Кіріспе
Саздың немесе шламның, судың және газдардың атқылауынан пайда болған жер бедері. Саз жанартауы немесе саз дөңгелегі – саздың немесе шламның, судың және газдардың атқылауынан пайда болған жер бедері. Бірнеше геологиялық процестер саз жанартауларының қалыптасуына себеп болуы мүмкін. Саз жанартаулары лава шығармайтындықтан және магмалық белсенділікпен байланысты болмағандықтан, олар нағыз магмалық жанартаулар емес. Саз жанартауларының мөлшері 1 немесе 2 метр биіктікте және 1 немесе 2 метр енінде кішкентай болса, 700 метрге дейін биік және 10 шақырымға дейін енді болуы мүмкін. Кішкентай саз шығаруларын кейде саз ыдыстар деп атайды. Саз жанартауларынан шығатын саз негізінен Жер бетінің терең қабаттарында қыздырылған ыстық судың жер асты минералдық кендерімен араласып, қосылуынан пайда болады, осылайша саз шламды құрастырады. Бұл материал жер астындағы жергілікті қысымның теңгерімсіздігінен туындап, геологиялық жарылым немесе тік жарық арқылы жоғары атқылайды. Саз жанартаулары субдукция аймақтарымен байланысты және олардың 1100-ге жуығы жер бетінде немесе оның жанында анықталған. Кез келген белсенді саз жанартауының температурасы көбінесе тұрақты болып қалады және магмалық жанартаулардағы температурадан әлдеқайда төмен. Саз жанартауының температурасы шамалыдан кейде аралыққа дейін өзгеруі мүмкін, ал кейбіреулері танымал "саз моншалары" ретінде пайдаланылады. Бұл құрылымдардан шығатын газдың шамамен 86%-ы метан, ал көмірқышқыл газы мен азоттың мөлшері одан әлдеқайда аз. Атқылап шығарылатын материалдар көбінесе судағы ұсақ қатты бөлшектердің қоспасы болып табылады, олар тұздар, қышқылдар және әртүрлі көмірсутектерді қамтуы мүмкін. Марста болуы мүмкін саз жанартаулары да анықталды.
the landform
A mud volcano or mud dome is a landform created by the eruption of mud or slurries, water and gases. Several geological processes may cause the formation of mud volcanoes. Mud volcanoes are not true igneous volcanoes as they do not produce lava and are not necessarily driven by magmatic activity. Mud volcanoes may range in size from merely 1 or 2 meters high and 1 or 2 meters wide, to 700 meters high and 10 kilometers wide. Smaller mud exudations are sometimes referred to as mud pots. The mud produced by mud volcanoes is mostly formed as hot water, which has been heated deep below the Earth's surface, begins to mix and blend with subterranean mineral deposits, thus creating the mud slurry exudate. This material is then forced upwards through a geological fault or fissure due to local subterranean pressure imbalances. Mud volcanoes are associated with subduction zones and about 1100 have been identified on or near land. The temperature of any given active mud volcano generally remains fairly steady and is much lower than the typical temperatures found in igneous volcanoes. Mud volcano temperatures can range from near to occasionally , some being used as popular "mud baths". About 86% of the gas released from these structures is methane, with much less carbon dioxide and nitrogen emitted. Ejected materials are most often a slurry of fine solids suspended in water that may contain a mixture of salts, acids and various hydrocarbons. Possible mud volcanoes have been identified on Mars.
Егжей-тегжейлер
Саз жанартауы жер бетін немесе мұхит түбін бұзатын, қысыммен көтерілген саз диапирінен пайда болған тесілген құрылымның нәтижесі болуы мүмкін. Олардың температурасы, әсіресе, газ шығару көмірсутек клатраты гидратының қалыптасуымен байланысты болса, шығарылатын материалдардың қату температурасына дейін төмендеуі мүмкін. Саз жанартаулары көбінесе мұнай кендерімен, тектоникалық субдукция аймақтарымен және орогендік белдеулермен байланысты; көмірсутек газдары жиі атқылайды. Олар лава жанартауларымен де жиі кездеседі; мұндай жақын маңдағы саз жанартаулары гелий сияқты жанбайтын газдарды бөліп шығарады, ал жеке саз жанартаулары метанды бөлуге бейім. Құрлықта және жақын суларда шамамен 1100 саз жанартауы анықталды. Континенттік беткейлер мен терең теңіз жазықтарында 10 мыңнан астам саз жанартауы болуы мүмкін деп есептеледі.
Шығарындылар
Көптеген сұйық және қатты материалдар атылу кезінде шығарылады, бірақ сіңулер тыныш кезеңдерде пайда болады. Бұл саздың құрамында галит (тасты тұз) көп. Саз жанартауларының шығарындыларының алғашқы бағалаулары жасалды (1 Тг = 1 миллион метрикалық тонна). 2002: Л. И. Димитров құрлықтағы және жақын жағалаудағы саз жанартауларынан жылына 10,2–12,6 Тг метан шығарылады деп есептеді. 2002: Этиопе және Клусман құрлықтағы саз жанартауларынан жылына кемінде 1–2 және максимум 10–20 Тг метан шығарылуы мүмкін деп есептеді. 2003: Этиопе, 120 саз жанартауы негізінде жасалған бағалауда: "Шығарындылар консервативті түрде жылына 5–9 Тг аралығында, яғни атмосфералық метан бюджетіне ресми түрде қарастырылған табиғи метан көздерінің 3–6% құрайды. Жалпы геологиялық көз, МЖ (осы жұмыс), теңіз түбінен сіңу (Kvenvolden et al., 2001), көмірсутектерге бейім аймақтардағы микросіңу және геотермиялық көздер (Etiope және Klusman, 2002) ескерілгенде, жылына 35–45 Тг құрайды". 2003: Милков және басқалардың талдауы бойынша, жаһандық газ ағыны жылына 33 Тг-ға дейін жете алады (15,9 Тг/жыл тыныш кезеңде және 17,1 Тг/жыл атылу кезінде). Жылына 6 тераграмм парниктік газдар құрлықтағы және жақын жағалаудағы саз жанартауларынан шығады. Теңіздің терең қабаттарынан жылына 27 Тг шығарылуы мүмкін. Бұл жалпы сома қазіргі атмосфералық CH4 бюджетіндегі жоғалған CH4-тың 9%-ын, ал индустриялық дәуірге дейінгі бюджетте 12%-ын құрайды. 2003: Алексей Мильков атмосфераға және мұхитқа саз жанартауларынан жылына шамамен 30,5 Тг газдардың (негізінен метан және CO2) шығуы мүмкін деп есептеді. 2003: Ахим Дж. Копптың бағалауынша, барлық саз жанартаулары жыл сайын 1,97×1011 – 1,23×1014 м³ метан шығарады, оның ішінде 4,66×107 – 3,28×1011 м³ жер бетіндегі жанартаулардан. Бұл барлық саз жанартауларынан 141–88 000 Тг/жылға дейін, ал жер бетіндегі жанартаулардан 0,033–235 Тг құрайды.
Еуропа
Орыстың Тамань түбегінде және Украинаның Керчь түбегінде, сондай-ақ Рупитке жақын Болгарияның оңтүстік-батыс бөлігінде ондаған саз жанартаулары орналасқан. Италияда олар Эмилия-Романьяда (Salse di Nirano және Salse di Regnano), Апеннин тауларының солтүстік беткейінде, сондай-ақ оңтүстік бөлігінде (Bolle della Malvizza) және Сицилияда кездеседі. 2013 жылдың 24 тамызында Римге жақын Фиумичино қаласындағы Виа Кокция ди Морто айналымының ортасында саз жанартауы пайда болды. Саз жанартаулары Румынияның Бузу округіндегі Берка маңындағы Берка саз жанартауларында, Карпат тауларына жақын орналасқан. Олар 1924 жылы табиғи ескерткіш деп жарияланды.
Орталық Азия, Кавказ және Каспий теңізі
Қара теңіз бен Каспий теңізінің жағалауларында көптеген лайлы жанартаулар кездеседі. Каспий теңізі маңындағы тектоникалық күштер мен үлкен шөгінді жиынтықтары бірнеше лайлы жанартаулар өңірін қалыптастырды, олардың көпшілігі метан және басқа да көмірсутектерді бөліп шығарады. Әзірбайжанда биік орналасқандарда осыған ұқсас масштабтағы жалынды тудыратын үлкен атқылаулар болады.
Грузия
Грузияда Ахтала сияқты лайлы жанартаулар кездеседі.
Түрікменстан
Түрікменстанда көптеген лайлы жанартаулар бар, олар негізінен елдің батыс бөлігінде, Каспий теңізімен шектесетін Челекен түбегін қоса орналасқан.
Иран мен Пәкістан (Макран тау жотасы)
Иран мен Пәкістанның оңтүстігіндегі Макран тау жотасында саз жанартаулары кездеседі. Пакистанның Белуджистан аймағында үлкен саз жанартауы орналасқан. Ол Хинглайға қарай жолдағы Баба Чандракуп (әдеби мағынасында – Ай құдығының әкесі) деп аталады және индуистердің қасиетті саяхат ететін орны болып табылады.
Әзірбайжан
Әзірбайжан мен Каспий теңізі жағалауында 400-ге жуық балшық жанартауы бар, бұл құрлықтардағы барлық балшық жанартауларының жартысынан астам. Әзірбайжандағы балшық жанартауларының көпшілігі белсенді; кейбіреулерін Әзірбайжанның Экология және табиғи ресурстар министрлігі қорғап, қауіпсіздік мақсатында адамдардың кіруіне тыйым салады. 2001 жылы Баку маңындағы бір балшық жанартауы биікке жалынды лава шашып, әлемдік жаңалықтарға енді. Әзірбайжандағы жарылыстар терең балшық қоймасынан басталады, ол тіпті тыныш күйде болғанда да, жер бетімен байланыста болады, ал судың шығуы тереңде пайда болғанын көрсетеді. Бұл шығу орындарындағы температура әдетте жер бетінің температурасынан жоғары болады. 2021 жылдың 4 шілдесінде Каспий теңізіндегі Дашли аралында, Әзірбайжан жағалауындағы мұнай платформасының жанында болған балшық жанартауының жарылысы зор жарылыс пен от шарына әкелді, ол аймақтың барлық бөліктерінен, соның ішінде солтүстікке орналасқан Баку қаласынан да көрінді. Жалын көкке қалықтап тұрды. Мұнай платформаларына ешқандай зақым келгені немесе адамдар зардап шеккені туралы хабарламалар түспеді. Аралдағы соңғы жарылыс 1945 жылы, ал оған дейінгісі 1920 жылы тіркелген.
On 4 July 2021, a mud volcano eruption on Dashli Island in the Caspian Sea, near an oil platform off the coast of Azerbaijan, caused a massive explosion and fireball, which was seen across the region, including from the capital Baku, which is to the north. The flames towered into the air. There were no reports of injuries or damage to any oil platforms. The last previous volcanic eruption on the island was recorded in 1945 and the preceding one in 1920.
Үндістан
Үнді мұхитындағы Андаман аралдарындағы Андаман жиналымдық призмасында кең ауқымды лайлы вулкан жарылыстары кездеседі.
Индонезия
Индонезияда лас вулканизм кең таралған құбылыс, онда құрлықта да, жағалауда да ондаған құрылымдар бар. 2006 жылдың 29 мамырында Шығыс Ява провинциясының Поронг ауданында бұрғылау жұмыстары немесе жер сілкінісі салдарынан Сидоаржо саз ағыны пайда болған болуы мүмкін. Саз шамамен 440 гектар (2,73 шаршы миль) аумақты жауып, төрт ауылды, үйлерді, жолдарды, күріш далаларын және зауыттарды су басып, 24 000-ға жуық адамды қоныстандырып, 14 адамның қазасына себеп болды. Газды барлаумен айналысқан компания PT Lapindo Brantas-қа тиесілі болды, ал саз жанартауын тудырған жер сілкінісі 2006 жылғы 27 мамырдағы 6,4 балдық Йогьякарта жер сілкінісі болды. Луси және оның төңірегіндегі аймақты бақылап отырған геологтар жүйенің катастрофалық құлдырау белгілерін көрсетуге бастағанын хабарлады. Болжам бойынша, алдағы он жылда аймақ жер астына шөгіп, саңылау мен оның төңірегіндегі аумақтарды су басуы мүмкін. 2008 жылдың наурыз айында ғалымдар бір түндік уақытта 200 миллиметрге дейін шөгуді байқады. Жанартаудың маңындағы жердің көп бөлігі күн сайын шамамен 2 миллиметрдей біртіндеп шөгеді. Индонезиялық ғалымдар тобының жетекшісі Бамбанг Истади жүргізген зерттеу саз ағынының әсеріне ұшыраған аймақты он жылдық кезеңде болжады. 2011 жылы жасалған жаңа зерттеулер саздың тағы 20 жыл, тіпті одан да ұзақ уақыт бойы ағып тұруын болжады. Қазір Луси деп аталады – бұл Лумпур Сидоаржо сөзінің қысқартылған түрі, мұнда "лумпур" индонезия тілінде "саз" деген мағынаны білдіреді. Бұл жарылыс белсенді гибридтік жүйе болып табылады. Лампунгтегі Сувох ойысында әртүрлі температурадағы ондаған саз конустары мен саз ыдыстары табылды. Гробоганда Бледуг Куву саз жанартауы белгілі бір интервалмен, шамамен 2-3 минут сайын атқылайды.
Иран
Иранда көптеген лайлы жанартаулар бар: әсіресе, Пиргель орналасқан Голестан, Хормозган және Систан мен Белучестан облыстарында.
Мариана Форерк
Мариана доғасында 10 белсенді саз жанартауы бар, олар Мариана шұңқырына параллель, солтүстіктен оңтүстікке қарай созылған бағытта орналасқан. Бұл саз жанартауларынан шығатын материал негізінен көк және жасыл серпентинит сазынан тұрады, оның құрамында субдукция арнасынан алынған жаңа және серпентиниттелген перидотит материалы бар. Тынық мұхиты тақтасының батып кетуі кезіндегі дегидратация және тау жыныстары мен шөгінділердің өзгеруі салдарынан сұйықтық бөлінеді. Бұл саз жанартауларының барлығы геологиялық жарылымдармен байланысты, бұл жарылымдар серпентинит сазының субдукция арнасынан жер бетіне өтуіне арна ретінде қызмет ететінін көрсетеді. Мұндай шығарулар көбінесе жеңіл жер сілкіністерімен бірге жүреді, ал шығарылған материалдардың іздері айналасындағы ағаштардың биік бөліктерінде табылады. Жергілікті тұрғындар аралдың жанындағы теңіз астында саздың шығуын байқаған.
Азияның басқа жерлері
Синьцзян аймағында бірнеше саз жанартаулары бар. Мьянма (Бірма) Магвей аймағындағы Минбу қалашығында саз жанартаулары бар. Жергілікті сенім бойынша, бұл саз жанартаулары мифологиялық Наганың панасы болып саналады. Тайваньның оңтүстігінде екі белсенді саз жанартау және бірнеше белсенді емес жанартау бар. Ушань саз жанартаулары Каосиун қаласының Янчао ауданында орналасқан. Пингтун округінің Вандан қалашығында белсенді саз жанартаулары бар. Малайзияның Борнеодағы Сабах штатының батыс жағалауындағы Пулау Тига аралында саз жанартаулары бар. Меритам жанартау балшығы, жергілікті тұрғындар "лампур бебуак" деп атайды, Лимбангтан, Саравактан, Малайзиядан шалқары орналасқан және туристерді қызықтырады. 1979 жылы Брунейдің Борнео аралындағы теңізде бұрғылау кезінде болған апат саз жанартауын тудырды, оны тоқтату үшін 20 құдық және шамамен 30 жыл уақыт кетті. Белсенді саз жанартаулары Осилода (Оэкусс ауданы, Шығыс Тимор) кездеседі. Бибилутодағы (Викеке ауданы) саз жанартауы 1856-1879 жылдар аралығында атқылаған.
Йеллоустоунның "балшық жанартауы"
Йеллоустоун ұлттық паркінің "Балас жанартауы" атауы және оның төңірегіндегі аймақ қате түсініктеме береді; ол нағыз балшық жанартауы емес, ыстық бұлақтардан, балшық қазандықтарынан және фумарольдерден тұрады. "Балшық жанартауы" терминінің нақты анықтамасына байланысты, Йеллоустоун құрылысын гидротермальдық балшық жанартауы шоғыры деп санауға болады. Бұл нысан алғашқыда сипатталған кездегіден гөрі әлдеқайда аз белсенді, бірақ аймақ өте динамикалық. Йеллоустоун – жер бетіне жақын магма камерасы бар белсенді геотермальды аймақ, ал белсенді газдардың көп бөлігі бу, көмірқышқыл газы және күкірттегі сутегі. Дегенмен, Йеллоустонда басқа жерлерде де балшық жанартаулары мен балшық гейзерлері кездеседі. Мысалы, "Тік циклдік балшық ыдысы" кейде гейзер сияқты әрекет етеді, балшықты 30 футқа дейін лақтырып жібереді. Йеллоустондағы балшық жанартауының ерекшелігі 1800 жылдардағы термиялық жарылысқа дейін үйінді болған.
Венесуэла
Венесуэланың шығыс бөлігінде бірнеше лайлы жанартаулар (немесе лайлы дөңгелектер) орналасқан, олардың барлығы мұнай кендерімен байланысты. Матуриньден алынған лайдың құрамында су, биогендік газ, көмірсутектер және көп мөлшерде тұз бар. Саваннадағы малдар осындағы тұздылығы үшін кепкен лайды жалайды.
Колумбия
Эль Тотумо жанартауы, Колумбияда Боливар және Атлантико департаменттерін бөліп тұрады. Бұл жанартаудың биіктігі шамамен 50 фут (15 метр) және кратерінде 10-15 адам сыйып тұра алады. Көптеген туристер мен жергілікті тұрғындар оның балшығының емдік қасиеттері бар деген сеніммен бұл жанартауға келеді. Ол көлдің (ciénaga) жанында орналасқан. Бұл жанартаудың туристік құндылығына байланысты Боливар және Атлантико департаменттері арасында заңдық дау жүріп жатыр.
Жаңа Зеландия
Руннаруна балшық жанартауынан басқа, Жаңа Зеландиядағы көптеген геотермалды балшық көлдерінің немесе балшық қазандықтарының шашыраңқы конустарының мөлшері, анықтамасына қарай, сондай-ақ қарастырылуы мүмкін.