Уильям Плейфер: Инженер, экономист және тыңшы

Кіріспе

Британ полиматы (1759–1823)

Уильям Плейфейр (22 қыркүйек 1759 – 11 ақпан 1823), шотланд инженері және саяси экономисті, Ұлыбританияның Франциямен соғысы кезінде құпия агент ретінде қызмет етті. Плейфейр бірнеше түрлі диаграмманы ойлап тапты: 1786 жылы экономикалық деректерге арналған сызықтық, аудандық және бағандық диаграммаларды, ал 1801 жылы – шеңберлік диаграмма мен шеңберлік графиктерді, олар бөліктің тұтасқа қатынасын көрсету үшін қолданылды. Құпия агент ретінде Плейфейр француз революциясы туралы хабарлады және 1793 жылы француз валютасын құлатпақ болу үшін жасырын фальшификация операциясын ұйымдастырды.

Өмірбаян

Уильям Плейфэр 1759 жылы Шотландияда дүниеге келген. Ол Шотландиядағы Данди қаласының жанындағы Лифф және Бенви еншісінің пасторы Джеймс Плейфэрдің төртінші ұлы (әкесінің құрметіне аталған). Оның танымал ағалары – архитектор Джеймс Плейфэр және математик Джон Плейфэр. Әкесі 1772 жылы қайтыс болғанда, ол 13 жаста болды, содан кейін үлкен ағасы Джон отбасын күтіп, білімін беруге жауапкершілік алды. Астық сабау машинасының ойлап тапқан Эндрю Мейклмен оқушылықты аяқтағаннан кейін, Плейфэр Бирмингемдегі Бультон мен Уотт бу машинасы зауытында (Boulton and Watt steam engine manufactory) қозғалтқыш құрастырушы, суретші және Джеймс Уотттың жеке көмекшісі болды. Плейфэрдің мамандықтары алуан түрлі болды. Ол кезекпен диірменші, инженер, суретші, есепші, өнертапқыш, күмісші, саудагер, инвестициялық брокер, экономист, статистик, памфлет жазушы, аудармашы, публицист, жер алыпсатар, сотталған, банкир, жақтаушы роялист, редактор, шантажист және журналист болды. 1782 жылы Уатттың компаниясынан кеткеннен кейін ол Лондонға күміс бұйымдарынан жасау бизнесі мен дүкенін ашты, бірақ ол сәтсіз аяқталды. 1787 жылы ол Парижге көшіп, екі жылдан кейін Бастилияға шабуылға қатысты. Француз революциясынан кейін Плейфэр Огайо өзені аңғарындағы француз қоныс жайлаушыларына Сциото жерін сатуда белгілі бір рөл атқарды. 1793 жылы ол Лондонға оралып, "қауіпсіздік банкін" ашты, бірақ ол да құлдырады. 1775 жылдан бастап ол жазушы және памфлет жазушы болып жұмыс істеді, сонымен қатар инженерлік жұмыстар да атқарды. Ол оның мансабын үлкен ағасы Джон Плейфэрдің сәнді мансабымен салыстырады, ол Эдинбургтің көрнекті математика профессоры, және "жоспардың тұрақтылығы мен дәйектілігі", сондай-ақ "талантының" маңыздылығы туралы сабақ алады. Брюс Берковиц 2018 жылы Плейфэрді "амбициялы, батыл және өкінішке орай кемшіліктері бар британдық патриот" ретінде сипаттайды, ол "ешкім бұрын ойлап шығармаған ең күрделі құпия операцияны" жүзеге асырды. Осы уақыт белгілері Плейфэрдің 1786 жылы жарияланған "Коммерциялық және саяси атласында" алғаш рет пайда болған жол диаграммасын ойлап табуына тікелей түрткі болды. Бенигер мен Робиннің (1978) сөзіне сүйенсек, "Плейфэрдің осы өнертабысына деректердің жетіспеуі себеп болды. Ол атласында әртүрлі елдердің импорт және экспорт туралы 34 тақтадан тұратын серияны жинады, оларды сызықтық графиктер немесе беттік диаграммалар түрінде көрсетті: абсцисса мен функция арасында көлеңкеленген немесе боялған сызықтық графиктер. Плейфэрдің Шотландия үшін қажетті сериялық деректері болмағандықтан, ол бір жылдық сауда деректерін 17 сауда серіктесінің әрқайсысы үшін 34 жолдан тұратын диаграмма түрінде көрсетті".

William Playfair was born in 1759 in Scotland. He was the fourth son (named after his grandfather) of the Reverend James Playfair of the parish of Liff & Benvie near the city of Dundee in Scotland; his notable brothers were architect James Playfair and mathematician John Playfair. His father died in 1772 when he was 13, leaving the eldest brother John to care for the family and his education. After his apprenticeship with Andrew Meikle, the inventor of the threshing machine, Playfair became an engine erector, draftsman and personal assistant to James Watt at the Boulton and Watt steam engine manufactory in Soho, Birmingham. Playfair had a variety of careers. He was in turn a millwright, engineer, draftsman, accountant, inventor, silversmith, merchant, investment broker, economist, statistician, pamphleteer, translator, publicist, land speculator, convict, banker, ardent royalist, editor, blackmailer and journalist. On leaving Watt's company in 1782, he set up a silversmithing business and shop in London, which failed. In 1787 he moved to Paris, taking part in the storming of the Bastille two years later. After the French revolution, Playfair played a role in the Scioto Land sale to French settlers in the Ohio River Valley. He returned to London in 1793, where he opened a "security bank", which also failed. From 1775 he worked as a writer and pamphleteer and did some engineering work. It compares his career with the glorious one of his older brother John Playfair, the distinguished Edinburgh mathematics professor, and draws a moral about the importance of "steadiness and consistency of plan" as well as of "genius". Bruce Berkowitz in 2018 provides a detailed portrait of Playfair as an "ambitious, audacious, and woefully imperfect British patriot" who undertook the "most complex covert operation anyone had ever conceived". These timelines directly inspired Playfair's invention of the bar chart, which first appeared in his Commercial and Political Atlas, published in 1786. According to Beniger and Robyn (1978) "Playfair was driven to this invention by a lack of data. In his Atlas he had collected a series of 34 plates about the import and export from different countries over the years, which he presented as line graphs or surface charts: line graphs shaded or tinted between abscissa and function. Because Playfair lacked the necessary series data for Scotland, he graphed its trade data for a single year as a series of 34 bars, one for each of 17 trading partners".

Графика

Плейфэр, деректер кестелерінен карталар жақсырақ хабар береді деп тұжырымдаған, сызықтық, жолақтық, аудандық және шеңберлік диаграммаларды ойлап тапқан адам ретінде танылды. Оның уақыт қатарларының графиктері әлі күнге дейін айқындылықтың үлгісі ретінде ұсынылуда. Плейфэр алғаш рет 1786 жылы Лондонда «Сауда және саяси атлас» кітабын жариялады. Онда 43 уақыт қатары графигі және бір жолақтық диаграмма бар, бұл форма осы еңбекте енгізілген болып көрінеді. Бұл статистикалық графиктерді қамтитын алғашқы маңызды еңбек ретінде сипатталған. 1801 жылы Лондонда жарияланған «Плейфэрдің статистикалық шолуы» кітабында алғашқы шеңберлік диаграмма деп есептелетін нәрсе бар. 1809 жылдан 1811 жылға дейін ол «Британдық отбасының ежелгі тарихы, Ұлыбритания аристократиясының тегі мен дамуын, құрметін және жеке еңбегін көрсетеді. Таразылы хронологиялық карталармен бірге» атты ауқымды еңбегін жариялады. Бұл жұмыс 11 бөлімнен тұратын 9 үлкен томнан құралды; алтыншы томында 10-ы түсті және түссіз екі күйде, ал 9-ы ішінара қолмен боялған 12 тақтадан тұратын жиынтық және үлкен бүктеме кестелер бар. Бұл – шежіреге қатысты маңызды еңбек, оның таралымы өте шектеулі болды. Онда Плейфэр британдық аристократияның нағыз мінезін және батырлығын көрсетуге тырысты, сондай-ақ монархия, әсіресе британ монархиясы, еркіндіктің нағыз қорғаушысы екенін көрсетуге ұмтылды. Томдар Англия, Шотландия және Ирландияның пэрліктері мен баронеттеріне бөлінген.

Жалған өнімдерді жасау операциясы

1793 жылы Плейфэр құпия агент ретінде құпия жоспар ойлап тапты және оны Генри Дандасқа ұсынды, ол жақын арада Ұлыбританияның соғыс жөніндегі мемлекеттік хатшысы болатын Ішкі істер министрі еді. Плейфэр «жүз миллион ассинатты (француз валютасын) жасап, барлық мүмкін құралдармен Францияға таратуды» ұсынды. Ол бұл жалған ақша жасау жоспарын екі жамандықтың азғыны деп санады: «Француз ұлтына қарсы күресудің екі жолы бар, олардың күштері адамдар мен ақшамен өлшенеді. Ассинаттар – олардың ақшасы, және адамдардың қанын төгудің орнына, әділетсіз қарақшылық пен жаман алдауға негіделген осы қағазды жою дұрыс». Плейфэр Нортумберлендтегі Хаутон қамалында ассинаттарды жасады және оларды күрделі жоспар бойынша таратты. Жоспар нәтежесінде 1795 жылға қарай француз ассинаты құнсыз болып, одан туған хаос француз үкіметін құлатты. Плейфэр бұл операция туралы ешкімге айтпады.

Жарияланымдар

1785 ж. Өндіріс, сауда және қаржының өсуі, азаматтық бостандықты кеңейтумен бірге, ақша мүддесі үшін ережелерде ұсынылған. Лондон: Г.Ж. & J. Робинсон. 1786 ж. Сауда және саяси атлас: ХVIII ғасырдың толық кезеңінде Англияның саудасының, кірісінің, шығысының және борышының дамуын боялған мыс гравюралар арқылы көрсетеді. 1787 ж. Жозеф пен Бенжамин, француз қолжазбасынан аударған әңгіме. Лондон: Дж. Мюррей. 1793 ж. Француз саясатының қазіргі күйі туралы ойлар және Францияның ішкі бейбітшілігі үшін, сондай-ақ Еуропаның қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін оны әлсіретудің қажеттілігі мен саясаты. Лондон: Дж. Стокдейл. 1793 ж. Францияның қаңтар айындағы (М.ДCC.XCIII) нақты күштері мен ресурстарына шолу; сонымен қатар, ассигнациялардың көлемі артуына байланысты құнсыздануын көрсететін кесте қосылған. Дж. Стокдейл. 1796 ж. Якобиндіктің тарихы, оның қылмыстары, қатыгездіктері және опасыздықтары: философия мен ізгілік сыпатымен тәртіпті, ізгілікті, дінді, бостандықты және бақытты теңдей бұрмалайтын принциптерді тарату жолдарына қатысты зерттеу. I том. Филадельфия: В. Коббет. 1796 ж. Англияның жауларына арналған Ұлыбританияның қаржысы мен ресурстары туралы шын мәліметтер. 1798 ж. Қазіргі ғасырда Англияның саудасы мен табысының дамуын көрсету үшін қолданылатын сызықтық арифметика. А. Париж. 1799 ж. Ұлыбританияның Азиядағы иеліктері туралы ереже, Шығыс Үндістан компаниясының нақты мүдделерін зерттеу мақсатында. Банни мен Голд. 1801 ж. Статистикалық анықтамалық; Еуропадағы әрбір мемлекет пен патшалықтың ресурстарын жаңа принцип бойынша көрсетеді. Лондон: Уоллис. 1805 ж. Құдіретті және бай ұлттардың құлдырауы мен жойылуының тұрақты себептерін зерттеу. Лондон: Гренланд және Норрис. 1805 ж. Еуропалық сауда, Еуропа құрлығымен сауданың жаңа және қауіпсіз арналарын көрсетеді. 1805 ж. Д.Ф. Доннанттың Америка Құрама Штаттарының статистикалық есебі. Лондон: Дж. Уайтинг. Уильям Плейфэр аударған. 1807 ж. Еуропалық сауда, Еуропа құрлығымен сауданың жаңа және қауіпсіз арналарын көрсетеді. I том. Филадельфия: Дж. Хамфрис. 1808 ж. Парламент реформасының қажетті салдары. 1809 ж. Ұлыбританияның дворяндары мен барондықтарына ашық хат; еркін елде мұрагерлік дәрежесі мен атағының артықшылықтарын көрсететін иллюстрациялар мен дәлелдер қоса берілген. Британдық әулеттердің тарихы: Уильям Плейфейрдің 9 томдық еңбегінің британдық дворяндығының әулеттік тарихына арналған көрсеткіштері. 1813 ж. Еуропадағы жаңа және берік күштер тепе-теңдігін орнату жоспарының негізгі қағидалары. Дж. Стокдейл. 1814 ж. Жаңа дәуірдегі саяси портреттер, II том. Лондон: К. Чаппл. 1816 ж. "Жаңа дәуірдегі саяси портреттерге" қосымша. Лондон: К. Чеппл. 1818 ж. Англия тарихы, 1688 жылғы революциядан бастап II Георгтің өліміне дейін. II том. Р. Шоли. 1819 ж. Франция, леди Морганның Франциясы емес, I том. Лондон: К. Чаппл. 1820 ж. Франция, леди Морганның Франциясы емес, II том. Лондон: К. Чеппл.

1785. The Increase of Manufactures, Commerce, and Finance, with the Extension of Civil Liberty, Proposed in Regulations for the Interest of Money. London: G. J. & J. Robinson. 1786. The Commercial and Political Atlas: Representing, by Means of Stained Copper Plate Charts, the Progress of the Commerce, Revenues, Expenditure and Debts of England during the Whole of the Eighteenth Century. 1787. Joseph and Benjamin, a Conversation Translated from a French Manuscript. London: J. Murray. 1793. Thoughts on the Present State of French Politics, and the Necessity and Policy of Diminishing France, for Her Internal Peace, and to Secure the Tranquillity of Europe. London: J. Stockdale. 1793. A general view of the actual force and resources of France, in January, M. DCC. XCIII: to which is added, a table, shewing the depreciation of assignats, arising from their increase in quantity. J. Stockdale. 1796. The History of Jacobinism, Its Crimes, Cruelties and Perfidies: Comprising an Inquiry into the Manner of Disseminating, under the Appearance of Philosophy and Virtue, Principles which are Equally Subversive of Order, Virtue, Religion, Liberty and Happiness. Vol. I Philadelphia: W. Cobbett. 1796. For the Use of the Enemies of England, a Real Statement of the Finances and Resources of Great Britain
1798. Lineal arithmetic, Applied to Shew the Progress of the Commerce and Revenue of England During the Present Century. A. Paris. 1799. Stricture on the Asiatic Establishments of Great Britain, With a View to an Enquiry into the True Interests of the East India Company. Bunney & Gold. 1801. Statistical Breviary; Shewing, on a Principle Entirely New, the Resources of Every State and Kingdom in Europe. London: Wallis. 1805. An Inquiry into the Permanent Causes of the Decline and Fall of Powerful and Wealthy Nations. London: Greenland & Norris. 1805. European commerce, shewing new and secure channels of trade with the continent of Europe
1805. Statistical Account of the United States of America by D. F. Donnant. London: J. Whiting. William Playfair, Trans. 1807. European Commerce, Shewing New and Secure Channels of Trade with the Continent of Europe. Vol. I Philadelphia: J. Humphreys. 1808. Inevitable Consequences of a Reform in Parliament
1809. A Fair and Candid Address to the Nobility and Baronets of the United Kingdom; Accompanied with Illustrations and Proofs of the Advantage of Hereditary Rank and Title in a Free Country
1811. British Family Antiquity: Index to the 9 Volumes of William Playfair's Family Antiquity of the British Nobility
1813. Outlines of a Plan for a New and Solid Balance of Power in Europe. J. Stockdale. 1814. Political Portraits in This New Æra, Vol. II London: C. Chapple. 1816. Supplementary Volume to Political Portraits in This New Æra. London: C. Chapple. 1818. The History of England, from the Revolution in 1688 to the Death of George II. Vol. II. R. Scholey. 1819. France as it Is, Not Lady Morgan's France, Vol. I. London: C. Chapple. 1820. France as it Is, Not Lady Morgan's France, Vol. II. London: C. Chapple.