Кіріспе

Ресейдегі жоғары білім беретін инженерлік институт – Мәскеу авиациялық институты (Ұлттық ғылыми-зерттеу университеті) (МАИ; Московский авиационный институт, МАИ) – Ресейдің Мәскеу қаласындағы маңызды инженерлік институттардың бірі. Құрылғаннан бері МАИ Ресей және бүкіл әлемде аэроғарыш технологияларын дамытуға жетекшілік етіп келеді. Университет аэроғарыш өнеркәсібінің қажеттіліктеріне сәйкес қолданбалы ғылым және инженерия салаларында зертханалық оқуға ерекше мән берді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде университеттің бір бөлігі Алматы қаласына (Қазақстан) эвакуацияланды. Қызметкерлер мен студенттер соғыс жылдары ғылыми зерттеулермен және соғысқа қажетті өндіріспен айналысып, жұмысын жалғастырды. Соғыстан кейінгі кезеңде университет кеңейіп, жаңа технологияларды қабылдады. Университетте жүргізілген зерттеулер ғарыш дәуірінің басталуына үлкен үлес қосты. Университет еңбегінің нәтижесінде 160 000-нан астам маман, 250 бас конструктор тәрбиеленді. Оның ішінде Ресей Ғылым академиясының 50 академигі, 22 ғарышкер, 100 сынақ ұшқышы және түрлі спорт түрлерінен 60 олимпиада чемпионы бар. Институт түлектері "Сухой", "Микоян", "Илюшин", "Туполев", "Яковлев", "Бериев", "Мясыщев", "Мил" Мәскеу тікұшақ зауыты, "С. П. Королев" атындағы зымыран-ғарыш корпорациясы "Энергия", "Лавочкин", "Макеев" зымыран жобалау бюросы, "Хруничев" мемлекеттік ғылыми-өндірістік ғарыш орталығы, "Энергомаш" ғылыми-өндірістік бірлестігі, "Алмаз-Антей" және тағы да көптеген компаниялардың негізін құрайды.

Құрылтай және болашақ

КСРО-да КСРО-ның индустрияландыру кезеңінде бес жылдың ішінде 435 000 инженер мен техник дайындау міндеті қойылды (1930–1935), ал 1929 жылы олардың саны 66 000 болған. Авиация өнеркәсібі үшін білікті кадрларды даярлауды қамтамасыз ету мақсатында Мәскеу авиациялық институты (Ұлттық ғылыми-зерттеу университеті) 1930 жылғы 20 наурызда Ұлттық экономика Жоғарғы Кеңесінің бұйрығымен Жоғары авиациялық механикалық колледж (ВАМУ) ретінде құрылды. Бауман атындағы Мәскеу мемлекеттік техникалық университетінің аэромеханикалық факультеті жаңа университет құруға негіз болды. 1930 жылғы 29 тамызда университет Мәскеу авиациялық институты деп қайта аталды. Алғашқыда ол 3 бөлімнен тұрды: Аэронаутика, Ұшақ қозғалтқыштары және Аэродинамика. 1940 жылы университетің құрылғанына он жыл толуына орай, ол 38 кафедрасы, 22 зертханасы, студенттік жобалау бюросы және өндірістік базасы бар жетекші авиациялық университет ретінде қалыптасты. МАИ-дың ерекшелігі – ол тарихи тұрғыдан авиация өнеркәсібінің жобалау бюроларындағы дерлік барлық бөлімдер мен топтар үшін мамандар даярлау үшін құрылған.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1941 жылы 22 маусымда нацистік Германия Кеңес Одағына шабуыл жасады. Студенттер мен оқытушылар ұшақ құрастыру шеберханаларында және жобалау бюроларында жұмыс істеуге жұмылдырылды. Көптеген студенттер Мәскеу шайқасы кезінде қарулы күштерге қосылды, ал қалғандары ұшақ өндірісі және қару-жарақ цехтарында жұмысын жалғастырды. Университет Александр Яковлевтің басшылығымен Алматыға ішінара эвакуацияланды. 1942 жылы МАИ-дың Мәскеу кампусы Алматы кампусымен бірге жұмыс істей бастады. Алматыдағы МАИ шеберханаларында әйгілі автомат дизайнының авторы Михаил Калашников өзінің АК-47 автоматын жасады. 1943 жылы университет толығымен Мәскеуге қайта орналастырылды. Университет қызметкерлері соғыс үшін жаңа әскери ұшақтар мен олардың құрамдас бөліктерін зерттеуге және жобалауға, сондай-ақ қолданыстағы ұшақтарды жетілдіруге қатысты. 1945 жылы институт Ленин орденімен марапатталды.

Ұшақ дәуірі және ғарыш дәуірі

Бірінші реактивті ұшақтың прототиптері Анри Коанданың 1910 жылғы жұмыстарымен жасалғанмен, маңызды жетістіктер Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде орын алды. Архип Люлька 1938 жылы алғашқы екі сатылы центробегтік компрессорлы турбореактивті қозғалтқышты жобалады. Александр Березняк, МАИ түлегі, 1942 жылы КСРО-дағы алғашқы реактивті ұшақты – Березняк-Исаев БИ-1 ұшағын жасады. Соғыстан кейін университет реактивті ұшақтарды дамытуға қажетті жаңа технологияларды жетілдіруге ерекше мән берді және жаңа технологияларға жылдам бейімделді. Бұл 1946 жылғы мамырда өткен екінші студенттік техникалық конференцияда айтылды, онда институттың оқытушылары реактивті ұшақтарды дамытудың әртүрлі аспектілері бойынша 6 докторантуралық диссертацияны және 14 докторлық диссертацияны қорғады. 1946 жылдың 26 сәуірінде Микоян-Гуревич МиГ-9 КСРО-дағы алғашқы операциялық турбореактивті истребитель болды. Сол жылы радиолокация саласындағы жаңа технологияларды меңгеру мақсатында радиолокация кафедрасының негізінде радиоэлектроника факультеті құрылды. КСРО-дағы тікұшақтар дәуірі МАИ-дегі екі жетекші ғалым – Борис Юрьев, тікұшақтардағы шарнирлі механизмнің (swashplate) ойлап табушысы, және Братухинмен басталды. Олар 1946 жылы КСРО мемлекеттік сыйлығымен марапатталды. 1952 жылы профессор Борис Юрьевтің басшылығымен тікұшақтарды жобалау кафедрасы ашылды. 1955 жылы университет күміс мерейтойын тойлады. 1957 жылдың 4 қазанында КСРО алғашқы жасанды спутникті ғарышқа ұшырып, адамзат үшін ғарыш есігін ашты. МАИ түлектері бағдарламаның басынан бастап ғарыш бағдарламасына белсенді қатысты, оған Кеңес ғарыш бағдарламасының бас конструкторы Сергей Королев және спутниктерді жобалаушы Михаил Тихонравов («Спутник-3», «Луна-1», «Луна-3», «Луна-4») жетекшілік етті.

Қырғи қабақ соғыс

Суық соғыс кезінде университет студенттері, профессорлық-оқытушылық құрамы және түлектері авиация, ракета жасау және қару-жарақ салаларындағы ең соңғы зерттеулерге қатысты. Олар әуе-ғарыш және қорғаныс өнеркәсібімен, сондай-ақ ЦАГИ, Ұлттық авиациялық технологиялар институты, ВИАМ, ЦИАМ, ЦНИИ ВВС, Громов атындағы ғылыми-зерттеу ұшу институты сияқты ғылыми-зерттеу ұйымдарымен тығыз байланыста жұмыс істеп, КСРО-ның қару-жарысында көш бастауына зор үлес қосты. Осы дәуірдегі университет өкілдерінің ішінде МиГ-29 ұшағының бас конструкторы Ростислав Беляков, Миасищев, Михаил Янгель, Камов тікұшақтарының бас конструкторы Сергей Михеев, Миль тікұшақтарының бас конструкторы Марат Тищенко, Михаил Решетьев және тағы да басқалар болды. 1962 жылы университет Студенттік жобалау бюросын (ОСКБ — факультеттер мен кафедралардың біріккен жобалау бюросы) құрды, ол институттың түрлі факультеттері мен кафедраларын біріктіріп, жаңадан ұшақ прототиптерін жасауға және студенттерге жобалау және өндіріс жұмыстарында тәжірибе алуға мүмкіндік берді. Бүгінгі күні жобалау бюросы ОККБЭС МАИ ретінде жұмыс істейді http://oskbes. ru/english. html.

Бүгінгі Мәскеу авиациялық институты

Қазіргі уақытта МАИ – Ресейдегі жалғыз университет, ол әуе-ғарыш өнімінің өмірлік циклының барлық кезеңіне – жүйелік жобалаудан бастап, өндірістегі, сынақтағы, пайдаланудағы және ұшақтарды қайта өңдеудегі ең озық технологияларды енгізуге дейін жоғары білікті мамандар дайындайды. Бүгінгі МӘИ – терең теориялық білімді және түрлі практикалық дағдыларды үйлестіретін білім берудің бірегей институты. Студенттердің қызметіне 120-дан астам зертхана, 3 студенттік конструкторлық бюро, 3 мамандандырылған ресурстық орталық, тәжірибелік жобалау зауыты және аэродром қолжетімді. 1980 жылы институтқа Қазан революциясы ордені табысталды. 1993 жылы Мәскеу авиация институтына қосымша "Мемлекеттік технологиялық университет" атағы берілді. Қазіргі таңда аэронавтика және астронавтика саласындағы даму институт профессорлары мен түлектерінің еңбектеріне негізделген. Мәскеу авиация институты – ірі ғылыми-зерттеу орталығы. Мұнда маңызды ғылыми идеялар дамытылады, жаңа технологиялық принциптер ашылады, жаңа құрылғылар ойлап табылып, жасалады. Динамикалық жүйелер саласында бес негізгі ғылыми жаңалыққа патент алынған; осында жасалған "Фото" оптоэлектрондық құрылысы қазіргі таңда ғарышта жұмыс істеп тұр; осында ойлап табылып, құрастырылған жаңа принциптерге негізделген инновациялық қуат көздері ұшақтар мен аэроғарыш жүйелерінің құрамдас бөліктерінде қолданылуда. 2009 жылдың қазан айында МАИ Ресей Федерациясының 12 үздік университетінің қатарына енді. Ресей Үкіметінің шешімімен институтқа "Ұлттық зерттеу университеті" мәртебесі берілді. 2015 жылдың 31 наурызында Білім министрлігі Циолковский атындағы Ресей мемлекеттік технологиялық университетін (МАТИ) қосып, Мәскеу авиация институтын (МАИ) қайта ұйымдастырды.