Кіріспе
Камерунның астанасы Яунде (/uk//j//ɑː/'/ʊ//n//d//eɪ//, // /'/uː//n// /; /us/, /j//ɑː//ʊ//n/'/d//eɪ/, ja. unde) – Камерунның астанасы және 2,8 миллионнан астам халқы бар елдің екінші ірі қаласы, Дуала портынан кейін. Ол елдің Орталық аймағында, теңіз деңгейінен шамамен 750 метр биіктікте орналасқан. Яунде қаласы 1887 жылы неміс саяхатшылары Ньонг және Санага өзендері арасында, аймақтың орманды бөлігінің солтүстік шетінде резеңке мен пил сүйегі сауда базасы ретінде құрылды. 1895 жылы әскери гарнизон салынды, бұл отарлауды одан әрі дамытуға мүмкіндік берді. Бірінші дүниежүзілік соғыста Германия жеңілгеннен кейін Франция Камерунның шығыс бөлігін мандат ретінде алды және 1922 жылы Яунде колонияның астанасы болып таңдалды. 1888 жылы немесе 1889 жылдың ақпанында неміс саяхатшылары лейтенант Ричард Кунд және Ханс Таппенбек, Ела Эсоно басшыларының келісімімен қала құрылды. 1889 жылдың желтоқсанынан 1895 жылдың мамыр айына дейін неміс ботанигі Георг Август Зенкер бұл жерді «Яунде» деп аталатын ауыл шаруашылығы зерттеу станциясы ретінде пайдаланды, бұл атау жергілікті яунде немесе эвондо халқының есімінен алынған. Оның қонысы аймақтағы резеңке мен пил сүйегі саудасы үшін база болып қызмет етті, бұл тауарлар жергілікті тұрғындардан импортталған киім мен темірге айырбасталды. Дуала ұзақ уақыт бойы маңызды орталық болып қала берді, бірақ 1957 жылдан кейін какао дағдарысы мен жағалаудағы жағдайдың нашарлауына байланысты Яунде тез өркендеді. Камерун Республикасы тәуелсіздік алғаннан кейін де Яунде үкіметтің орталығы болып қала берді.
Yaoundé (/uk//j//ɑː/'/ʊ//n//d//eɪ//, // /'/uː//n// /; /us/,/j//ɑː//ʊ//n/'/d//eɪ/, ja. unde) is the capital of Cameroon and, with a population of more than 2.8 million, the second largest city in the country after the port city Douala. It lies in the Centre Region of the nation at an elevation of about 750 metres (2,500 ft) above sea level. The outpost of Epsumb or Jeundo was founded between the Nyong and Sanaga rivers at the northern edge of the area's forests in 1887 by German explorers as a trading base for rubber and ivory. A military garrison was built in 1895 which enabled further colonization. After Imperial Germany's defeat in World War I, France held eastern Cameroon as a mandate, and Yaoundé was chosen to become the capital of the colony in 1922. 1888, or February 1889 by the German explorers Lt. Richard Kund and Hans Tappenbeck by the agreement of the chiefs of Ela Esono. From December 1889 to May 1895, it was occupied by the German botanist Georg August Zenker as an agricultural research station named Jaunde after the local Yaunde or Ewondo people. His settlement served as a base for the area's rubber and ivory trade, purchasing these from the natives in exchange for imported clothing and iron. Douala long remained the more important settlement, but Yaoundé saw rapid growth after 1957 due to the cocoa crisis and unrest along the coast. It continued as the seat of government for the Republic of Cameroon upon its independence.
Экономика
Яунде экономикасының басым бөлігі мемлекеттік және дипломатиялық қызметтердің әкімшілік құрылымына негізделген. Осы жоғары беделді орталық құрылымдардың арқасында Яундеде Камерунның қалған бөлігімен салыстырғанда өмір сүру деңгейі мен қауіпсіздік жоғары. Яундедегі маңызды өнеркәсіптерге темекі, сүт өнімдері, сыра, саз, шыны бұйымдар және ағаш кіреді. Сонымен қатар, қала кофе, какао, копра, қант қамысы және каучук үшін аймақтық тарату орталығы болып табылады. Жергілікті тұрғындар қалалық шаруашылықпен айналысады. Қалада шамамен "50 мың шошқа мен миллионнан астам тауық" бар деп есептеледі. 2010 жылы, мэр Жан-Клод Аджесса Мелингуи басшылығымен, Яундеде су тасқындарын азайту жобасы – Яунде қаласының санитариялық жоспары іске қосылды. Бұл жоба "жылына 15-20 рет болатын және бір мезгілде 100 мыңға дейін адамға әсер ететін су тасқындарымен күресуге" бағытталған. Төрт жылдан кейін су тасқынының жиілігі жылына он бес реттен үш ретке дейін азайды, ал тиф және малярия сияқты су арқылы таралатын аурулардың саны шамамен жартысына төмендеді. Мелингуи 2013 жылы қайтыс болғанына қарамастан, жергілікті билік оның қаланы жаңғырту жұмыстарын жалғастыруда. "$152 миллиондық жоспар, негізінен Африкалық даму банкі мен Францияның даму агенттігінен алынған несиелер есебінен қаржыландырылады", аясында санитариялық инфрақұрылымды жақсарту жұмыстары жүргізілуде және 2017 жылы аяқталуы күтілуде. Алайда, көптеген Африка елдері сияқты Камерун да ұзақ жылдар бойы жемқорлықтан зардап шегуде, ол барлық салаларды, әсіресе елорданы басып алады. Мұнай, газ және кенбайыштан түскен кірістер туралы мәліметтер сирек жарияланады, бұл зор сыбайлас жемқорлыққа нұсқау береді. Сонымен қатар, материалдық және интеллектуалдық меншікті қорғау нашар, ал сот жүйесі саяси манипуляцияларға осал. Яунде қалалық кеңесінің мәліметтері бойынша, 1980-2014 жылдар аралығында қалаға 130-дан астам су тасқыны келді, оның салдарынан көптеген адамдар қаза тауып, экономикалық зиян келтірді. Дегенмен, қалада су тасқыны азайды, себебі бұл мәселені шешу үшін санитариялық жоспар жасалды. Тағы бір шара – дренаж жолдары мен су тасқынына бейім аймақтарда тұратын адамдарды көшіру болды.
Ғибадат орындары
Қаладағы ғибадат орындары көбінесе христиан шіркеулері: Яунде Рим-католик архиепископиясы (католик шіркеуі), Халықаралық миссионерлік байланыс және қауымдасқан шіркеулер (Пентекост), Камерун евангелистік шіркеуі (Реформацияланған шіркеулердің әлемдік қауымдастығы), Камерундағы пресвитериан шіркеуі (Реформацияланған шіркеулердің әлемдік қауымдастығы), Камерундағы баптистік шіркеулер одағы (Баптистік әлемдік одақ), Камерун толық Евангелие миссиясы (Құдай жиналыстары). Сондай-ақ мұсылман мешіттері де бар.
Климат
Яунде тропикалық ылғалды және құрғақ климатқа (Aw) ие, бірақ тропикалық емес, термальды экваторлық аймақта орналасқан, жыл бойы айлық температураның өте тар диапазоны байқалады. Дегенмен, негізінен биіктігінің арқасында, температура экваторға жақын орналасқан қала үшін күтілетіндей қатты ыстық емес. Яундеде наурыз бен қараша айлары аралығында созылатын он айлық ылғалды маусым бар. Алайда, шілде және тамыз айларында жауын-шашын мөлшері айтарлықтай төмендейді, бұл қаланың екі бөлек жаңбырлы маусымы бар сияқты әсер қалдырады; мұның себебі қала экватордан сәл солтүстікке орналасқан. Яундеде тропикалық муссондық климат емес, тропикалық ылғалды және құрғақ климаттың болуы осы екі айдағы жауын-шашынның салыстырмалы азаюымен байланысты.
Білім
Камерун – екі тілді ел, онда ағылшын және француз тілдері ресми тілдер болып табылады. Сондықтан қалада француз білім беру жүйесінің мектептері бар, онда университетке қабылдануға мүмкіндік беретін бакалавриат дипломы бар, және барлық оқу француз тілінде жүзеге асырылады. Сонымен қатар, ағылшын білім беру жүйесінің мектептері де бар, онда университетке қабылдануға мүмкіндік беретін GCE Advanced Level деңгейі беріледі. Камерунда үш американдық мектеп бар: Яундедегі Американдық мектеп (ASOY), Жаңбырлы ормандар халықаралық мектебі (RFIS) және Дуала қаласындағы Американдық мектеп (ASD). Сонымен қатар, бір түрік мектебі де бар – The Amity College/School. Яундеде бірнеше университет орналасқан: Яунде II университеті (қала сыртындағы кампуста), Орталық Африка протестант университеті (UPAC) және Орталық Африка католик университеті (UCAC). Камерунның бірнеше кәсіби білім беру ошақтары да Яундеде орналасқан (Жоғары педагогикалық колледж, Камерун әскери-аралық мектебі), сондай-ақ инженерлерді (Polytech), дәрігерлерді (CUSS), медбикелерді және дипломаттарды даярлайтын түрлі мектептер бар.
Денсаулық сақтау
Ең үлкен аурухана — Яунде орталық ауруханасы (Hôpital Central de Yaoundé), онда 650 төсек бар. Яунде бас ауруханасы (Hôpital Général de Yaoundé – HGY) 1985 жылы салынғанда 302 төсекке ие болды. Басқа ауруханалар: Яунде гинекология, акушерлік және педиатриялық ауруханасы (Hôpital Gynéco Obstétrique et Pédiatrique de Yaoundé – HGOPY) және Яунде университеттік аурухана орталығы (Centre Hospitalier Universitaire de Yaoundé – CHU).
Спорт
Ұлттық футбол құрамасы өз үй матчтарының бір бөлігін Ахмаду Ахиджо стадионында өткізеді, ал "Канон Яунде", "Импоттс ФК" және "Тоннерре Яунде" футбол клубтарының барлығы осы қалада орналасқан. UCI Africa Tour жүйесіндегі ерлер велосипед жарысы – Grand Prix Chantal Biya Яундеде басталып, сонда аяқталады. Яундеде Ұлттық жастар және спорт институты (INJS) да орналасқан; бұл мектеп бүкіл ел бойынша спорт саласында жұмыс істейтін мемлекеттік қызметкерлерді даярлайды. "Филадельфия 76ers" клубының ортақ ойыншысы Жоел Эмбид, "Лос-Анджелес Клиперс" клубының шабуылшысы Люк Мба а Мут, Франция ұлттық құрамасы мен "Барселона" футбол клубының футболшысы Самуэль Умтити, "AS Monaco FC" футбол клубының футболшысы Бриль Эмболо және "Порту" футбол клубының футболшысы Винсент Абубакар – барлығы Яунде қаласынан шыққан.