Дуала тілі: тарихы, таралуы және саяси ықпалы

Кіріспе

Камерунның дуала және мунго халықтары сөйлейтін банту тілі, сондай-ақ Австралия аборигендерінің кейде "дуала" деп жазылатын тілі. Дуала (дуала: ɓwambo ba duālā; сонымен қатар дуала, дивала, дуела, дуала және дуала деп те жазылады) – Камерунның дуала және мунго халықтары сөйлейтін диалекттер жиынтығы. Дуала савабанту тобына жататын банту тілдерінің бір бөлігі болып табылады. Бұл тіл тоналды тіл, сөздердің реті – бастауыш-етістік-толықтырылыс. Махо (2009) дуала тілін бес тілдің жиынтығы ретінде қарастырады: дуаланың өзі, бодиман, оли (эводи, вури), понго және монго. Ол сонымен қатар дуала тіліне негізделген "Джо" атты пиджин тілін де атап көрсетеді.

Тарих

Дуаланың шығу тегі Дуала халқының XVI ғасырда Конго өзенінің алабынан Оңтүстік Камерунның жағалау аймақтарына көшіп-қонуымен байланысты. Гутридің есебінше, бұл банту тілі болғамен, протобанту тілінің небәрі 14% ғана тамырларын сақтап қалған. 1870 жылы британдық миссионер және тіл білгісі Альфред Сакер Дуала тіліне алғашқы Библия аудармасын аяқтады. 1885 жылы Камерунды Германияның отарлауынан кейін, Базель миссиясы Германия билігінің қолдауымен Дуала тілін Оңтүстік Камерунның лингва франкасы ретінде таратуға көмектесті. Миссионерлердің Дуала тілін туған тілі осы тіл емес аймақтарда қолдануы отаршылдық шенеуніктер үшін қауіпті болып көрінді, олар бұл практика Дуала тілін беделді тілге айналдырып, этникалық қақтығыстарға әкелуі мүмкін деп қорқыды. Миссионерлердің мектептерінде де Дуала тілін қолдануы салдарынан, Камерундықтардың білім алуы, сондай-ақ бизнес, оқыту немесе мемлекеттік қызметтерде жұмыс табуы үшін тілді білу қажет болды. Бұл неміс шенеуніктердің Дуала этносының тым көп билікке ие болуіне қатысты қорқуын күшейтті. Сондықтан, Камерунның губернаторы болғаннан кейін, Йеско фон Путткамер Дуала және басқа да жергілікті тілдерді, мысалы, Тоголандтағы эве тілін жоюға және оның орнына колонияда неміс тілін насихаттауға шешім қабылдады. Путткамер Камерундa неміс тілінің қолданылмауы үшін протестант миссионерлерін кінәлады және оларға мектептерінде және ресми хабарласуларда Дуала тілін қолдануды тоқтатуға қысым жасады. 1897 жылы ол оларға неміс тіліне көшуді талап етті және кейіннен аймақтағы католик миссионерлерін неміс тілін қолдануы үшін мақтады. 1910 жылы губернатор Теодор Зайц колониядағы барлық білім беру мекемелерін, соның ішінде миссионерлер басқаратын мекемелерді мемлекеттік бақылауға алу туралы жарлық шығарды. Жарлық мектептерде неміс тілін міндетті етуді және басқа барлық еуропалық тілдерді қолдануға тыйым салды. Сондай-ақ, неміс үкіметі революция жағдайында жергілікті топтар арасындағы байланысты болдырмау үшін Дуала тілінің қолданылуын Дуала халқының дәстүрлі жерлерімен шектеді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Камерунның шығысы Ұлттар Лигасы тарапынан Францияға, ал батысы Ұлыбританияға мандатталды. 1920 жылы француз үкіметі мектептерде тек француз тілін ғана қолдануға бұйрық берді. Британдықтар миссионерлер мен мектептерде Дуала тілін қолдануға рұқсат берді, бірақ ағылшын тіліндегі мектептер колониялық үкіметтің ықпалы мен Дуала тілінде жазба материалдардың жетіспеуіне байланысты кең таралды. 1950 жылдарға қарай, Камерундықтар ағылшын тілін оқу тілі ретінде, ал Дуала тілін "шіркеу" тілі ретінде қолданды, тіпті Дуала олардың ана тілі болмаса да. 1960 және 1970 жылдары Камерун тәуелсіздік алғаннан кейін, Дуала тілі тек діни және бейресми жағдайларда қолданыла берді, өйткені миссионерлер оны қолдануды және діни мақсаттар үшін Дуала мәтіндерін әзірлеуді жалғастырды.

The origins of Duala come from the migrations of the Duala people during the sixteenth century from the Congo River Basin to the coastal areas of southern Cameroon. While it is a Bantu language, Guthrie estimates that it has only retained as little as 14% of the roots of Proto Bantu. Alfred Saker, a British missionary and linguist, completed the first translation of the Bible into Duala in 1870. After the German colonization of Cameroon in 1885, the Basel Mission promoted Duala as a lingua franca in southern Cameroon with support from the German authorities. The missionaries' focus on using Duala in areas that did not natively speak it was viewed as dangerous by colonial officials, as they feared the practice would lead to ethnic conflict by elevating Duala to a prestige language. Since Duala was also being used by the missionaries in their schools, it was difficult for Cameroonians to become educated and obtain business, teaching, or government positions without knowledge of the language. This reinforced German officials' fears of the Duala ethnic group gaining too much power. Therefore, upon becoming Governor of Cameroon, Jesko von Puttkamer decided to suppress Duala and other local languages, such as Ewe in Togoland, and promote German in the colony instead. Puttkamer blamed the Protestant missionaries for the lack of German language use in Cameroon, and pressured them to stop using Duala in their schools and official communications. In 1897, he began pressuring them to switch to German, and later praised the Catholic missionaries in the territory for using German. In 1910, Governor Theodor Seitz issued an ordinance establishing governmental control over all educational establishments in the colony, including those run by missionaries. The ordinance enforced the use of German in schools and forbade the use of all other European languages. It also limited the use of Duala by missionaries to the traditional lands of the Duala people in order to prevent the spread of the language, as the German government wanted to prevent communication between local groups in the case of a revolution. After World War I, eastern Cameroon was mandated by the League of Nations to France and western Cameroon was mandated to the United Kingdom. The French government ordered that only French could be used in schools in 1920. The British allowed the use of Duala by missionaries and schools, but English medium schools became the norm due to the colonial governmental influence and the lack of written materials in Duala. By the 1950s, this meant that Cameroonians were using English as an instructional language and Duala as a "church" language, even if Duala was not their mother tongue. Through the 1960s and 1970s, as Cameroon gained independence, Duala remained in use only in religious and informal contexts, as the missionaries continued to use it and develop Duala texts for religious use.

Ағымдағы қолданыс

Яунде және Дуала қалаларындағы университеттер мен көптеген жергілікті лицейлерде дуала және басқа да жергілікті тілдер оқытылады. Дуала тілі басқа да мектептерде түсінуді жеңілдету мақсатында ресми емес, жағдайға қарай бастапқы оқыту құралы ретінде қолданылады. "Дэн Бродкастинг Систем" телеарнасы дуала тілінде бағдарламалар көрсетеді. Дегенмен, дуала және басқа да жергілікті тілдерді мектептерге енгізуге жасалған әрекеттерге жергілікті тұрғындардан қарсылық келгені байқалды, себебі олар мұны әлеуметтік-экономикалық дамуға пайдалы деп санамайды.

Танымал мәдениет

Soul Makossa әні, сондай-ақ оның мәтінін қайталаған поп әндері арқасында, "(мен) билеймін" деген мағынаны білдіретін "макосса" дуала сөзі халықаралық тұрақтылыққа ие болды. Әртіс Вес Мадиконың "Алане" әні дуала тілінде орындалған және кем дегенде 10 еуропалық елде бірінші орынға жетті.

Қосындылар

Еріндік-тілдік-аспандык-жұмсақ таңдайлық-көмекейлік мұрындық жарылыс/қосымша дауыссыз, дауысты, алдын-мұрындық дыбыссыз, алдын-мұрындық дауысты. Фрикативтік-жақындасу дыбыстары /b, d, ᵐb, ⁿd/ /i, u/ жақын дауыстыларының алдында [ɓ, ɗ], [ᵐɓ, ⁿɗ] болып естіледі. [r] дыбысы қарыз сөздерде /l/ дыбысының нұсқасы ретінде естіледі.