Кіріспе
Ахменидтер империясының патшасы б.з.д. 405/4 – 359/8 жылдары. Арсес (; б.з.д. 445 – 359/8), патшалық атымен Артаксеркс II (; ) деп белгілі, Ахменидтер империясының патшаларының патшасы болды. Ол Дарий II-нің ұлы және мұрагері, ал анасы Парисатис болды. Таққа отырғаннан кейін көп ұзамай Артаксеркс II өзінің кіші інісі Кіші Кирдің қарсылығына тап болды. Кир патшалыққа таласу үшін Лидия және Иония сатраптарынан әскерлерді, сондай-ақ грек жалдамалыларын жинады. Б.з.д. 401 жылы Кунакса шайқасында ағайындылардың әскерлері шайқасып, Кіші Кир жеңіліске ұшырап, қаза тапты. Осыдан кейін Артаксеркс II бірнеше көтерілістерді басуға мәжбүр болды: б.з.д. 391–380 жылдары Кипрде Евагор I көтерілісі, б.з.д. 380 жыл шамасында финикиялықтардың көтерілісі және ең бастысы, б.з.д. 360 және 350 жылдары Батыс сатраптарының (Ұлы сатраптар көтерілісі) көтерілісі, оған Датам, Ариобарзан және Автофрадат сияқты көрнекті тұлғалар жетекшілік етті. Парф империясының билеушілері Артаксеркс II-ні өздерінің түпкі атасы деп есептеді.
Arses (; 445 – 359/8 BC), known by his regnal name Artaxerxes II ( ; ), was King of Kings of the Achaemenid Empire from 405/4 BC to 358 BC. He was the son and successor of Darius II and his mother was Parysatis. Soon after his accession, Artaxerxes II faced opposition from his younger brother Cyrus the Younger, who assembled an army composed of troops from his Lydian and Ionian satrapies as well as Greek mercenaries in his bid for the throne. The forces of the brothers clashed at Cunaxa in 401 BC, which resulted in the defeat and death of Cyrus. Following this, Artaxerxes II had to contend with several other revolts; a revolt by Evagoras I in Cyprus between 391–380 BC, by the Phoenicians in c. 380 BC, and most importantly, the revolts by the western satraps (known as the Great Satraps' Revolt) in the 360s and 350s BC, led by distinguished figures such as Datames, Ariobarzanes, and Autophradates. The rulers of the Parthian Empire notably considered Artaxerxes II their progenitor.
Атауы мен этимологиясы
Артаксеркс II-нің аты грек тілінде Арсес (Ἄρσης; Вавилон: Aršu) деп берілген, ол көне парсы тіліндегі *Ṛšā ("адам", "батыр") сөзінен туындаған. Ол сондай-ақ, Арсика (Плутарх), Арсака және Арсакес (Persica) сияқты бірнеше грекше формаларында кездесетін есімнің қысқартылған түрімен де кеңінен танымал болды. Арсакес есімінен Парф империясын билеген және Артаксеркс II-нің ұрпағы екенін мәлімдеген Арсакид әулетінің аты да шыққан. (Αρταξέρξης) – көне парсы тіліндегі Артаксашаçаның ("әділеттілік арқылы билеуші") грекше нұсқасы. Ол басқа тілдерде де белгілі: элам тілінде Ир так ик ша иш ша, Ир да ик ша иш ша; аккад тілінде Ар та ʾḫа шá ис су; орта парсы және жаңа парсы тілінде Ардашир. Грек авторлары Артаксеркс II-ге "Мнемон" (Μνήμων; ) деген лақап ат берді, ол "есте сақтаушы" немесе "жақсы жадысы бар" деген мағынаны білдіреді.
Тарихнама
Артаксеркс II-нің өмірі мен билігі көбінесе батыс майдан тарихына ден қойған классикалық грек деректерінде жазылған. Бірақ, Артаксеркс II-нің кіші інісі Кіші Кір ағасына қарсы көтерілісі кезінде көптеген гректерді тартқандықтан, Артаксеркс II-нің билігі Кіші Кірдің б.з.д. 401 жылы Кунакса шайқасында қаза болғанға дейін толыққанды жазылған. Одан кейін Артаксеркс II-нің билігінің қалған бөлігі туралы толық мәліметтер азайып кетті. Плутарх "Артаксеркс II өмірі" атты еңбегін жазғанда Ктесий, Динон, Ксенофон және басқа да авторларды пайдаланды. Бұл жұмыс – Ахеменид патшасының жалғыз өмірбаяны. Қазіргі заманғы тарихшы Карстен Биндердің пікірінше, Плутархтың еңбегі – "әдемі тілмен жазылған, бірақ аса сенімді емес ақпарат көзі" және оған "жоғары сақтықпен қарау қажет".
Түпбасқасы және ерте өмір
Арсес – б.з.д. 424–405 жылдары Персияның Ахеменидтер империясын басқарған Дарий II-нің үлкен ұлы. Оның анасы Парисатис, Дарий II-нің жарты қарындасы. Оның қайтыс болған жасы 86 (Лукиан) және 94 (Динон) жыл деп әртүрлі айтылады, бұл оның шамамен б.з.д. 453 немесе 445 жылы туғанын көрсетеді. Бриант тек Арсестің әкесі 424 жылы таққа отырғанға дейін туғанын айтады, ал басқа автор оның б.з.д. 360-шы жылдардың басында жетпіс жастан асқан болуын мәлімдейді. Дарий II мен Парисатистің он үш баласы болды, олардың көпшілігі ерте қайтыс болды. Сондықтан Арсакстің жалғыз белгілі толыққанды бауырлары – оның кіші ағалары Кир, Остан, Оксатр және үлкен әпкесі Аместрис. Арсакс пен Кирден басқа Дарий II мен Парисатистің балалары туралы көп мәлімет жоқ. Кир шамамен б.з.д. 424/423 жылы, Дарий II патшалыққа келгеннен кейін дүниеге келді. 408 жылы, 15-16 жасында Кир Лидия, Ұлы Фригия және Каппадокияның сатрапы болып тағайындалды. Ол сондай-ақ Сардистің шығысында орналасқан Кастолус қаласындағы парсы әскерінің бас қолбасшысы ретінде Тиссаферннің орнын басты. Кирге *Karana (көне иран тілінде) атағы берілді, бұл оның саяси және әскери билігін кеңейтіп, дербестікке ие болуына мүмкіндік берді. Таққа отырғанға дейін Арсакс Персия ақсұлы Гидарнның қызы Стейтираға үйленді. Бұл неке Дарийдің билігінің алғашқы кезеңінде оның билігіне қарсылық көрсеткендіктен, саяси одақ құруға бағытталған әрекеттің бір бөлігі болды. Аместрис Гидарнның ұлы Теритухмеске де үйленді, ал Гидарн Гирканияның сатрапы болып тағайындалды. Дарий II өлім төсегінде жатқанда Арсакс оның қасында болды. Ксенофонттың айтуынша, Дарий II Кирді шақыртты, ол Тиссафернмен және 300 грек гоплиттерімен бірге келді. Алайда Плутарх Парисатистің Кирді шақыртқанын, өйткені ол Арсакстен гөрі оны артық көретінін хабарлайды. Ол сондай-ақ Парисатис Дарий II-ді Кирді мұрагер етіп таңдауға көндіруге тырысқанын айтады, себебі тақ мұрагерсіз бос тұрған. Қазіргі заманғы тарихшылар Плутархтың бұл мәлімдемесіне күмән келтіріп, Арсакстің мұрагер ретінде бұрын, мүмкін бірнеше жыл бұрын таңдалғанын айтады. Арсакстің оңтүстік астанасы Пасаргадада таққа отырғызылуы кезінде Кир оның өліміне қастандық жасауға тырысқан деген күдік туды. Бұл жоспарды Тиссаферн ашты, бірақ Парисатистің араласуынан кейін Кир аман қалды және Кіші Азияға қайта жіберілді. Қазіргі тарихшылар бұл оқиғаның растығына күмән келтіреді. Биндердің сөзіне қарағанда, Дарий II мен Арсакс арасындағы билік алмасуы бейбіт болған сияқты. Арсакс таққа отырған кезде Артаксеркс деген атты қабылдады.
Кир Кішімен династиялық қақтығыс (401 ж. б. з. б.)
Тиссаферн Кирдің Писидияға шабуыл жасайтын әскери жорыққа аттанғанын айтқан сөздерінің көптеген кемшіліктері бар екенін, осының нәтижесінде Кирдің бүлік шығаруға ниеттенгенін байқады. Бұл күдік шындыққа айналды, қашан Кир өзінің жорығына саяси қолдау іздеуге кірісті. Кир Спартадан қолдау тауып, олар Артаксеркс II-ге қарсы жорыққа әскер жіберді. Сонымен қатар, Кир Киликияның парсы патшалығынан қаржылай көмек алып, осы іске үлес қосты. Осы кезде Тиссаферннің хабарларына байланысты Артаксеркс II өзінің кіші әйелінің бүлігіне қарсы күш жинауға кірісті. Дарий II қайтыс болған кезде Кир сириялықтар мен киликиялықтарды жеңіп, бастапқы қолдаушыларымен және Фригия мен одан әрі жерлерден қосылғандармен үлкен әскерге басшылық етіп жүрді. Әкесінің өлімі туралы естіген Кир кіші, Дарий мен Парисатистің ұлы, Дарий таққа отырғаннан кейін туған, ал Артаксеркс Дарий II таққа отырмас бұрын туылған деген аргументке сүйене отырып, таққа құқығын жариялады. Артаксеркс II бастапқыда бұл дауды бейбіт жолмен шешуге тырысты, бірақ келіссөздер сәтсіз аяқталды. Кир сонымен қатар Артаксеркске адал болған жергілікті тұрғындармен де қиындықтарға тап болды. Артаксеркс өзінің інісі Кир кішіге қарсы тұрып, оның таққа таласуын тойтарды. Кир "Он мың" деп аталған, көптеген грек жалдамалы әскерлерінің көмегімен таққа қол жеткізуге тырысты. Вавилондағы Кунакса шайқасында (б.з.д. 401 ж.) Кирдің әскери күштері тактикалық жеңіске жеткенімен, шайқас барысында Кир Митридаттың қолынан қаза тапты, осылайша оның жеңісі мәнсіз болды. Грек тарихшысы Ксенофонт, өзі грек әскерлерінің басшыларының бірі болған, кейіннен бұл шайқасты "Анабасис" еңбегінде баяндап, енді үйге қайту жолын іздеп азап шеккен грек жалдамалыларының күресіне назар аударды.
Спартаға қарсы соғыс (б.з.д.
Артаксеркс Персияның бұрынғы одақтастары спарталықтармен Коринф соғысы (б.з.д. 395-387 жж.) кезінде соғысқа қатысты. Спарталықтар, өздерінің патшасы Агесила II басшылығымен, б.з.д. 396-395 жж. Кіші Азияға шабуыл жасады. Спарталықтардың назарын грек мәселелеріне аудару үшін Артаксеркс өзінің елшісі Родостық Тимократ арқылы олардың жауларына қаржылай көмек берді; әсіресе афиналықтар, тебандықтар және коринфтіктер көп көлемде субсидия алды. Ахеменидтердің негізгі валютасы – ондаған мың дархис грек мемлекеттеріне Спартаға қарсы соғыс бастау үшін пара беруге қолданылды. Осы қаржылай көмектер спарталықтарды Коринф соғысы деп белгілі болған соғысқа тартуға көмектесті. Плутархтың айтуынша, Агесила Кіші Азиядан кетер алдында: «Менді 10 000 парсы садақшылары қуды» деді. Бұл «Садақшылар» (Токсотай) – дархистердің гректер берген лақап аты, себебі Афина мен Фива саясаткерлеріне Спартаға қарсы соғыс бастау үшін осылай көп ақша төленген. Афинамен одақтасқан Ахеменидтер б.з.д. 394 жылы Книд шайқасында спарталық флотты толығымен жойды. Содан кейін Хеллеспонт Фригиясының ахеменид сатрабы Фарнабаз II, бұрынғы афиналық адмирал Кононмен бірге Пелопоннес жағалауларына шабуыл жасап, спарталықтарға күшті қысым көрсетті. Бұл Афинаның қайта өркендеуіне себеп болды, ол Кіші Азиядағы грек қалаларын қайта бақылауына алуға кірісті, осылайша Артаксеркс II өзінің афиналық одақтастары тым күшті болып бара жатыр деп алаңдады.
Спартамен соңғы келісім (б.з.д. 387 ж.)
386 ж.б.д. Артаксеркс II одақтастарын адаттан тыйып, Спартамен келісім жасады, ал Анталкида шарты арқылы бұрынғы одақтастарын шартқа келуге мәжбүр етті. Бұл шарт Анадолия жағалауындағы Иония және Эолис грек қалаларын парсылардың билігіне қайтарды, ал Спарта Грекия материгінде басымдыққа ие болды. 385 ж.б.д. ол Кадусияға қарсы науқан жүргізді.
Мысыр жорығы (б.з.д. 373)
Артаксеркс гректерге қарсы сәтті соғысқанмен, египеттіктермен қиындықтары көбейді, олар оның билігінің басында оған қарсы көтеріліс жасаған еді. Біздің заманымыздан бұрын 373 жылы Фарнабаз басшылығымен, Геллеспонтин Фригиясының сатрабы, Египетті қайта басып алуға жасалған әрекет толығымен сәтсіз аяқталды. Бірақ, өмірінің соңғы жылдарында парсылар египеттік-спарталық біріккен күштердің Финикияны жаулап алу әрекетін жеңе алды.
Мысыр жорығының өршуі
377 жылы б.з.д. Фарнабаз Спартаға қарсы өзінің қабілетін көрсеткеннен кейін, Артаксеркс II оны бүлікші Мысырға әскери жорық жүргізуге тағайындады. Левант аймағында төрт жыл дайындықтан кейін, Фарнабаз 200 мың парсы әскері, 300 трирема, 200 галера және Ификрат басқаратын 12 мың грек сарбазынан тұратын экспедициялық күш жинады. Ахеменид империясы Афинаға египеттіктердің қызметіндегі грек генералы Хабриасты қайтарып алуға қысым жасады, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Мысыр билеушісі Нектанебо I афиналық генерал Хабриас пен оның жалдамалы әскерінен қолдау алды. Ахеменид әскері 373 жылы б.з.д. Афина генералы Ификратпен бірге Мендес маңында Мысырға қонды. Бұл египеттіктерге қорғанысын күшейтуге уақыт берді. Фарнабаз бен Ификрат Пелусий алдында пайда болды, бірақ шабуылға өтпеді. Мысыр патшасы Нектанебо I бұрынғы қорғанысқа қосымша, көршілес жерлерді суға батырып, Нилдің кеме жүзе алатын арналарын бөгеттермен жапты. (Диодор Сицилий XV. 42; Корнелий Непос, Ификрат б.з.б. 5.) Нектанебоның бұйрығымен Нилдің Пелусиака тармағында салынған бекіністер жау флотын Нилден жоғары жүзуге басқа жол іздеуге мәжбүр етті. Соңында флот аз қорғалған Мендесия тармағына көтерілуге мүмкіндік алды. Бірнеше аптадан кейін парсылар мен олардың грек жалдамалы әскерлері Ификраттың басшылығымен қайтадан кемеге мінуге мәжбүр болды. Мысырға қарсы жорық сәтсіз аяқталды. Фарнабаздың орнына Датамес Мысырға екінші экспедицияны жетектеді, бірақ ол да сәтсіз аяқталып, Ұлы Патшаға қарсы «Сатраптар көтерілісін» бастады. Артаксеркс II 362 жылы б.з.д. сатраптардың көтерілісін толыққанды басып тастады.
Тебалық-спарталық соғыстағы бейбітшілік келіссөздері (б.з.д. 368-366)
Артаксеркс грек қалалары арасындағы қақтығыстарға, әсіресе Тебаның үстемдігі кезіндегі Теба-Спарта соғысына тағы да араласуға тырысты. Гректерге бейбіт келіссөздер жүргізуге көмектесу үшін Ахеменид сатрапы Ариобарзанның гипархы (орынбасары) және әскери қолбасшысы Абидостық Филискты Дельфиге жіберді. Абидостық Филискустың мақсаты Дельфиде жиналған гректер арасында ортақ бейбітшілікке келісуге көмектесу болды. Филиск жалдаған жауынгерлердің 2000-ын спартандықтарға берді. Филиск пен Ариобарзан екеуі де Афина азаматтары атанды, бұл қала-мемлекетке көрсетилген маңызды қызметтерінің ерекше құрметі болды. Бұл жазбалар жиынтығы "A2Pa жазуы" деп белгіленеді. Артаксеркс өте көп байлығын құрылыс жобаларына жұмсады. Ол Сузадағы Дарий I сарайын және бекіністерін қалпына келтірді, соның ішінде қоршаудың оңтүстік-шығыс бұрышындағы берік редутты және Экбатанаға жаңа ападана мен мүсіндер салды.
Персеполистегі қабір
Артаксеркс II-нің қабірі Персепольде орналасқан және Нақш-е Рустамдағы оның ізашарларының үлгісімен салынған. Қабірдің жоғарғы тізімінде Императордың бейнесі бейнеленген, оны империяның барлық этностарының әскерлері қолдап тұр. Әр бейне үстіндегі тақташада әр этностың сипаттамасы үш тілде жазылған.
Сәйкестендіру
Яһуди бас діни қызметкері Жоханан б.з.д. 407 жылы, яғни Дарий II билік құрған кезде Елефантин папирустарында еске алынады, сондай-ақ Езра 10:6-да Дарий билігінен кейін (Езра 6:1) және Артаксеркс билігі кезінде (Езра 7:1) тағы да еске алынады, осылайша хронологиялық тізбектілікті растайды. Басқалардың арасында, Естер кітабындағы Ахасуерус II Артаксеркс болған деген ұсыныс айтылды. Плутарх өзінің "Өмірлер" еңбегінде (75 ж.б.) Дейнон (б.з.д. 360–340 ж.ш.) және Ктесий (Артаксеркс II-нің дәрігері) Артаксеркс II Мнемон үшін Арсес және Арсикас деген баламалы есімдерді жазған. Бұл есімдер парсы тіліндегі Хшаярша есімінен шыққан, сондай-ақ "Ахасуер" ("(Арта)Ксеркс") және Артаксеркс II-ге қатысты қолданылған "Аршу" деген қысқартылған есім де осыдан туындаған. Осы дереккөздер Еврей және грек тілдеріндегі дереккөздерде қолданылған есімдерді ескере отырып, Ахасуерусты Артаксеркс II деп анықтайды, сонымен қатар Псевдо-Гекатей мен Беросс еңбектеріндегі мәліметтермен және Әл-Табари мен Масуди оқиғаларды орналастыруымен сәйкес келеді. XIII ғасырдың сириялық тарихшысы Бар Хебрейус өзінің "Хронографиясында" Ахасуерусты Артаксеркс II деп атайды, 6-шы ғасыр тарихшысы Ефестік Иоаннға сілтеме жасайды.