди Фаномьонг және Сени Прамоттың өзі жапондарға қарсы қарсылықты "ашық немесе жасырын түрде" қолдағандардың қатарында болды. Махиуддин жапондықтарға қарсы партизандық шабуыл жасап, ағылшындарға көмектесті. 1945 жылы Тенгку Абдул Джалал бастаған малай басшыларының өтініші бойынша Ұлыбритания Таиландтың оңтүстік провинцияларына тәуелсіздік беруге кепілдік берді. Соғыс аяқталғаннан кейін Ұлы малай Паттани мемлекетінің (Negara Melayu Patani Raya) туы Паттаниде қысқа уақыт желбіреген. Алайда, британдықтардың Таиландқа билігі болмағандықтан, тайлар Паттаниді басқаруды жалғастырды, ал британдықтар Таиландты Малайядағы коммунистік көтеріліске қарсы тежегіш ретінде тұрақты ұстады. Бұл Паттанидің тәуелсіздігін іздейтін бірнеше бүлікші топтардың құрылуына әкелді. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін АҚШ Таиландты одақтас ретінде қарастырмақ болды, өйткені соғыс кезінде жапондықтарға қарсы тұру қозғалысы болды, бірақ британдықтар оны жеңілген жау ретінде қарастырмақ болды. Осы пікірмен, Придди бастаған жаңа сайланған үкіметке оңтүстік мәселесін шешу керек болды. Мұсылман кеңесшісі Чэм Пхромённың көмегімен үкімет оңтүстікке бейімделу мен интеграциялау саясатын бастады. Соғыс аяқталған соң, үкімет Исламды қолдау туралы заңды да бекітті. Бұл акт Оңтүстіктегі діни қайраткерлердің еңбегі мен рөлін мойындады және оларға сол аймақтағы мұсылмандардың істерінде тағы бір мәрте билік берді. Бұл іс-әрекет 1945 жылы Хажи Сулонгтың Паттани ислам комитетінің президенті болуына жол ашты. Ол тіпті Меккеде мектеп ашып, бүкіл әлемнен келген студенттерге өзінен білім алуға мүмкіндік берді. Ақырында ол үйленіп, Меккеде тұрып қалды. Осы кезеңде әлемде ұлтшылдық толқыны болды. 20 ғасырдың алғашқы бөлігінде Сулонгтың өзі араб ұлтшылдығына ұшырады. Сюлонның Паттаниге оралуы, отбасының қайғысын жеңілдету үшін, оның тұңғыш нәресте ұлының өліміне байланысты, кездейсоқ болды. Ол қайтып келгенде, Паттани аймағының жағдайының Оңтүстік-Шығыс Азиядағы "Исламның ошағы" ретінде бұрынғы даңқының көлеңкесі екенін көрді. Таиланд тарихшысы Танеттің айтуынша, бұл түсінік оны іс-әрекетке итермеледі. Ол кхруда (кіші мұсылман ауылының мектебі) оқыта бастағаннан кейін, ауыл тұрғындары арасында танымал болғандықтан, өз ілімдерін тарату үшін пондок ашып, өз үйретуін бастады. Тіпті, Приди Фаномьонг та Хажи Сулонгтың мектебінде болып, көп ұзамай ол Таиландтағы ең танымал ислам мектебіне айналды. Танеттің айтуынша, исламдық ұлтшылдықтың оңтүстікте өркендеуі тек Хажи Сулонгтың өзіне ғана емес, сонымен қатар Малайзияның солтүстік штаттарынан келген "модернизмге бейім" діни студенттерге де қатысты. Хажи Сулонг - қоғамның діни істеріне үкіметтің араласуына ашық сенімсіз болған улама. Оның бұл мәселеге деген сенімі тек Таиланд билігімен ғана бірге болғандықтан, оңтүстікте бір қауым құрыла алмайды деген идеалынан туындады. 1947 жылы 3 сәуірде Бангкок үкіметі төрт мұсылман мемлекетіне сол жерде тұратын мұсылмандардың қиын-қыстау жағдайын тексеру үшін тергеу комиссиясын жіберді. Осы уақыт аралығында Паттани провинциялық ислам кеңесі Бангкоктағы орталық үкіметке жеті тармақты талап жасады, ол аймақтағы мұсылмандардың жағдайын жақсартуға тырысты. Танеттің айтуынша, тергеу комиссиясы бұл талаптарды тұжырымдаған жетекші ретінде Хажи Сулонгты атап өтті. Премьер-министр Тамронг жеті тармақты талапты кабинет отырысында қарастырып, аймақтағы жағдайды ескере отырып, қабылдамау туралы шешім қабылдады. Ол аймақтың халқына сәйкес үкіметтік құрылымды толыққанды қайта ұйымдастыру "елді бөлуге" әкеледі деп қорытындылады. 1947 жылдың соңына қарай Хажи Сулонг және оның жақтастары үкіметпен оңтүстіктегі мұсылмандар үшін жақсы шарттарды келісуге тырысқандарының нәтижесіз болғанын түсінді. Олар үкіметпен ынтымақтаспау саясатын қабылдауға шешім қабылдады, соның ішінде 1948 жылғы қаңтардағы сайлауды бойкоттауды. Сонымен қатар, осы уақытта Приди үкіметі әскери төңкерілген, бұл оңтүстік штаттарына қатысты бұрынғы қатаң тәсілге оралуды білдірді. Осы кезеңде Хажи Сулонг және оның серіктестері мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айыппен тұтқындалды. Бұл қадамды Пхибун жасады, бірақ Танеттің зерттеуіне сәйкес, ол әлі билікке оралмаған (Пхибун 1948 жылғы сәуірде билікке қайта келді). Тұтқындалғаннан кейін Дусон Нийорда мұсылман ауыл тұрғындары мен полиция/әскери күштері арасында қақтығыс болды. Бұл оқиға Дусун Нийор оқиғасы деп аталды, оны Хажи Абдул Рахман есімді діни лидер басқарды. Нәтижесінде болған зорлық-зомбылыққа 1000-нан астам адам қатысты және шамамен 400 малай мұсылман шаруасы мен 30 полицей қаза тапты. Қақтығыс аяқталғаннан кейін Малайзия шекарасы арқылы малайлардың көптеп кетуі болды. Паттани мұсылмандары Біріккен Ұлттар Ұйымына оңтүстік штаттарды Малайзия Федерациясына қосылу үшін бөлуді брокерлеуге шақыру туралы петиция жіберді. Сотта Хажи Сулонгтың халық арасында наразылық тудыру үшін жасаған әрекеттері туралы көптеген сипаттамалар берілді. Олар оның "халық арасында бүлікші сезімдерді оятып, тіпті елде наразылық тудыруға дейін" жиналыстар өткізгені туралы айыптауларды қамтиды. Танеттің айтуынша, ең қатысты айыптау ол халықты өзін-өзі басқаруға шақырып, Паттанидің соңғы раджасының ұлы Тенгку Махмуд Маюдинді төрт оңтүстік провинциясының басшысы ретінде тағайындауға шақырды. Бұдан өзге, айыптау тарапы Хажи Сулонг ислам заңын қолдануды ұсынғанын және үкімет бұл талаптарға бағынбаса, Хажи Сулонг малай халқын үкімет шаралар қабылдағанша шағымдануға шақыратынын мәлімдеді. Хажи Сулонг кінәлі деп танылды және 1952 жылға дейін түрмеде отырды, содан кейін босатылып, үкімет оны қоғамдық қызметтен бас тартып, полицияның талап бойынша тексерулеріне бағынуға міндеттеді. Сотталушы прокурор Хажи Сулонг көтеріліс сияқты үлкен нәрсені жоспарлап отырғанына дәлелдер келтіре отырып, ауыр жаза беруге тырысты. Штаттың айыптауы осы дәлелдерді келтіргенінің нәтижесінде жаза ұзартылды, бірақ Хажи Сулонг тергеуге көмектесуге дайын болғандықтан сот жазаны төрт жыл сегіз айға қысқартты. 1954 жылы Хажи Сулонг, оның үлкен ұлы Ахмет және оның серіктестерінің біріне п...

Қазіргі көтеріліс

Патани сепаратистік топтары, ең бастысы Барисан Революси Насионал Координаси (BRN C), 2001 жылдан кейін күшейе түсетін зорлық тактикасын қолдана бастады. BRN C мен «Жемаа Исламия» сияқты шетелдік исламист топтары арасында байланыс бар деген болжамдар айтылды, алайда осы қарым-қатынастардың деңгейі әлі белгісіз.