Кіріспе

Мака немесе Макаа – Камерунның оңтүстік жаңбырлы орман аймағында қоныстанған банту этносы. Олар Камерунның Шығыс провинциясының Жоғарғы Ньонг бөлімінің солтүстік бөліктерінде негізінен таралған. Маканың ірі елді мекендері – Абонг Мбанг, Думе және Нгуэлеммендука. Кейбір Мака ауылдары Орталық провинция шекарасына дейін жетеді. Көптеген Мака халқы Мака немесе Оңтүстік Мака тілінде сөйлейді, 1987 жылы осы тілде шамамен 80 мың адам сөйлеген. Мака аумағының солтүстігінде олармен туыс Byep немесе Солтүстік Мака тілін қолданады. 1988 жылы Byep тілінде 9 500 адам сөйлеген. Өздерін бір халық санайтындықтан, Мака диалектілері де жекелену құралы болып табылады. Мака тілінің негізгі диалектілері – Бебент (Бебенде, Бикен, Бевил, Бемина), Мбваанц және Секунда. Byep тілінің екі диалектісі бар: Byep және Бесеп (Беша, Биндафум).

Тарих

Мака және Макаа–Нжем тілдерінде сөйлейтін туысқан тайпалар 14-17 ғасырлар аралығында Конго өзенінің алабынан немесе қазіргі Чадтан қазіргі Камерунға кірді. 19 ғасырда олар қазіргі Шығыс және Адамава провинцияларының шекарасындағы Лом өзенінің солтүстігіндегі жерлерде қоныстанды. Бірақ көп ұзамай, фула (фула) жауынгерлерінен қашқан вуте және мбум тайпаларының қысымымен бети пахуин тайпалары осы аймақтарға шабуыл жасады. Мака-Нжем халқы оңтүстікке ығыстырылды. Ауызша дәстүрлерінде айтылғандай, көшіп келе жатқандар жаңбырлы орманның тереңіне барғанда бака көшпенділерімен кездесті. Күш көрсету арқылы немесе дипломатиялық жолмен, жаңа келгендер бакаларды жетекші ретінде пайдаланды және «Ньонг өзеніндегі шомылу орны» деген мағына беретін Бунг Нгванг және «жол торабы» деген мағына беретін Месс’а Мена сияқты бірнеше жаңа елді мекендерді құрды – кейіннен олар Абонг Мбанг және Мессамена деп аталды. Басқа топтар да көшіп-қонуын жалғастырды. 1884 жылы Камерунды отарлаудан кейін немістер шығыс Мака аймағына кірген кезде, жергілікті тұрғындар неміс жолдарын салу және неміс плантацияларында жұмыс істеу үшін мәжбүрлі еңбекке тартылды. Дюме ауданы неміс отаршылдығы кезінде неміс Камерунының әкімшілік бірлігі ретінде болды. 1916 жылы Франция Германияның отарлық билігін иеленді, ал Мака олардың басшылығымен шетелдік плантацияларда жұмыс істеуді жалғастырды. 1960 жылы Камерун тәуелсіздік алғаннан бері Мака тайпасы Шығыс провинциясындағы күшті саяси күш ретінде бекінді. Алайда, олар ұлттық саясатта көп дауысқа ие бола алмады және Камерунның екі президенттік әкімшілігі оларды көп назарға алмады. Бірақ Маканың наразылығы күшейіп келеді, әсіресе олардың аумағындағы инфрақұрылымды жақсартудың төмен деңгейіне байланысты. Бұл сезім 2004 жылғы президенттік сайлауда ең айқын көрінді, онда үкімді биліктегі Пол Бия Абонг Мбанг қаласында жеңіліске ұшырады.

Өмір сүру және қоныстану үлгілері

Макао тұрғындарының көпшілігі көбінесе өздерін-өздерімен қамтамасыз ететін шаруалар болып табылады. Олардың елді мекендері әдетте бар жолдар бойында орналасқан, сондықтан әдеттегі ауыл – жолға беткейімен қарап тұрған және орманмен шектескен үйлердің тізбегінен тұрады. Егістік жерлер көбінесе өте кішкентай болады, олар балта мен мачетемен орманнан кесілген, содан кейін өртеліп тазартылған алаңдарға егіледі. Басты егістерге маниок, банан және жүгері кіреді, ал банан, кокоям, жер жаңғағы және түрлі жемістер аз көлемде өсіріледі. Мал көбінесе бағып-қағуға жіберілетін кішкентай жануарлар болып табылады, мысалы, ешкілер, қойлар, шошқалар және тауықтар. Макао халқының бір бөлігі Камерунның орманды аймағындағы какао және кофе плантацияларында қаржылық сәттілікке жеткен. Аң аулау да, әсіресе кішігірім ауылдарда, кең таралған. Тұзақтар негізгі құрал болып табылады, бірақ қазіргі кезде атыс қаруы да жиі қолданылады. Осылай ауланған ет көптеген адамдар үшін маңызды, бірақ тұрақты емес кіріс көзіне айналуда. Макао халқының дәстүрлі үйі – бамбук қаңқасымен байланыстырылған саз кірпіштерден тұратын төртбұрышты құрылыс. А пішіндес шатыры рафия пальмасының жапырақтарымен жабылады, бірақ қазіргі кезде темір немесе алюминий шатырлар жиі қолданылады. Әлдеқайда бай Макао тұрғындары және ірі ауылдар мен қалаларда тұратындар көбінесе заманауи бетон блоктан жасалған үйлерде тұрады. Әлеуметтік ұйым отбасынан басталады, ол бір ер адам, оның әйелі немесе әйелдері және балаларынан тұрады. Бірнеше туысқан отбасылар көбінесе бірге тұрып, ауылды құрайды. Келесі деңгейде бірнеше ауылдар ортақ ата-тегін жариялап, ру құрайды. Бұрын осы рулық байланыстар өте маңызды болған, олар адамның достарын, тегін және болашақ әйелін/ерін анықтаған. Алайда, бүгінде бұл рулық сәйкестік әлдеқайда әлсіреген. Әр руды басшы басқарады, бірақ қазіргі заманғы басшылар көбінесе тек номиналды тұлғалар ғана. Макао халқының басым көпшілігі кем дегенде формалды түрде христиан дінін ұстанады, католик және протестант діндері шамамен тең үлесте бөлінген. Дегенмен, олардың ежелгі діни сенімдерінің іздері әлі де сақталып келеді, әсіресе дәстүрлі медицина саласында. Халық арасында әлі де түрлі ырым-жырымдар сақталған, мысалы, әулиелерге және сиқырға сену.