Кіріспе
Пергола – көбінесе көлеңкелі жол, өткел немесе тік бағаналардан тұратын, көлденең арқалықтар мен берік ашық торы бар, әдетте, ағаш өсімдіктері өсірілетін сыртқы бақша элементі. Сөздің шығу тегі – кеш латын тіліндегі pergula, ол шығыңқы еңіс немесе шатырды білдіреді. Пергола сондай-ақ ғимараттың жалғасы немесе ашық террасаны қорғау, немесе павильондар арасындағы байланыс ретінде де қызмет ете алады. Олар жасыл туннельдерден өзгеше, себебі жасыл туннель – ағаштардың жапырақтарымен жабылған жолдың бір түрі. Контекстке байланысты "пергола", "бовер" және "арбор" терминдері жиі бір-бірін алмастырып қолданылады. "Арбор" әдетте, өрме өсімдіктер үшін тіреуіш панельдермен қоршалған, шатыры бар ағаш орындық ретінде қарастырылады; евангелистік христиандықта, мұндай құрылымдардың астында діни жиындар өткізіледі. Ал пергола, керісінше, әлдеқайда үлкен және ашық құрылым. Әдетте, перголаға отыруға арналған орындар кірмейді. Қазіргі заманғы пергола құрылыстары архитектуралық немесе инженерлік ерекшеліктері бар, пергола дизайнында жасалған құрылымдарды да қамти алады, олар міндетті түрде бақшаларда қолданылмайды. Мысалы, Калифорния жоғары жылдамдықты теміржолы жоғары жылдамдықты теміржол жолдарының немесе басқа теміржолдардың үстінен өткенде, көлбеу бұрыштармен кесіп өтетін үлкен бетон перголаларды пайдаланады (көпірлерден немесе толыққанды жол айырықтарынан айырмашылығы, олар көбінесе тік бұрыштармен салынады). (Мақаланың басқа бөліміндегі жоғары жылдамдықты теміржол перголасының суретін қараңыз.)
A pergola is most commonly an outdoor garden feature forming a shaded walkway, passageway, or sitting area of vertical posts or pillars that usually support cross beams and a sturdy open lattice, often upon which woody vines are trained. The origin of the word is the Late Latin pergula, referring to a projecting eave. It also may be an extension of a building or serve as protection for an open terrace or a link between pavilions. They are different from green tunnels, with a green tunnel being a type of road under a canopy of trees. Depending on the context, the terms "pergola", "bower", and "arbor" are often used interchangeably. An "arbor" is also regarded as being a wooden bench seat with a roof, usually enclosed by lattice panels forming a framework for climbing plants; in evangelical Christianity, brush arbor revivals occur under such structures. A pergola, on the other hand, is a much larger and more open structure. Normally, a pergola does not include integral seating. Modern pergola structures can also include architectural or engineering structures having a pergola design, which are not used in gardens. California High Speed Rail, for instance, uses large concrete pergolas to support high speed rail guideways which cut over roadways or other rail tracks at shallow angles (unlike bridges or over crossings which are usually nearly at right angles). (See the high speed rail pergola structure picture elsewhere in the article for an illustration.)
Өзгеліктері мен түрлері
Перголалар павильондарды байланыстыра алады немесе ғимараттың есігінен оқшауланған терраса немесе бассейн сияқты ашық бақ элементіне дейін созылуы мүмкін. Үйге немесе басқа құрылысқа бекітілмеген, дербес перголалар желдің және жеңіл күннің әсерін сезінуге мүмкіндік беретін орынды ұсынады, бірақ тікелей күн сәулесінің күшті шағылысынан қорғайды. Перголалар сондай-ақ, өрмелегіш өсімдіктерге өсу үшін тіреу құрылысын береді. 1498 жылы Леонардо да Винчи Милан қаласындағы Сфорца сарайындағы Sala delle Asse бөлмесін он алты үлкен тутарбақ ағашының бір-бірімен торысқан бұтақтарынан жасалған перголаның ішіндегі үлкен алаң мен күмбезді қабылдау залының көрінісін тудыру үшін безендірді. Бұл жаңа жобаға Милан герцогы Людовико Сфорца тапсырыс берген.
Жасыл туннельдер
Перголалар ортағасырдың соңы мен ерте Ренессанс бақшаларындағы жасыл туннельдерге қарағанда тұрақты сәулеттік элементтер болып табылады, олар көбінесе серпімді тал немесе қоңыржеміс бұталарынан – оңай ауыстырылатын жас өрмелерден жасалған. Бұл бұталардың бастары байланыстырылып аркалар қатары құрылып, содан кейін өрмелер өсірілетін ұзын таяқшалармен бос тоқылған, нәтижесінде жаңбыр кезінде салқын, көлеңкелі және шамалы құрғақ болатын өткел пайда болған. Медичи вилласының Ла Петраиясындағы мұндай жасыл жолдардың ішкі және сыртқы қисық бөліктері, перголалардың алға баулары, оның үстіндегі ұзын террасадан көрінетін үлгіге құрылым береді.
Шығу тегі
Сөздің шығу тегі – кейінгі латын тіліндегі "пергула" сөзі, ол шатырдың ілгегін білдіреді. Ағылшын тіліндегі термин итальян тілінен алынған. Бұл термин алғаш рет 1645 жылы итальяндық контексте Джон Эвелиннің Римдегі Тринита деи Монти монастырында айтылған. Ол 1654 жылы бұл терминді ағылшын тілінде қолданды, яғни Пембрук графының V арасында, Эвелин Салисбериге жақын төбелерде қоянды қууды "перголадан" бақылады.
Тарихи бау-бақшалар
Перголаның айқын жасандылығы XVIII-XIX ғасырлардағы табиғи бау-бақша стиліндегі баға жетпеді. Дегенмен, XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында сэр Эдвин Лютенс және Гертруда Джекилл жобалаған бақтарда кірпіш және тас тіреулерге орнатылған, күшті көлденең қабырғалары бар әдемі перголалар олардың ерекше белгісі болды және мықты құрылымды көптеген өсімдіктермен толықтыруды білдірді. Хэмпстедтегі (Лондон) The Hill бақшасында Томас Моусонның өзінің тапсырыс берушісі В. Х. Левер үшін салған аса кең перголасы бар. Вроцлавтағы пергола 1911 жылы жобаланып, 2006 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енді.
Қазіргі перголалар
Қазіргі заманғы пергола құрастыру материалдары, ағаш, винил, шыны талшығы, алюминий және хлорланған поливинилхлорид (CPVC) сияқты, кірпіш немесе тас тіреулерге қарағанда арзанға түседі және олардың танымалдылығы артып келеді. Ағаш перголалар ауа райына төзімді ағаштан, мысалы, батыс қызыл кедрінен (Thuja plicata) немесе бұрын жағалау қызыл ағашынан (Sequoia sempervirens) жасалады. Олар сыртына бояумен, лакпен жағылады немесе сыртқы қолдануға арналған консерванттармен өңделеді. Ағашқа қарағанда күтімді азайтатын винил, шыны талшығы, алюминий және CPVC сияқты заманауи материалдарды қолдануға болады. Бұл материалдар ағаш пергола сияқты жыл сайын бояуға немесе лакқа түсуге мұқтаж емес, сонымен қатар олардың өндірісі оларды ағаш перголадан да берік және ұзақ қызмет ететін етеді. Бұл заманауи материалдардан жасалған перголаларды автоматтандырып, ашуға және жабуға болады.