Кіріспе
Андрей Рублёв – Андрей Тарковскийдің 1966 жылы түсірген советтік эпикалық, тарихи-биографиялық драмасы. Режиссер Андрей Тарковский, сценарийді Андрей Кончаловскиймен бірге жазған. Бұл фильм 1966 жылы «Андрейдің ықыласы бойынша» деген атпен шыққан Тарковскийдің алғашқы туындысынан қайта өңделген. Фильм 15 ғасырдағы орыс икона суретшісі Андрей Рублёвтің өміріне негізделген. Анатолий Солоницын, Николай Гринко, Иван Лапиков, Николай Сергеев, Николай Бурляев және Тарковскийдің әйелі Ирма Рауш фильмде ойнаған. Танымал реставратор және өнер тарихшысы Савва Ямщиков фильмнің ғылыми консультанты болды. «Андрей Рублёв» 15 ғасырдың басындағы Ресейде өтеді. Фильм Андрей Рублёвтің өміріне ғана емес, сонымен қатар ортағасырлық Ресейдің шынайы бейнесін көрсетуге тырысады. Тарковский суретшіні «әлемдік тарихи тұлға» және «Ресейдің тарихи ерекшелігінің христиан дінімен байланысы» ретінде көрсетуді көздеген, осылайша Ресей тарихының даулы кезеңін бейнелеген. Суретшіні «әлемдік тарихи тұлға» ретінде бейнелеумен қатар, Тарковский сенім мен өнердің қарым-қатынасын зерттеуге және оны егжей-тегжейлі көрсетуге ұмтылды. Тарковский «Уақытта мүсіндеу» атты кітабында: «Суретшінің өзінің тақырыбын 'іздегені' туралы айту – қателік. Шындығында, тақырып оның ішінде жеміс сияқты өсіп, өзін білдіруді талап ете бастайды. Бұл – бала туғанға ұқсайды. Ақын мақтан тұтуға тиіс емес: ол жағдайдың иесі емес, құлы. Оның шығармашылық еңбегі – тіршілік етудің жалғыз жолы, ал оның әр туындысы – күшін жоя алмайтын іс сияқты. Оның мұндай істердің реті дұрыс екенін, ол нәрселердің табиғатында жатқанын сезінуі үшін, ол идеяға сенуі керек, себебі тек сенім ғана бейнелер жүйесін байланыстырады», – деп жазады. «Андрей Рублёв» фильмінде Тарковский өнер үшін сенімнің қажеттігін көрсетеді, осылайша фильм түсірілген кездегі зайырлы, атеистік қоғамда сенімнің лайықты орны туралы ойын білдіреді. Фильмнің көркемдік бостандық, дін, саяси беймәлімдік және өзіндік білім алу сияқты тақырыптарына байланысты, фильм Совет Одағында мемлекеттік атеизм доктринасы бойынша аяқталғаннан кейін көп жылдар бойы көрсетілмеді, тек 1966 жылы Мәскеуде бір рет көрсетілді. Фильмнің бір нұсқасы 1969 жылы Канн кинофестивалінде көрсетіліп, FIPRESCI жүлдесін жеңіп алды. 1971 жылы фильмнің цензураланған нұсқасы Совет Одағында шықты. 1973 жылы Columbia Pictures арқылы АҚШ-та көрсетілген кезде фильм коммерциялық себептермен қысқартылды. Осының салдарынан фильмнің бірнеше нұсқасы бар. Цензура мәселелері фильмнің көп жылдар бойы көрсетілмеуіне және қысқартылуына себеп болды, бірақ көп ұзамай көптеген батыс сыншылары мен кинорежиссерлері оны өте ерекше және табысты туынды деп мойындады. Түпнұсқа нұсқасына қалпына келтірілгеннен кейін «Андрей Рублёв» барлық уақыттағы ең ұлы фильмдердің бірі саналады және Sight & Sound сыншылары мен режиссерлерінің сауалнамаларында көбінесе жоғары бағаланады.
Andrei Rublev (Андрей Рублёв) is a 1966 Soviet epic biographical historical drama film directed by Andrei Tarkovsky who co wrote it with Andrei Konchalovsky. The film was re edited from the 1966 film titled The Passion According to Andrei by Tarkovsky which was censored during the first decade of the Brezhnev era in the Soviet Union. The film is loosely based on the life of Andrei Rublev, a 15th century Russian icon painter. The film features Anatoly Solonitsyn, Nikolai Grinko, Ivan Lapikov, lt=Nikolai Sergeyev, Nikolai Burlyayev and Tarkovsky's wife Irma Raush. Savva Yamshchikov, a famous Russian restorer and art historian, was a scientific consultant of the film. Andrei Rublev is set against the background of Russia in the early 15th century. Although the film is only loosely based on the life of Andrei Rublev, it seeks to depict a realistic portrait of medieval Russia. Tarkovsky sought to create a film that shows the artist as "a world historic figure" and "Christianity as an axiom of Russia's historical identity" during a turbulent period of Russian history. In addition to treating the artist as "a world historic figure," Tarkovsky also sought to detail and investigate the intersection between faith and artistry. In his book "Sculpting in Time," Tarkovsky writes: "It is a mistake to talk about the artist 'looking for' his subject. In fact the subject grows within him like a fruit, and begins to demand expression. It is like childbirth . The poet has nothing to be proud of: he is not master of the situation, but a servant. Creative work is his only possible form of existence, and his every work is like a deed he has no power to annul. For him to be aware that a sequence of such deeds is due and right, that it lies in the very nature of things, he has to have faith in the idea, for only faith interlocks the system of images," In "Andrei Rublev," Tarkovsky depicts the philosophy that faith is necessary for art, thereby commenting on the deserved role of faith in the secular, atheist society he was in at the time of the film's creation. Due to the film's themes, including artistic freedom, religion, political ambiguity, and autodidacticism, it was not released domestically in the Soviet Union under the doctrine of state atheism until years after it was completed, except for a single 1966 screening in Moscow. A version of the film was shown at the 1969 Cannes Film Festival, where it won the FIPRESCI prize. In 1971, a censored version of the film was released in the Soviet Union. The film was further cut for commercial reasons upon its U. S. release through Columbia Pictures in 1973. As a result, several versions of the film exist. Although these issues with censorship obscured and truncated the film for many years following its release, the film was soon recognized by many western critics and film directors as a highly original and accomplished work. Even more since being restored to its original version, Andrei Rublev has come to be regarded as one of the greatest films of all time, and has often been ranked highly in both the Sight & Sound critics' and directors' polls.
Сюжет
Андрей Рублёвтің прологы мен эпилогы негізгі фильммен шартты түрде ғана байланысты. Негізгі фильм ұлы икона суретшісінің өміріндегі маңызды кезеңдерді тікелей немесе символдық түрде көрсететін жеті эпизодқа бөлінген. Оқиғалар 15 ғасырдағы Ресейде, княздер арасындағы тартыстар мен татар шапқыншылығымен сипатталатын күрделі дәуірде өрбиді.
Алдын ала сөз
Жылы ауа шары өзен жанындағы шіркеудің мұнарасына байланған, ал Ефим есімді адам ілмек арқылы оған ілінген. Өзеннен келген білімсіз халықтың бұзушылығына қарамастан, шар сәтті көтеріледі. Ефим биіктен ашылған көрініс пен ұшу сезіміне өте қуанғанмен, қысқа уақыттан кейін құлаудан қауға болмайды. Ол – үміті тез сынып қалған, еркіндікке ұмтылған жандардың алғашқысы, осындай жарасымды кейіпкерлердің бірі. Құлаудан кейін, көл жағасында аты аударылып жатқанын көруге болады.
I. Жоңғар (1400 ж. Жаз)
Андрей, Даниил және Кирилл – жұмыс іздеп саяхаттап жүрген монахтар мен діни икона суретшілері. Үшеуі де әртүрлі шығармашылық мінезге ие. Андрей – бақылаушы, адамгершілікке ұмтылып, адамдардағы жақсы қасиеттерді іздейтін, ал өнерінің шабыттандырып, қорқытпауын тілейтін адам. Даниил – жабық, өзін-өзі тануға шығармашылықтан гөрі көбірек бейім. Кириллде сурет салуға талант жоқ, бірақ ол танымалдыққа жетуге тырысады. Ол қызғанышпен, өзін-өзі дұрыс санап, өте ақылды және көреген. Үшеуі көп жылдар бойы тұрған Андроников монастырынан Мәскеуге бет бұрды. Күшті жаңбырдың кезінде олар қорада паналап, онда ауыл тұрғындары әзілшінің әзілдеріне күліп отыр. Бұл әзілші, немесе скоморох, мемлекетке, боярларға және шіркеуге ащы сарказммен қарсы келетін, өткір және әдепсіз әлеуметтік сынмен күнкөріс табатын адам. Ол монахтар кіргенде оларды жеңіл қалжыңдайды. Кирилл әзілшілерге наразылық білдіріп, ешкімге байқамай кетеді. Біраз уақыттан соң сарбаздар келіп, скоморохты тұтқындайды, оны есінен айырып, музыкалық аспабын қиратады. Жаңбырдың сәтке тоқтаған сәтінде Кирилл қайта оралып, әріптес монахтарын кетуге көндіреді.
II. Грекиялық Теофан (1405 - 1406 жж.)
Кирилл Иса Мәсіхтің жаңа иконасымен айналысып жатқан грек суретшісі Теофанның шеберханасына келеді. Теофан күрделі мінезді тұлға ретінде бейнеленген: адамгершілікке бойұсынушы, сонымен бірге Құдайға қорқатын, бірақ адамдарға біршама циникпен қарап, көңілі тоңған, өнерді кәсіп және жай ғана жұмыс деп санайды. Оның жас шәкірттері қала алаңына қашып кетіпті, онда әділетсіз айыпталған қылмыскерді азаптап, өлім жазасын орындауға дайындалып жатыр. Кирилл Теофанмен сөйлеседі, ол монахтың зердесі мен біліміне таңғалып, оны Мәскеудегі Благовещение соборының әрлеу жұмысына шәкірт ретінде шақырады. Кирилл ақырында Теофанның Андроников монастырында барлық кісілердің және Андрей Рублевтің алдында жеке ұсыныс жасаған жағдайда қабылдауға келіседі. Андрей сыртқы әлемде икона салуда танымал болған, Кирилл мен Теофан да оған құрметпен қараған. Кейіннен Теофанның елшісі Андроников монастырына келеді, бірақ Кириллдің орнына Андрейді жалдайды. Даниил Андреймен бірге барудан бас тартады және Теофанның ұсынысын достарын ойламай қабылдағаны үшін кінәлайды, бірақ көп ұзамай ашуына өкініп, Андрей досқа қош айтқанда, жас монахқа жақсы тілектерін білдіреді. Кирилл Андрейге қызғанады және ашуға беріліп, монастырдан дүниелік өмірге қашып кетуге шешім қабылдайды, сонда басқа монахтарға ашкөздік тағып, олар да оны қуады. Кириллдің иті оны ауылға еріп кетуге тырысады, бірақ ол оны таяғымен аяусыз ұрып, өлтіріп тастайды.
III. Құрбандық (1406)
Андрей өзінің жас шәкірті Фомамен бірге Мәскеуге кетеді. Орман ішінде келе жатып, Андрей мен Фома Фоманың кемшіліктері, әсіресе жалған айтуы туралы сөйлейді. Фома суретші ретінде талантты болғанымен, ол өнер еңбегінің терең мағынасына емес, жұмыстың тұрмыстық жақтарына, мысалы, тұрақсыз азурит пигментін қажетті деңгейге жеткізуге көбірек қызығушылық танытады. Олар орман ішінде Теофанмен кездеседі, ал ол шебер Фоманың өнерге деген көзқарасына риза болмай, оны кері қайтарады. Кетіп бара жатып, шәкірт өлген аққуды табады және құстың көзімен қарау туралы армандап, ойға келеді. Орман ішінде Андрей мен Теофан дін туралы пікір таластырады, ал Фома ұстасының бояу қылқаламдарын тазалайды. Теофан орыс халқының білімсіздігіне ақымақтық себеп деп санайды, ал Андрей ол суретші бола тұра, мұндай көзқарасқа қалай ие болатынын түсінбейді дейді. Бұл бөлімде қар басқан төбеде Мәсіхтің айқыштағы азапталуын бейнелейтін, яғни Мәсіхтің өлімін Андрей баяндайтын ой-қиялы келтіріледі, сонымен қатар ол Мәсіхті айқышқа ілген адамдардың Құдайдың еркімен әрекет еткенін және оны жақсы көргенін айтады.
IV. Мерекелік мереке (1408)
Бір түні өзен жағасында лагерь құрып, Андрей мен Фома саяхаттап бара жатқан топ үшін отын жинап жатыр. Зерттеу үшін барғанда, ол Купала түнінде жалаңаш пұтқа табынушылардың отты ритуал өткізіп жатқанын көреді. Андрей, пұтқа табынушылардың мінез-құлқына қызығып, бір жұптың махаббат құмарлығына куә болып қалады. Оны тұтқындайды, қолын Исаның айқышқа міхленгенін мазақтап, бағанаға байлайды және таңертең суға батырып тастаумен қорқытады. Тек түлкі терісінен тігілген пальто киген Марфа есімді әйел Андрейге жақындасады. Андрей оған жауап ретінде ашумен келеді. Ол халықтарының сенімдері үшін қуғынға ұшырағанына ағынады, сосын пальтосын түсіріп, Андрейді сүйіп, оны босатады. Андрей қашып, тығыз орманның ішінде адасып қалады, тек келесі күні таңертең ғана тобын табады. Олар қайықтарымен келе жатқанда, әскерлердің Марфаны қоса алғанда, бірнеше пұтқа табынушыларды қуғанын көреді. Оның жары тұтқындалады, ал ол өзенге қашып, Андрейдің қайығының қасынан жүзіп өтеді. Андрей мен оның әріптес саяхатшылары ұялып, көздерін бұрады.
V. Соңғы үкім (1408 ж. жаз)
Андрей мен Даниил Владимирдегі шіркеуді безендіру жұмысын істеп жатыр, бірақ жоба екі айдан бері тоқтап тұр. Андрей Даниилге бұл жұмыстың оны қынжырлатып жібергенін, және Соңғы Сот сияқты сурет салуға шамасы келмейтінін айтады, себебі ол адамдарды қорқытып бағынуға мәжбүрлегісі келмейді. Ол суретшіге қажетті жан тыныштығын жоғалтқанына келеді. Патрикей (Юрий Никулин) ескерткішпен келіп, епископтың ашулы хабарын жеткізеді: олар күзге дейін жұмысты аяқтауы керек. Фома асығыс және жұмыс істегісі келіп, Андрейдің тобынан шығып, кішкентай, беделі аз шіркеуде сурет салу ұсынысын қабылдайды. Басқа жерде Андрейдің серіктерінің тас кесушілері мен безендірушілері Ұлы князьдың сарайын әсемдеуді аяқтады. Бірақ князь олардың жұмысына риза болмай, қайта жасауға мәжбүрлейді. Шеберлер бас тартады және князьдың інісіне олар аяқтаған үйден де әдемі үй салып беретінін уәделейді. Орманда князьдың қарақшылары оларды тоқтатады және соқыр қылып, өнерлерін жалғастыру мүмкіндігінен айырады. Шіркеуге оралған Андрей шеберлерге жасалған шабуыл туралы естіп, ашуланып, қабырғаның біріне бояу лақтырады. Сергей (Владимир Титов), шабуылдан зардап көрмеген жас шәкірт, Даниилдің сұрауымен әйелдер туралы Киелі кітаптан бір бөлімді оқып береді. Дурочка (Ирма Рауш) атты жас қыз, есімі оны ақылсыз немесе Юродиви деп тануға мүмкіндік береді, жаңбырдан паналану үшін кіріп келеді және қабырғадағы бояу көрінісі оны қынжырландырады. Оның ақыл-ойының кемістігі мен тазалығы Андрейге мереке суретін салу идеясын ұсынады.
VI. Табуыл (1408 жылдың күзінде)
Ұлы князь Литвада болғанда, оның билікке құмар інісі татарлардың бір тобымен одақтасып, Владимирге шабуыл жасайды. Біріккен әскерлер, әскерлері ат үстінде, қаланы басып алып, қанды қырғынды ұйымдастырып, қаланы өртеп жібереді. Бір көріністе баспалдақтан құлап түскен жылқы көрсетіледі. Фома қаладағы қаосқа қашып, жақын маңдағы ауылға кетеді, бірақ өзенді кешіп бара жатқанда, жебеден қаза табады. Татарлар Андрей салған суреттермен әшекейленген, бекітілген шіркеуге күшпен кіреді, онда көптеген тұрғындар паналаған. Ешқандай жаны аямай, татарлар халықты қырғынға ұшыратып, суреттелген ағаштан жасалған иконалардың бәрін өртеп жібереді. Андрей де шіркеуде болады, ол Дурочканы орыс әскері зорламайын деп балтамен өлтіріп құтқарады. Епископтың хабаршысы Патрикей де сол жерде болады; оны азаптайды, бірақ қаланың алтынының жасырын орнын ашудан бас тартады. Соңында татарлар оны балқытылған тәліптен ағып шыққан ыстық металды аузына құйып өлтіреді. Осыдан кейін шіркеуде Андрей мен Дурочка ғана тірі қалады. Андрей өлген грек Теофанмен әңгімелесіп, өзінің жоғалған еңбектері мен адамзаттың қатыгездігіне қайғырады, ал Дурочка ойсыз бір әйелдің шашын тоқып отырады. Андрей сурет салудан бас тартып, өзге адамды өлтіргені үшін тәубе ету үшін үндемеуге ант етеді.
VIII. Қоңырау (1423 жылдың көктемі 1424 жылдың көктемі)
Бұл оқиға жас Борискаға қатысты, оның әкесі, машықтанған қоңыраушы, жақында обадан қайтыс болды. Ол әкесінің өлім аузында үйренген теңдесі жоқ техникалық білімі бар деп, Ұлы герцогтан қоңырау жасау тапсырысын алады. Бориска жұмыс орнында әкесінің жұмысшыларының бұрынғы командасына үнемі қарсы шығады және оларға қарсы шығады, ұңғыма орнын, керектi балшықты таңдау, қалыпты жасау, пештерді жағу және ақыр соңында қоңырауды көтеруде өз бетінше әрекет етеді. Бір жұмысшы оның бұйрығын орындамаса, жаза ретінде қамшымен соғады. Борисканың батыл мінез-құлқының астында өзін-өзі күмәнданудың қаупі артады. Ол көрермендер қатарында Андрейді байқап қалды. Қоңырау жасау кезінде Андрейді тұтқындау мен азаптауды бастан кешкен және Андрейді өзіне жала жапқан деп күдіктенген бірінші сызықтағы скоморох қарсы алады. Кирилл, нағыз кінәлі, үнсіз Андрейдің атынан келіп, араласады. Кейіннен ол Андрейге Андрейдің сурет салудан бас тартқанын естігеннен кейін күнәлі қызғанышы тарап кеткенін жеке түрде мойындайды. Ол Андрейге Құдай берген өнерлік талантын ысырап етуді тоқтатуды сұрайды, бірақ жауап алмайды. Қоңыраудың сәтті алға басуы Борисканы таңғалған, бейтараптығын сезінбейтін күйге түсіреді. Ол жұмысшыларға тапсырма бермей, жұмысшылардың өздеріне тапсырады. Құрылғыны салып болған соң, оны мұнарасына көтеріп, діни қызметкер батасын береді. Ұлы герцог рәсімге қатысады, егер қоңырау шықпаса, Бориска мен жұмысшыларды өлтіремін деп қорқытады. Жақында Владимирге шабуыл жасағаны үшін өз ағасының басын шауып өлтіргені белгілі болды. Қоңыраудың қозғалуындағы шиеленіскен сәттерде Дурочканың көпшілік арасынан атпен жүріп, оның алдында бала жүріп жатқаны көрінеді. Қоңырау өте жақсы естіледі, ол күлімдейді. Борисканың жағдайы нашарлады. Кейіннен ол Андрейге әкесі ешқашан оған қоңырау құю құпиясын айтпағанын мойындайды. Андрейдің қоңыраудың қуанышты көпшілікке әсерін сезінгені, оның өнерінің қуанышын арттырады. Ол Борисканы жұбатып, үндемеу антын бұзады және балаға бірге жұмысын жалғастыру керектігін айтады: "Сен қоңыраулар шығарасың. Мен бейнелерді суреттеймін". Андрей Дюрочканы, оның баласын және жылқыны алыстан саз далаға қарай кетіп бара жатқан көрінеді.
Эпилог
Эпилог – фильмнің түсті түсірілген жалғыз бөлігі және уақыттың өтуімен ескірген, бірақ әлі де көрікті, Андрей Рублевтің нақты иконаларының бірнеше егжей-тегжейін көрсетеді. Иконалар келесі ретпен көрсетіледі: Таққа отырған Мәсіх, Он екі апостол, Жариялану, Он екі апостол, Исаның Иерусалимге кіруі, Мәсіхтің тууы, Таққа отырған Мәсіх, Исаның түрленуі, Лазардың қайта тірілуі, Жариялану, Лазардың қайта тірілуі, Мәсіхтің тууы, Үш Бірлік, Архангел Михаил, Пауыл апостолы, Құтқарушы. Соңғы сахна иконалардан өтеді және нөсер жаңбыр мен күннің күркіреуі кезінде өзен жағасында тұрған төрт атты көрсетеді.
Өндіріс
1961 жылы өзінің алғашқы толық метражды фильмі "Иванның балалық шағы" жұмысын жүргізіп жатқанда, Тарковский "Мосфильмге" Ресейдің ең ұлы икона суретшісі Андрей Рублевтің өміріне арналған фильм түсіру туралы ұсыныс жасады. Шарт 1962 жылы жасалды және алғашқы сценарий 1963 жылдың желтоқсанында мақұлданды. Тарковский және оның әріптес сценарийшісі Андрей Кончаловский екі жылдан астам уақыт бойы сценарий үстінде жұмыс істеді, орта ғасырлық жазбаларды, жылнамаларды, сондай-ақ орта ғасырлық тарих және өнерге қатысты кітаптарды зерттеді. 1964 жылдың сәуір айында сценарий бекітілді және Тарковский фильмге кірісе бастады. Тарковский бұл фильмді Андрей Рублев туралы тарихи немесе өмірбаяндық фильм етпеді. Оның орнына, ол шығармашылық тұлғаның мінезі мен оның заманы арасындағы байланысты көрсету идеясымен жетекшілікке алды. Ол суретшінің қалыптасуын және оның дағдысының дамуын көрсетуді көздеді. Ол Андрей Рублевті орыс мәдениеті тарихындағы маңызды рөлі үшін таңдады.
Кастинг
Тарковский Андрей Рублев рөлін Анатолий Солоницынге тапсырды. Сол кезде Солоницын Свердловск театрында танылмаған актер болған. Тарковскийдің айтуынша, әркімнің Андрей Рублевтің тарихи тұлғасы туралы әртүрлі ойлары болған, сондықтан көрермендерге басқа рөлдерден еске түсірмейтін белгісіз актерді таңдау – оның басты қалауы еді. Солоницын, "Искусство кино" киножурналында фильмнің сценарийін оқығаннан кейін рөлге өте қызығып, Тарковскиймен кездесу үшін өз қаражатымен Мәскеуге келді және тіпті осы рөлді өзінен жақсы ешкім ойнай алмайтынын мәлімдеді. Тарковский де онымен келісті, "Солоницынмен менде жай ғана сәттілік болды" деді. Андрей Рублев рөліне оған "күшті эмоцияны көрсететін, бір мақсатқа толыққанды берілген, жантүршігерлік келбеті бар жүз" қажет болды. Тарковский үшін Солоницын қажетті сыртқы түрін және күрделі психологиялық процестерді көрсету қабілетін ұсынды. Солоницын режиссермен жұмысын жалғастырып, "Солярис", "Айна", "Сталкер" фильмдерінде түсті, сондай-ақ 1976 жылы Мәскеудегі Ленком театрында Тарковскийдің "Гамлет" қойылымындағы бас рөлді ойнады. 1982 жылы қатерлі ісіктен қайтыс болғанға дейін Солоницын Тарковскийдің 1983 жылы итальяндық-орыс бірлесіп түсірген "Ностальгия" фильмінде Андрей Горчаковтың басты рөлін ойнауға, ал Тарковский өзінің соңғы фильмі "Құрбандық" деп атаған "Солқыр" атты жобада түсуге ниеттенген.
Түсірілім
Джонсонның айтуынша, түсірілім 1965 жылдың сәуірінде басталды, сценарий мақұлдағаннан кейін бір жыл өткен соң. Ал Дж. Хоберман өз фильм-эссесінде, Criterion жинағы үшін дайындалған фильмнің шығарылымында, түсірілімнің 1964 жылдың қыркүйегінде басталғанын хабарлады. Бастапқы бюджеті 1,6 миллион рубль болды, бірақ ол бірнеше рет кешіріліп, 1 миллион рубльге дейін төмендетілді (салыстыру үшін, Сергей Бондарчуктың "Соғыс және бейбітшілік" фильмінің бюджеті сегіз жарым миллион рубльді құрады). Бюджет шектеулеріне байланысты сценарийден бірнеше көріністер алынып тасталды, соның ішінде Куликов шайқасын көрсететін ашылу сахнасы. Сценарийден алынып тасталған басқа көріністер: Ұлы князьдың кіші інісінің аққуларды аулауы, Дюрочканың орыс-татар баласын дүниеге әкелуге шаруалардың көмектесуі. Тарковский негізгі фильмді қара-ақ түсте түсіруді, ал эпилогты, Рублевтің иконаларының кейбір бөліктерін түсті түсіруді жөн көрді. Сұхбатында ол бұл шешімін күнделікті өмірде адамдар түстерді еңкейіп байқамайтынымен түсіндірді. Осылайша, Рублевтің өмірі қара-ақ түсте, ал оның өнері – түсті. Бұл фильм суретшінің өнері мен жеке өмірінің байланысын көрсете білді. 1969 жылғы сұхбатында Тарковский прологтағы ұшатын адамның "жаратылысқа деген құштарлықтың символы екенін, себебі жаратылыс адамнан өзінің барлығын толық беруді талап етеді. Адам қанаттары шықпай тұрып ұшуға тырысса, немесе қоңырау құюды білмей тұрып қоңырау жасаса, немесе икона суретке салса – бұл әрекеттердің бәрі адамның өзінің туындысы үшін өліміне, жұмысына еруіне, өзін толығымен беруіне әкеледі" деді. Рублевтің иконаларының түсті сахнасы тек таңдалған бөлшектерді көрсетумен басталып, Рублевтің ең танымал иконасы – «Үштікпен» аяқталады. Тарковскийдің айтуынша, бұл түсті финалды қосудың мақсаты көрерменге демалыс беру және оған Рублевтің өмірінен ажыралып, ойланып көруге мүмкіндік беру болды. Фильм аяқталуымен жаңбыр астындағы өзендегі жылқылардың суреті көрсетіледі. Тарковский үшін жылқы – өмірдің символы болды, сондықтан фильмдегі (әсіресе соңғы сахнада) жылқыларды көрсету – Рублевтің өнерінің бастауы өмір екенін білдіреді. Тарковский бұл алғашқы нұсқаны аяқтағаннан кейін, фильм кеңестік кинотеатрларда көрсетілуіне бес жыл уақыт кетті. Министрліктің қысқарту талаптары алдымен 190 минуттық нұсқаға әкелді. Тарковский "Госкино" төрағасы Алексей Романовқа жазған хатында наразылық білдіргеніне қарамастан, министрлік одан әрі қысқартуды талап етті, және Тарковский фильмнің ұзақтығын 186 минутқа дейін қысқартты. Роберт Бёрд фильмнің алғашқы монтаждалған нұсқасын және Тарковскийдің өңделген соңғы нұсқасын салыстырып талдау жасағанда, монтаждау процесін былай сипаттады: "Ең айқын қысқартулар – тас қалаушылардың ойылып алынған көздерінің кадрлары, өртенген сиыр мен найзаланған жылқының кадрлары болды (бірақ оның қорқынышты құлауы сақталды). Флешбектер мен қиялдардан тұратын төрт сахна толығымен алынып тасталды: екінші эпизодта Фоманың ұшу қиялы, төртінші эпизодта Андрейдің жаңбырға шағылысқан емен астындағы үш монахты еске алуы, бесінші эпизодта кіші ханзаданың Ұлы князьды қорлау қиялы және жетінші эпизодта Борисканың қоңырау құюды еске алуы. Барлығында Андрей Рублевтің 185 минуттық нұсқасында толығымен өшірілген отыз алты кадр және едәуір қысқартылған сексен бес кадр санадым, оның ішінде әрқайсысы екі немесе одан да көп бөлікке бөлінген тоғыз өте ұзақ кадр бар. Кадрлардың жалпы саны 403-тен 390-ға дейін азайды, ал кадрдың орташа ұзақтығы 31 секундтан 28 секундқа төмендеді. Тек эпилогтың түсті сахнасы өзгеріссіз қалды."
Зорлық-зомбылық бейнелері
Фильмдегі бірнеше сахналар зорлық-зомбылық, азаптау және жануарларға қатыгездік көрсетеді, бұл фильмнің шығуы кезінде дау тудырды. Осы сахналардың көпшілігі Владимирге жасалған шабуыл кезінде болды, соның ішінде монахтың соқыр етуі мен азапталуы бейнеленген. Жануарларға қатыгездік көрсету сахналары көбінесе жасалма болды. Мысалы, Владимирге татар шабуылы кезінде сиыр өртеледі. Шындығында сиырдың үсті асбестпен жабылған, сондықтан оған ешқандай зиян келтірілмеді, бірақ бір сахнада аттың өлімі көрсетілген. Ат баспалдақтан құлап, содан кейін найзамен қадалады. 1967 жылы "Литературное обозрение" журналына берген сұхбатында журналист Александр Липков Тарковскийге: "Фильмдегі қатыгездік көрермендерді дүрсілтіп, оларды шокқа түсіру үшін көрсетілген. Бұл оларды тіпті ығыстыруы мүмкін" деді. Қатыгездікті азайтуға тырысқан Тарковский: "Жоқ, мен келіспеймін. Бұл көрерменнің қабылдауына кедергі келтірмейді. Керісінше, біз бәрін өте сезімталдықпен жасадық. Мен одан да қатыгез көріністері бар фильмдерді атауға болады, біздің фильм олармен салыстырғанда өте шағын көрінеді". 1967 жылдың ақпан айында Тарковский мен Алексей Романов фильмнің кеңінен көрсетілуіне әлі рұқсат берілмегеніне наразылық білдіріп, фильмнен тағы көріністерді алып тастаудан бас тартты. Фильм шыққан кезде Тарковский күнделігінде бүкіл қалада фильмнің бірде-бір плакатын көруге болмағанын, бірақ барлық кинотеатрлар толып кеткенін жазды.
Совет теледидарынан рұқсатсыз алынған нұсқасы
1973 жылы фильм совет теледидарында 101 минуттық нұсқада көрсетілді, бірақ Тарковский оған рұқсат бермеген. Осы нұсқадан татарлардың шабуылы мен жалаңаш пұтқа табынушылардың көрінісі сияқты маңызды сахналар алынып тасталды. Андрей Рублевтің иконаларының егжей-тегжейін көрсететін эпилог Кеңес Одағы әлі толыққанды түсті теледидарға көшпегендіктен, қара-ақ түспен көрсетілді. 1987 жылы «Андрей Рублев» фильмі совет теледидарында қайта көрсетілгенде, эпилог түсті теледидарға толық көшкеніне қарамастан, тағы да қара-ақ түспен болды. Фильмнің түпнұсқасынан тағы бір айырмашылық – фильмнің басында Андрей Рублевтің өмірі мен тарихи контекстін баяндайтын қысқаша түсіндірме қосылды. 1973 жылы фильм АҚШ және басқа елдерде көрсетілгенде, дистрибьютор «Columbia Pictures» оны тағы 20 минутқа қысқартты, көптеген сыншылардың пікірінше, бұл фильмнің мағынасын шатырлатты және жағымсыз сынға алып келді. «Criterion» компаниясының жоба продюсері бейнематериал режиссер Мартин Скорсезе Ресейге сапарлағанда сатып алған фильмнің түпнұсқасынан алынғанын мәлімдеді. «Criterion» 2018 жылдың қыркүйегінде фильмнің бірінші және соңғы нұсқаларын DVD және Blu-ray форматында шығарды.
Сыни жауап
Андрей Рублевтің пікірлер жинақтағыш Rotten Tomatoes веб-сайтында 43 пікірге негізделген 95% мақұлдау көрсеткіші және орташа бағасы 8.9/10. Сайттың сын пікірінде: "Андрей Рублев – бұл күрделі идеяларды кең ауқым арқылы сүзіп, өнер, сенім және тарихқа қатысты ой қозғайтын тезис құрайтын терең мағыналы эпос". The Village Voice газетінің кино сыншысы Дж. Хоберман фильмнің Criterion DVD-ге қосылған түсіндірмелерінде фильмнің алғашқы қабылдануын былай сипаттады: "Екі жыл өткен соң (1973 жылы) Рублев Нью-Йорк кинофестивалінде көрсетілді, бірақ американдық дистрибьюторы Columbia Pictures оны тағы 20 минутқа қысқартты. Time журналы бұл фильмен Доктор Живагоны қорысқан, ал Нью-Йорктегі басқа сыншылар фильмнің қысқартылғанын айта отырып, оны түсіндіруден бас тартты". Бұл фильм Тарковскийдің осы туындыдан кейінгі екі фильмінде де еске алынады. Алғаш рет 1972 жылы түсірілген "Солярис" фильмінде Андрей Рублевтің иконасы басты кейіпкердің бөлмесіне қойылды. Ал 1975 жылы түсірілген "Айна" фильмінде фильмнің плакаты қабырғаға ілінген. 1995 жылы Ватикан Андрей Рублевті 45 "үлкен фильмнің" тізіміне енгізді. Village Voice газеті 1999 жылы сыншылардың сауалнамасы бойынша фильмді "Ғасырдың 250 үздік фильмі" тізімінде 112-ші орынға қойды. 2008 жылы беделді француз журналы Cahiers du cinéma фильмді "100 ең үздік фильм" тізімінде 77-ші орынға орналастырды. 2010 жылы Андрей Рублев The Guardian және The Observer газеттерінің сыншылары жүргізген "Барлық уақыттың ең үздік фильмдері" сауалнамасында екінші орынды бөлісті. Сондай-ақ 2010 жылы бұл фильм The Guardian журналының барлық уақыттың 25 үздік артхаус фильмі тізімінде көшбасшы болды. 2010 жылы Торонто халықаралық кинофестивалі "Essential 100" тізімін жариялады, онда Андрей Рублев 87-ші орынды иеленді. 2011 жылы режиссер Джоанна Хог оны өмірін өзгертетін фильм деп атады. 2012 жылғы Sight & Sound сауалнамасында фильм сыншылардың пікірі бойынша барлық уақыттағы ең үздік фильмдердің 26-шы, ал режиссерлердің пікірі бойынша 13-ші орынында болды. Бұл тізімнің 2002 жылғы нұсқасында фильм сыншылар арасында 35-ші, ал режиссерлер арасында 24-ші орынды иеленді. Осы журналдың 1982 және 1992 жылдарғы сыншылар сауалнамаларында фильм сәйкесінше 11-ші және 24-ші орындарда болды. 2018 жылы фильм BBC-нің 43 елден 209 киносыншының дауыс беруімен жасалған "100 ең үздік шетел тіліндегі фильмдер" тізімінде 40-шы орынды иеленді.