Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Американдық астроном, физик және өнертапқыш (1834–1906)
American astronomer, physicist and inventor (1834–1906)
Сэмюэл Пирпонт Лэнгли (22 тамыз 1834 – 27 ақпан 1906) – американдық авиацияның алғашқы дамуына үлес қосқан ғалым, астроном және физик, болметрді ойлап тапқан. Ол Смитсондар институтының үшінші хатшысы және Питтсбург университетінде астрономия профессоры, сонымен қатар Аллегени обсерваториясының директоры болды.
Samuel Pierpont Langley (August 22, 1834 – February 27, 1906) was an American aviation pioneer, astronomer and physicist who invented the bolometer. He was the third secretary of the Smithsonian Institution and a professor of astronomy at the University of Pittsburgh, where he was the director of the Allegheny Observatory.
Өмір
Лэнгли 1834 жылғы 23 тамызда Бостон қаласының Роксбери ауданында дүниеге келген. Ол Бостон латын мектебінде оқыды және Бостон ағылшын орта мектебін бітірді, содан кейін Гарвард колледжі обсерваториясында көмекші болып жұмыс істеді. Одан кейін ол АҚШ Әскери-теңіз академиясында математика профессоры қызметіне тағайындалды. Бірақ, іс жүзінде Академияның шағын обсерваториясын жаңарту үшін жіберілді. 1867 жылы ол Аллегени обсерваториясының директоры және Питтсбург университетінің (сол кезде Пенсильванияның Батыс университеті деп аталған) астрономия профессоры болды. 1887 жылы Смитсониан институтының үшінші хатшысы болған күніне дейін 1891 жылға дейін бұл қызметін сақтап қалды. Лэнгли Смитсониан астрофизикалық обсерваториясын құрған адам. 1875 жылы ол Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. 1888 жылы Лэнгли Америка антиквариат қоғамының мүшесі болып сайланды. 1898 жылы ол француз астрономиялық қоғамы – Société astronomique de France-ның ең жоғары наградасы – Prix Jules Janssen сыйлығын алды.
Langley was born in Roxbury, Boston, on August 23, 1834. Langley attended Boston Latin School and graduated from English High School of Boston, after which he became an assistant in the Harvard College Observatory. He then moved to a job at the United States Naval Academy, ostensibly as a professor of mathematics. However, he was actually sent there to restore the Academy's small observatory. In 1867, he became the director of the Allegheny Observatory and a professor of astronomy at the University of Pittsburgh (then known as the Western University of Pennsylvania), a post he kept until 1891 even while he became the third Secretary of the Smithsonian Institution in 1887. Langley was the founder of the Smithsonian Astrophysical Observatory. In 1875, he was elected as a member to the American Philosophical Society. In 1888 Langley was elected a member of the American Antiquarian Society. In 1898, he received the Prix Jules Janssen, the highest award of the Société astronomique de France, the French astronomical society.
Аллегейни обсерваториясы
Лэнгли 1867 жылы Питтсбургке Аллегени обсерваториясының алғашқы директоры болып келді, осы мекеме қиын жағдайға түсіп, Пенсильванияның Батыс университетіне берілген болатын. Сол кезде бөлімде дүркі-думан болды, жабдықтар бұзылған, кітапхана болмады және ғимаратқа жөндеу қажет еді. Питтсбургтің өнеркәсіптік саласының жетекшісі Уильям Тью ағаның достығы мен көмегі арқасында Лэнгли обсерватория жабдықтарын жақсартып, қосымша құралдар жасауға қол жеткізді. Жаңа құралдардың бірі – аспандағы жұлдыздардың орнын бақылауға арналған кішкентай телескоп болды. Ол қалалар мен теміржолдарға стандартты уақыт тарату арқылы бөлімге қаржы жинады. Осыған дейін американдық обсерваториялар тек сирек жағдайларда ғана дұрыс уақытты халыққа жіберген. Сол кезде сағаттар қолмен іске қосылып, уақыт көбінесе дәл болмайтын. Нақты уақыт аса қажет болған жоқ. Күндіз күннің ең жоғары нүктесінде екенін білу жеткілікті еді. Теміржол пайда болғаннан кейін жағдай өзгерді, стандартты уақыттың болмауы қауіпті болып саналды. Пойыздар белгілі кесте бойынша жүретін, бірақ кесте шатақ болды. Машинист пен диспетчердің сағаттары бір-екі минутқа ғана ерекшеленсе, пойыздар бір рельсте кездесіп, соқтығысуы мүмкін еді. Жаңа телескоптан алынған астрономиялық бақылауларды пайдалана отырып, Лэнгли уақыт белдеулерін қамтитын дәл уақыт стандартын жасады, ол Аллегени уақыт жүйесі деп аталды. Алғашқыда ол Allegheny қаласындағы кәсіпорындар мен Пенсильвания теміржолына уақыт сигналдарын жіберді. Соңында күніне екі рет Аллегени уақыт сигналдары АҚШ пен Канаданың барлық теміржолдарына 4713 мильдік телеграф желілері арқылы дұрыс уақытты берді. Лэнгли теміржолдан түскен ақшаны обсерваторияны қаржыландыруға жұмсады. 1868 жылдан бастап Аллегени уақытынан түскен кірістер 1883 жылы АҚШ Әскери-теңіз обсерваториясы салық төлеушілердің қаражаты арқылы сигналдарды бергенге дейін обсерваторияны қаржыландыруды жалғастырды. Қаржыландыру қамтамасыз етілгеннен кейін Лэнгли обсерваториядағы уақытын күн зерттеуге арнады. Ол мектептен кейінгі алғашқы жұмысынан алған сурет салу дағдысын пайдаланып, күн құбылыстарының жүздеген суреттерін жасады, олардың көпшілігі әлемде алғаш рет көрілді. Оның 1873 жылы салған, 13 дюймдік Фиц Кларк рефракторымен байқалған күн дағының керемет суреті классикалық туындыға айналды. Бұл сурет "Жаңа астрономия" кітабының 21-бетінде жарияланды және Америка мен Еуропа бойынша кеңінен қайта басылды. 1886 жылы Лэнгли Ұлттық ғылым академиясынан күн физикасына қосқан үлесі үшін Генри Дрейпер медалін алды. 1890 жылы Питтсбургтегі Аллегени обсерваториясында Франк Вашингтонмен бірлесе инфрақызыл бақылаулар туралы жариялады. Ол өзінің өнертабысы – больометрінен жинаған деректермен бірге Сванте Аррениусқа парниктік эффект туралы алғашқы есептеулерді жасауға көмектесті. 1898 жылы Лэнглиге "Жюль Янсен" сыйлығы табысталды, бұл "Société astronomique de France" (француз астрономиялық қоғамы) берілетін ең жоғары награда.
Langley arrived in Pittsburgh in 1867 to become the first director of the Allegheny Observatory, after the institution had fallen into hard times and been given to the Western University of Pennsylvania. By then, the department was in disarray – equipment was broken, there was no library and the building needed repairs. Through the friendship and aid of William Thaw Sr., a Pittsburgh industrial leader, Langley was able to improve the observatory equipment and build additional apparatuses. One of the new instruments was a small transit telescope used to observe the position of the stars as they cross the celestial meridian. He raised money for the department in large part by distributing standard time to cities and railroads. Up until then, correct time had only occasionally been sent from American observatories for public use. Clocks were manually wound in those days and time tended to be imprecise. Exact time had not been especially necessary. It was enough to know that at noon the sun was at its highest elevation for the day. That changed with the arrival of railroads, which made the lack of standard time dangerous. Trains ran by a published schedule, but scheduling was chaotic. If the timepieces of an engineer and a switch operator differed by even a minute or two, trains could be on the same track at the same time and collide. Using astronomical observations obtained from the new telescope, Langley devised a precise time standard, including time zones, that became known as the Allegheny Time System. Initially he distributed time signals to Allegheny city businesses and the Pennsylvania Railroad. Eventually, twice a day, the Allegheny time signals gave the correct time via 4,713 miles of telegraph lines to all railroads in the US and Canada. Langley used the money from the railroads to finance the observatory. From about 1868 revenues from Allegheny Time continued to fund the observatory, until the US Naval Observatory provided the signals via taxpayer funding in 1883. Once funding was secure, Langley devoted his time at the Observatory initially in researching the sun. He used his draftsman skills—from his first job out of high school—to produce hundreds of drawings of solar phenomena, many of which were the first the world had seen. His remarkably detailed 1873 illustration of a sun spot, observed while using the observatory's 13 inch Fitz Clark refractor became a classic. It is featured on page 21 of his book, The New Astronomy, and was also widely reprinted in the Americas and Europe. In 1886, Langley received the inaugural Henry Draper Medal from the National Academy of Sciences for his contributions to solar physics. His publication in 1890 of infrared observations at the Allegheny Observatory in Pittsburgh together with Frank Washington Very along with the data he collected from his invention, the bolometer, was used by Svante Arrhenius to make the first calculations on the greenhouse effect. In 1898, Langley received the Prix Jules Janssen, the highest award of the Société astronomique de France (the French astronomical society).
Болометр
1880 жылы Лэнгли болометрді ойлап тапты, бұл құрылғы бастапқыда алыс инфрақызыл сәулеленуді өлшеу үшін қолданылды. Болометр ғалымдарға температураның 1/100 000 градустан да аз өзгерісін анықтауға мүмкіндік берді. Ол Жер бетіндегі күн энергиясы мөлшерін өлшеуге негіз салды. Ол 1881 жылы «Болометр және сәулелі энергия» атты мақаласын жариялады. Ол Айдың бетіндегі температураны өлшеуге жасалған алғашқы әрекеттердің бірін жасады, ал Жер атмосферасындағы көмірқышқыл газының инфрақызыл сәулеленуге кедергісін өлшеу 1896 жылы Сванте Аррениусқа көмірқышқыл газы деңгейі екі есе артқан жағдайда климаттың қалай өзгеретінін есептеу үшін пайда болды.
In 1880 Langley invented the bolometer, an instrument initially used for measuring far infrared radiation. The bolometer has enabled scientists to detect a change of temperature of less than 1/100,000 of a degree Celsius. It laid the foundation for the measurements of the amount of solar energy on the Earth. He published an 1881 paper on it, "The Bolometer and Radiant Energy". He made one of the first attempts to measure the surface temperature of the Moon, and his measurement of interference of the infrared radiation by carbon dioxide in Earth's atmosphere was used by Svante Arrhenius in 1896 to make the first calculation of how climate would change from a future doubling of carbon dioxide levels.
Коммерциялық уақыт қызметі
1860-шы жылдардың соңында Питтсбург аймағындағы Аллегей обсерваториясындағы қызметтен бастап, Лэнгли 19-шы ғасырдың соңғы жартысында Америкада астрономиялық деректерге негіделген және реттелген уақыт тарату қызметтерін дамытуда маңызды рөл атқарды. Оның осы аймақтағы теміржолдармен жұмысы Стандартты уақыт белдеулері жүйесін құрудың негізгі факторы ретінде жиі айтылады. Оның Пенсильвания теміржолына өте табысты және пайдалы уақыт сатуы сол кездегі көптеген үкіметтік емес обсерваториялардың арасында ерекше көзге түсті, олар өз зерттеулерін аймақтық теміржолдарға және оларға қызмет көрсететін қалаларға уақыт қызметтерін сату арқылы қаржыландырды. АҚШ Әскери-теңіз обсерваториясының осы саладағы күшейіп бара жатқан ықпалы осы аймақтық обсерваториялардың өмір сүруіне қауіп төндірді, және Лэнгли олардың коммерциялық бағдарламаларын сақтап қалу үшін күш-жігердің жетекшісі болды.
Starting with his tenure at Allegheny Observatory in the Pittsburgh area in the late 1860s, Langley was a major player in the development of astronomically derived and regulated time distribution services in America through the later half of the 19th century. His work with the railroads in this area is often cited as central to the establishment of the Standard Time Zones system. His very successful and profitable time sales to the Pennsylvania Railroad stood out among the many non government based observatories of the day who were largely subsidizing their research by time service sales to regional railroads and the cities they served. The United States Naval Observatory's increasing dominance in this field threatened these regional observatories' livelihoods and Langley became a leader in efforts to preserve the viability of their commercial programs.
Өлім
Лэнгли 1905 жылғы маусымда Смитсонов институтының бухгалтері Уильям Каррдың институттан қаржы ұрлап жатқаны анықталғаннан кейін, қаржы жоғалғаны үшін өзін жауапты деп есептеді. Ол осыдан кейін жалақысын алудан бас тартты. Қарашада инсульт алды. 1906 жылғы ақпанда Оңтүстік Каролина штатының Эйкен қаласына емделуге кетті, бірақ тағы да инсульт алды және 27 ақпанда қайтыс болды. Ол Бостон қаласындағы Форст-Хиллс зиратына жерленді.
Langley held himself responsible for the loss of funds after the June 1905 discovery that Smithsonian accountant William Karr was embezzling from the Institution. Langley refused his salary in the aftermath. In November he suffered a stroke. In February 1906 he moved to Aiken, South Carolina to recuperate, but had another stroke and died on February 27. He was buried in Forest Hills Cemetery in Boston.
Медиа
1978 жылғы "Китти Хоук желдері" фильмінде ол актер Джон Хойт тарапынан сомдалды.
In the 1978 film The Winds of Kitty Hawk, he was portrayed by actor John Hoyt.