Кіріспе

Филиппин провинциясы Сулу, ресми атауы Сулу провинциясы (Tausūg: Wilāya sin Lupa' Sūg;), Филиппиннің Сулу архипелагында орналасқан және Бангсаморо Автономды Аймағының (BARMM) мұсылман Минданаосының бір бөлігі болып табылады. Оның астанасы – сол аттас аралдағы Джоло қаласы. Сулу сұлтандығының патшалық астанасы Маймбунг та осы провинцияда орналасқан. Сулу теңізінің оңтүстік және Селебес теңізінің солтүстік шекарасында жатыр. Филиппиннің 82 провинциясының ішінде ең кедейі осы провинция, бұл жоғары кедейлік деңгейімен дәлелденеді.

Ерте тарих

Ислам діні Сулуға келгенге дейін провинция жергілікті анимистік діндерді ұстанатын, кейіннен индуизм және буддизм сенімдеріне ауысты. Осы кезеңде Лупа Суг патшалығы ислам келгенге дейін ғасырлар бұрын құрылған еді. 1138 жылы саудагерлер арқылы исламның пайда болуы Оңтүстік-Шығыс Азияға ерекше әсер етті. Арабтардың, парсылардың және басқа мұсылмандардың келуі 12 ғасырда Сулу мен Минданаоға діни миссионерлердің, саудагерлердің, ғалымдардың және саяхатшылардың келуіне жағдай жасады. Әлеуметтік процестің нәтижесінде Сулу сұлтандығы құрылды. 1380 жылы Сунни суфи ғалымы Кәрім әл-Махдум Сулуға келіп, Филиппинге ислам дінін әкелді. 1450 жылы Жохорда туған араб саяхатшысы Сәйід Әбубакар Абирин Сулуға келіп, Раджа Багунда Алимен бірге тұрды. Сунни суфи мұғалімі Сәйід Әбубакар ақырында Алидің қызы Даянг Даянг Парамисулиге үйленді және Раджа Багунданың (бұрын князьдық болған) билігін мұра етіп, оны Сулу сұлтандығына айналдырып, алғашқы сұлтаны болды. Өз билігін бекіту үшін Сәйід Әбубакар жергілікті саяси бірліктерді сұлтандықтың билігі астында біріктірді. Бұл сұлтандық Аш’ари ақидасы, Шафии мазхабы және суфизмді ұстанды. Ол Сулу, Замбоанга түбегі, Палаван және Базиланды өзінің қамқорлығына алды.

Испанияның отаршылдық дәуірі

Фердинанд Магелланның Лимасаваға қате түсуі Филиппинге Еуропаны таныстырып, испан отарлаушылығына есік ашты. Испаниялықтар христиан дінін және шіркеу мен мемлекеттің бөлінісіне негіделген саяси жүйені енгізді, бұл 1578 жылдан 1899 жылға дейінгі қатыгез Моро соғыстарында қатты қарсылыққа ұшырады. Сулу сұлтандығы 19 ғасырдың ортасында Тави-Тави және Сулуда испандық егемендікті ресми түрде мойындады, бірақ бұл аймақтар испандықтардың толық бақылауында болмады, өйткені олардың егемендігі әскери бекеттерге, гарнизондарға және азаматтық елді мекендерге ғана шектелді. Испан-американ соғысындағы жеңілісі салдарынан олар осы аймақты тастауға мәжбүр болды.

Америка дәуірі

Испания Филиппинді АҚШ-қа өткізгеннен кейін, американдық әскерлер Жолоға келіп, 23 жылдық испан әскери оккупациясын (1876-1899) аяқтады. 20 тамызда Сұлтан Жамалул Кирам II және Бриг. генерал Джон С. Бейтс Бейтс келісіміне қол қойды, ол Испания бастаған Сұлтандық билігінің біртіндеп әлсіреуін жалғастырды (1878 жылғы шарттама) 1915 жылдың наурызына дейін, ол кезде Сұлтан Карпентер келісімінде уақытша билігінен бас тартты. Келісім Гов. Клинтон Солидумның азаматтық үкіметіне қарсылықты жойды. Минданао және Сулу департаменті Карпентердің Филиппин комиссиясының 2309 (1914) заңымен құрылды және 1920 жылдың 5 ақпанында Филиппин заң шығарушы органының 2878 нөмірімен күшін жойды. Христиан емес тайпалар бюросы ұйымдастырылды және қысқа мерзімге Теофисто Гингона аға басқарды. 1916 жылы АҚШ Конгресі Джонс заңын (Филиппин автономиясы туралы заң) қабылдап, Филиппиннің толық тәуелсіздігіне кепілдік берді және мемлекеттік басқарудың филиппинизациясы басталды. Дегенмен, Сулуда 1935 жылға дейін тағайындалған американдық губернатор болды, ал Маниланың генерал-губернаторы Сулу істеріне қатысты. Қай жағдайда болса да, Раджа Багинда құрған жергілікті басқарудың мәні, ғасырлар бойы отаршылдыққа қарамастан, Сулу саясатының негізгі қағидаларында сақталды. Тарих Сулудағы жергілікті басқару жүйесінің елдегі басқа ұқсас жүйелерден бұрын пайда болғанын көрсетеді. Облыста Дару Джамбанган (Гүлдер сарайы) орналасқан, ол тарихи тұрғыдан Сулу сұлтанының сарайы болған. Маймбунгта орналасқан сарай ағаштан салынған және 1932 жылы үлкен дауылдан қирады.

Жапондықтар басып алған жер

Жапондықтардың қысқа мерзімді оккупациясы жылдары Сулу жапондықтармен бомбаланды және соңынан жаулап алынды. Жапондықтар америкалықтар мен Сулудың жергілікті халқы тарапынан қуылды, ал американдықтар Филиппиннің тәуелсіздігін "бір ел" ретінде итермеледі. Бұл Минданао және Сулу архипелагының түрлі көшбасшыларын Лусон мен Висая аймақтарының католик тұрғындарымен біріктірілуіне қарсы күреске түртті. "Бір Филиппин үлгісіне" қарсы күреске қарамастан, АҚШ Филиппинге тәуелсіздік берді, нәтижесінде Минданао мен Сулу архипелагының бақылауы Манила қаласындағы Филиппин үкіметіне өтті.

Филиппиннің тәуелсіздігі

Филиппиндік тәуелсіздік дәуірінің басында Дару Джамбанганды қайта құру Сулу халқы үшін өте маңызды болды, өйткені бұрынғы ұлы сарай кешенінен тек бірнеше аркалар мен тіреулер қалған еді. Патшалық отбасының көптеген мүшелері сарайды қайта құруды қолдады, бірақ Филиппин үкіметі бұл мәселе бойынша ресми ұстаным немесе қаржы бөлмеді. Сол кезде Минданаоның өз алдына тәуелсіз ел болу ниеті Сулуда да сезілді. 1948 жылы Екінші дүниежүзілік соғысының ардагері Хаджи Камлон Сулу провинциясының Луук қаласында көтеріліс ұйымдастырды. 1949 жылы ол бас салды, бірақ 1952 жылы тағы бір көтеріліс бастады. 1952 жылдың 31 шілдесінде ол қорғаныс министрі Рамон Магсейсейге бас салды. Бірақ бір аптадан кейін үшінші көтеріліс бастады. 1952 жылдың 9 қарашасында ол қайтадан бас салды, бірақ 1953 жылдың басында тағы бір көтеріліс ұйымдастырды. 1953 жылдың 11 тамызында Филиппин үкіметінің әскерлерімен болған қақтығыстан кейін ол бас салды. Бір аптадан кейін ол бас сауғалау шарттарын бұзды. Екі жыл өткен соң, 1955 жылдың 24 қыркүйегінде ол Танду Пануан, Луук қаласында үкіметтік әскерлермен болған қақтығыстан кейін қайтадан бас салды. 1973 жылы Оңтүстік Убиан, Тандубас, Симунул, Ситанкай, Балимбин (Панглима Сугала), Бунгао, Кагаян де Сулу (Мапун) және Құбыршақ аралы муниципалитеттері 1973 жылғы 11 қыркүйектегі №302 Президенттік жарлыққа сәйкес Сулу облысының құрамынан жаңа құрылған Тауи-Тауи облысына берілді.

Маркос әкімшілігі

Маркос тұсында Сулу Фердинанд Маркосқа қарсы күрескен провинциялардың бірі болды, оның режимі жүздеген мороларды азаптап, өлтірді және жоқ қылды. Шығыс Сабахқа жоспарланған басып алу туралы жаңалықтар тарағанда, Маркос әскерилерге таусуг жауынгерлерін қырғынға ұшыратуға бұйрық берді, нәтижесінде 1968 жылғы Жабида трагедиясы орын алды, ол Сулу жергілікті халқына қарсы жасалған ең ауыр адам құқығы бұзушылық болып саналады. Жабидадағы қырғын туралы хабарлар Минданаода, оның ішінде Сулуда көптеген сепаратистік қозғалыстардың пайда болуына себеп болды, соңынан бұл қозғалыстар Филиппин үкіметімен қарулы қақтығысқа түсті. 1974 жылғы Жоло шайқасы ең қиратушы шайқастардың бірі болды, оның салдарынан Сулудың астанасы Жолода 40 000-ға жуық адам үйсіз қалды. Сулу сұлтаны, патшалық отбасының мүшелері және Сулу басшылары Манилада диктатураны құлатып, елде демократияны қайта орнатуға жеткізген Халық билігі революциясын қолдады.

Қазіргі заманғы

1989 жылы Сулу провинциясы Мұсылман Минданаосының автономиялық аймағы, яки ARMM құрамына кірді. Сонымен қатар, Моро Ұлттық Азаттық Майданы (МҰАМ) мен Филиппин үкіметі арасында бейбіт келісім шарт жасалды. МҰАМ-ның негізін қалаушысы және басшысы, Сулу тумасы және Сулу сұлтандығына адал Нұр Мисуари 1996 жылдан 2001 жылға дейін бүкіл ARMM-нің губернаторы болды. 2016 жылы Талипао қаласының жанында Дару Джамбанганның кішкентай көшірмесі салынды және ол «демалыс саябағының» орталық нысанына айналды. Көшірмесі Дару Джамбанганның өркендеген кезеңдегі нақты мөлшерінің шамамен 25% құрады. Дару Джамбанганды Маймбунгтегі бастапқы орнына қайта жаңғырту жөніндегі жұмыс әлі де жалғасуда. Мәдениет және өнер жөніндегі Ұлттық комиссия мен Филиппин Ұлттық мұражайы Маймбунгтегі Дару Джамбанганды нақты қалпына келтіру немесе қайта құру міндетімен жүктелді. 2019 жылы Бангсаморо автономиясы жөніндегі референдум Бангсаморо аймақтық заңын (BOL) бекітуге әкелді, осы арқылы Мұсылман Минданаосының Бангсаморо автономиялық аймағы (BARMM) ARMM-ның орнына құрылды. Бұл бастама Сулуда 54,3% дауыспен жеңіліске ұшырады, бірақ ARMM-ның барлық дауысы бірігіп есептелгендіктен қабылданды. (Сонымен қатар, бастапқыда ARMM құрамына кірмеген Минданаодағы бірнеше басқа да аймақтар BOL-ді бекітіп, BARMM-ға қосылды.)

География

Облыс аумағы бойынша Филиппин архипелагының 16-шы ең үлкен аралы болып табылады. Сулу – солтүстіктегі Замбоанга түбегінен оңтүстіктегі Борнео аралына дейін созылып жатқан Сулу архипелагының бір бөлігі. Басты арал және оның кішкентай аралдары солтүстік-шығыста Базилан және оңтүстік-батыста Тави-Тави аралдық провинцияларының арасында орналасқан. Сулу екі теңізбен шектеседі: солтүстікте Сулу теңізі, оңтүстікте – Селебес теңізі. Сулуда 157-ден астам кішкентай арал бар, олардың кейбіреулері әлі ат қойылмаған. Провинция халқының саны туралы мәліметтер Сулу провинциясы әкімдігінің 2015 жылғы веб-сайтында келтірілген деректермен сәйкес келмейді. Сулу мұсылмандарының көпшілігі 14 ғасырдан бері араб, парсы, үнді, қытай мұсылмандары және Малакка миссионерлері тарапынан үйретілген Шафии дәстүрінің сунниттік исламын ұстанады. Ауған соғыстарының ардагерлері мен Пәкістанның қатаң суфи дәстүрлерінен келген миссионерлер әкелген салыстырмалы түрде жаңа ислам секталары, олар өздерінің «таза» исламдық өмір салты мен құлшылығын таратуға белсенділік таныстырады. Иран немесе Ирак отбасыларына үйленген аз ғана адамдар шииттік исламға көшкен. Сулу христиандарының көп бөлігі католиктерді құрайды. Аймақта дюриан мен мангостин сияқты елде сирек кездесетін экзотикалық жемістер өседі. Балық аулау – ең маңызды сала, себебі Сулу теңізі елдегі ең бай балық аулау аймақтарының бірі болып табылады. Провинцияда сонымен қатар кең ауқымды жеміс өсіру және перлендіру өнеркәсібі дамыған, Марунгас аралында перлендіру шаруашылығы бар. Теңіз тасбақаларының қабықтарынан әдемі табақтар мен тарақтар жасалады. Балық аулаудан бос уақытта адамдар қайықтар жасап, кілемдер тоқып алады. Басқа салаларға кофе өңдеу және жеміс-жидектерді консервілеу кіреді. Сулу қолөнері ислам және малай әсерлеріне толы. Шеберлер қайықтар, пышақтар, қола және мыс бұйымдар, пис матасы, кестеленген маталар, қабықтан жасалған бұйымдар, дәстүрлі үйлердің ою-өрнектері және ағаштан жасалған қабір тастарын жасайды. Бұл провинция бұрын Филиппиннің оңтүстігіндегі ең гүлденген провинциялардың бірі болған. Алайда, қақтығыстар, терроризм және Абу Саяф сияқты уахабизмді ұстанатын джихадистік топтардың құрылуы провинция экономикасына ауыр соққы берді және оны қазіргі күйіне дейін әлсіретті.

Көлік

Бангсаморо аймағында Филиппин әуе компаниясының жаңа рейсі сәтті аяқталғаннан кейін, үкімет Котабато қаласына бағыт ашуды жоспарлап отыр. Қазіргі күнгі жағдай бойынша, Gove Leading Edge, Cebu Pacific Cebgo және Platinum Skies Zamboanga қаласынан жаңадан жөнделген Jolo әуежайын пайдаланып, үздіксіз рейстер жүзеге асырып жатыр.