Кіріспе

Шотландияның орталық бөлігіндегі тау – мұнай алабы. Шиехаллион (/ʃiː/'/hæl/i./ə/n/; Sìth Chailleann) – Шотландияның Пертшир графтығындағы Брейдалбейн аймағындағы есімді конус пішіндес тау. Оның биіктігі Манро санатқа жатады. Шиехаллион бай флораға, қызықты халық мұрасына және археологиялық ескерткіштерге ие, сондай-ақ 18 ғасырдағы "Жерді өлшеу" экспериментімен ғылыми тарихында ерекше орын алады. Бұл тау Шотландияның құрлық бөлігінің орталығына жақын орналасқан. Таудың жаяу жүргіншілер арасында танымал болуы оның бағыттарында эрозияға алып келді, сондықтан 2001 жылы кең ауқымды жөндеу жұмыстары жүргізілді.

Атауы

Атауы гэль тілінен келген Sìth Chailleann, яғни "каледониялықтардың әдемі төбесі"; 18 ғасырда жазық аймақтағы таудың аты "Maiden Pap" деп тіркелген.

Орналасқан жері

Шиехалион Лох Тай, Лох Раннок және Лох Туммель аралығында, Пертширдегі Аберфелдидің батыс-солтүстігіне қарай 10 миль (16 км) жерде орналасқан. Таудың биіктігі – белгілі бір шамада, ол басқа төбелерден оқшауланған және батыстан қарағанда дерлік толық конус тәрізді. Лох Туммельдің жағалауына көптеген келушілерді шығыс беткейінің кең көрінісі тартады. Шиехалионды кейде Шотландияның орталығы деп атайды, себебі ол материктік Шотландияның (біркелкі жазықтықтағы) ауырлық орталығынан батысқа қарай 5 км қашықтықта жатыр. Габерлунзи фольклорлық тобы "Шиехалионның арғы жағы" деген әнді орындады, ол Шотландияны білдіреді.

Ботаника

Шиаллионның етегі ботаникалық өсімдіктерге бай, мұнда жусан, еңкейіп өсетін мүктер және көкжидек өседі. Батпақты шалғын мен жусанды дала жыл мерзіміне қарай түсін өзгертеді. Әктас жартас топырақ қоректік заттармен қамтамасыз етеді, бұл итқуық, алқабыш және орман анемондары сияқты өсімдіктерге көмектеседі.

Тарих

Шиаллионның беткейлері б.з.д. бірінші мыңжылдықтан бастап, шамамен екі жүз жылға дейін қоныстанған және өңделген. Шиаллион қой шабуға және қызыл бұғы аулауға пайдаланылған. 1999 жылдан бері таудың шығыс бөлігі Джон Мьюр қорына тиесілі. Таудың массасынан маятниктің бұрылуы Жердің орташа тығыздығын анықтауға мүмкіндік берді, содан Жердің массасы және Ньютонның гравитациялық тұрақтысы G-нің шамасы есептелді. Мейсон осы жұмысты орындаудан бас тартты, ал оның орнына Корольдік астроном Невил Маскелин басшылық етті. Оған математик Чарльз Хаттон көмектесті, ол зерттелген биіктіктердің үлкен көлемін көрсету үшін графикалық жүйе ойлап тапты, бұл кейіннен контурлық сызықтар деп аталды.

Жаяу жүргінші

Мунро тауындағы Шиаллион тауының қолжетімділігі, оңай көтерілуі және шыңынан ашылатын көріністері жаяу жүргіншілер арасында танымал. 2000 жылы шамамен 17 500 – 20 000 жаяу жүргінші бұл тауға көтерілді. Көптеген жаяу жүргіншілер Джон Мьюр Траст иелігінің шекарасынан тыс орналасқан Брей оф Фосстағы Орман және Жерді басқару басқармасының тұрақ орнынан бастайды. Жол бастапқыда оңтүстік-батысқа қарай бағытталса, кейін батысқа бұрылып, төбенің негізгі қырлы бөлігін бойлай жүреді, оның ұзындығы шамамен екі шақырымды құрайды. Шиаллион тауының шыңынан батысқа қарай Британ аралдарындағы ең биік тау – Бен-Невис тауын көруге болады. 1999 жылы Джон Мьюр Траст қоры бұл иелікті сатып алған кезде, мыңдаған жаяу жүргіншілердің өтуінен негізгі жол қатты эрозияға ұшыраған. Бұл жарақат алыстан да көрінетін. Сондықтан ұйым жаңа жол салуға шешім қабылдады, ол басқа бағытпен салынды және келушілердің көптігіне төтеп беруге қабілетті.

Пертширдің фольклорында

Таудың оңтүстік-батыс жағында жақсы жасырылған Уамх Том а Мхор фир (= үңгір (уамх) үлкен адамның үйіндісінің (том) мүйізінің (мхор фир)), Раннок фольклорында жер астына кіретін жол ретінде бейнеленеді. Шотланд гаэль тіліндегі "tom" сөзі дөңгелек немесе конустық пішінді табиғи төбе немесе дөңгелекке ғана емес (немесе тіпті табиғи шұңқыр / өсімдік үйіндісіне), сонымен қатар қабір үйіндісі немесе тумулға да қатысты. Шейхаллионның төменгі беткейлеріндегі әуесқой иттің көрінуі осындай байланысты күшейтеді, себебі мұндай табиғаттан тыс әлемдерге апаратын порталдар шотланд фольклорында және мифологиясында дәстүрлі түрде Cù sìth (= ертегі иті) арқылы қорғалады. Шотландияның континенттік шельфіндегі ірі мұнай кен орындарының бірі, оны BP компаниясы басқарады және Шетланд аралдарынан шамамен 180 миль (290 км) батысқа қарай орналасқан. Шейхаллион Грант Моррисонның "Зенит" комикстерінің соңғы шайқасының аренасы болды. Харвистон сыра зауыты "Шиехалион" деп аталатын ысталған лагер шығарады. Шотландиялық ел биі ("Schiehallion") және фигура, Schiehallion Reel, екеуі де осы таудың құрметіне аталған. "Schiehallion" әні 1994 жылы тәуелсіз King Rizla тобының "Time For A New Day" альбомында орын алды. Пайп-майор Дональд Шоу Рамзи "Schiehallion" деп аталатын 3/4 марш шығарды. Англияда орналасқан "Schiehallion Pipes and Drums" тобы (Мунроның атымен аталған), барабан майоры Джим (Джейми) Гибб басқарады, осы маршты өзінің танымал әні ретінде қабылдады. Бұл ән олардың "Hail! Schiehallion" альбомының кіріспе әні болып табылады. Кипрлық ағылшын пауэр-метал тобы Gloryhammer "The Fires of Ancient Cosmic Destiny" әнінде "Шиехалионның" фантастикалық балама әлемін бейнелейді. Ән осы тауды жанартау деп қате түсініп, оны "адамды жалындаған жанартау" деп сипаттайды. Альбомның басты кейіпкері, Ангус Макфайф XIII, Данди патшасы, өмірін Шейхаллионда аяқтайды.