Кіріспе

Шартты төлем (АҚШ-та тәуелді төлем, ал Англия мен Уэльсте шартты төлем деп те аталады) – көрсетілген қызметтер үшін төленетін ақы, ол тек қолайлы нәтиже болған жағдайда ғана төленеді. Мұндай төлем көптеген салаларда қолданылса да, ол ең көп заң практикасымен байланысты. Заңда шартты ақы – адвокаттың қызметі үшін алынатын ақы, ол тек сот процесі сәтті аяқталса немесе клиент үшін тиімді келісімге қол жеткізілсе ғана төленеді, әдетте клиент атынан алынған соманың белгілі бір пайызы ретінде. Шартты төлемдер қаржылық мүмкіндігі шектеулі адамдарға өз азаматтық құқықтарын қорғауды жеңілдетуі мүмкін, себебі әдетте, біреуді зиян үшін сотқа беру үшін алдымен мұндай сот процесін жүргізуге жеткілікті қаржылық мүмкіндікке ие болу керек. Жоғалту қаупі болғандықтан, адвокаттар істің перспективасы бар деп сенбесе, шартты негізде іс қабылдамайды, бірақ шартты негізде іс қабылдау тәуекелсіз емес.

Шартты заңгерлік шығындар

Дәстүрлі жағдайлық төлемақы келісімі бойынша клиент істі ұтылса адвокаттық гонорар төлемейді. Егер клиент соттасу немесе тиімді шешім арқылы зиянды өтеу алса, адвокат гонорарын өтеу сомасынан алады. Адвокаттың рұқсат етілген гонорары елге және тіпті жергілікті юрисдикцияға байланысты өзгереді. Мысалы, АҚШ-та жағдайлық гонорар адвокат пен тарап арасындағы шарттастырылған келісімге негізделген. Гонорар клиент алған зиянды өтеу сомасының белгілі бір пайызы ретінде есептеледі. Жағдайлық гонорар ретінде рұқсат етілген пайыздық мөлшер кәсіби этика ережелеріне сәйкес болуы керек, олар заңгерлердің гонорарының орынды болуын талап етеді және кейбір жағдайларда заңмен шектеледі. Кейбір юрисдикцияларда өтеу сомасының 33-45% дейінгі жағдайлық гонорарлар орынды деп танылуы мүмкін. Орынсыз гонорар талап ететін адвокаттар кәсіби санкцияларға ұшырауы мүмкін. Балама ретінде, жағдайлық төлем тараптардың гонорар шартында белгіленгендей, сәттілікке қол жеткізген жағдайда келісілген адвокаттық гонорарға қосылатын қосымша төлем түрінде болуы мүмкін. Мысалы, Ұлыбританияда клиент сағаттық гонорар төлеуге міндетті, сонымен қатар сәттілікке байланысты гонорардың 100% аспайтын жағдайлық табыс гонорары төленетін келісім жасаса алады. Осы типтегі гонорар келісімін пайдаланатын көптеген адвокаттар табыс гонорары үшін 25-50% аралығында төлем алады. Ағылшын заңнамасына сәйкес, гонорарлар заңдық ережелерге сәйкес болуы керек.

Артықшылықтары мен шектеулері

Төлемге қабілетсіздерге сотқа жүгіну мүмкіндігін беретін шарт – адвокат ақысы мен азаматтық сот ісінің шығындарын төлеуге мүмкіндік. Мұндай шарт адвокатты клиент ісін жақсылап жүргізуге күшті ынталандырады. Клиенттер адвокатқа уақытына қарай сағатына төлейтін басқа да дауларда, клиент үшін сот процесінің нәтижесі адвокат үшін экономикалық тұрғыдан маңызды емес. Сонымен қатар, заңгерлер сот ісінің қаржылық тәуекелін өз мойнына алатындықтан, негізі жоқ немесе перспективасыз істердің саны азаюы мүмкін. Мұндай төлемдер кейбір тараптардың іс жүргізуге мүмкіндігін арттырғанымен, азаматтық әділеттілікті немесе азаматтық сотқа тең қол жеткізуді қамтамасыз етпейді. Азаматтық сот ісімен айналысатын адвокаттар, әдетте, анық жауапкершілік болмаса және сот шешімін немесе келісімді өндіріп алу мүмкіндігі болмаса, мысалы, жауапкердің сақтандыру төлемі арқылы, істі шартты төлеммен қабылдамайды. Кейбір істерге табысқа жету мүмкіндігін дәл бағалау үшін кең ауқымды тергеу қажет, және мұндай іс заң фирмасы тарапынан қабылданбауы мүмкін, себебі істің күшін алғашқы бағалау да қымбатқа түсуі мүмкін.

Құқықтық шығындар сақтандыруы

Бұл "оқиғаға дейінгі" сақтандыру деп те аталуы мүмкін, және клиенттің үй мүлкі немесе автокөлік сақтандыруының құрамында тегін немесе шағын төлеммен қолданылатын сақтандыру түрі болуы мүмкін. Кейбір кредит карталары да "оқиғаға дейінгі" сақтандыруды қамтиды, сондай-ақ оны жеке сақтандыру полисі ретінде де рәсімдеуге болады. "Оқиғаға дейінгі" сақтандыру клиент өтемақы талабын ұсынып, жеңіске немесе жеңіліске ұшыраған жағдайда да заңдық шығындарды өтеуге мүмкіндік береді. Заңгер клиенттің осындай полисқа ие екенін анықтап, қажетті талап формасын толтыра алады. Әділет министрлігінің 2008 жылғы есебінде 2007 жылы сауалнамаға қатысушылардың 48% автокөлік сақтандыруына "оқиғаға дейінгі" сақтандыруды қосып алған, 35% үй сақтандыру полисінің бөлігі ретінде, ал тағы 17% саяхат сақтандыруының құрамында қолданған. Бұл сақтандыру жеке зиян келтіру туралы талаптарды қарауға байланысты заңдық шығындарды, сондай-ақ клиенттің талабы қанағаттандырылмаған жағдайда қарсы тараптан туындаған заңгерлік шығындарды қамтиды.

Құқықтық көмек

Заң көмегі – Үкіметтен қаржыландырылатын қаржылық көмек. Әдетте, ерекше жағдайлар болмаса, жеке зиян келтіру істерінде тағайындалмайды. Бірақ, қандай жағдай болса да, клиникалық қателіктерге қатысты істерде бұл көмек қолжетімді болып табылады.

Сағаттық ақы

Бұл мүмкін болғанымен, жеке тұлғалар жеке зиян келтіру туралы талаптарын сағаттық төлем бойынша адвокатты жалдау арқылы қаржыландыруы сирек. Кейбір юрисдикцияларда клиенттің талабы қанағаттандырылса, клиент жауапкерден адвокаттық шығыстарды өндіріп алуға құқылы. АҚШ-тағы адвокаттық шығыстар ережесін қолданатын юрисдикцияларда тіпті талаптары қанағаттандырылған клиенттер де әдетте өздерінің заңдық шығыстарын өтеуге міндетті.

Реттеу

Шартты төлемдердің заңдылығы жиі шектеулерге ұшырайды, әсіресе шартты заңгерлік төлемдерге қатысты. Заң профессоры Герберт Критцердің мәліметінше, 2004 жылға дейін заң қызметтері үшін шартты төлемдер мына елдерде рұқсат етілген: Австралия, Бразилия, Канада, Доминикан Республикасы, Франция, Грекия, Ирландия, Жапония, Жаңа Зеландия, Ұлыбритания және АҚШ. Олар Литвада жеке зиян келтіру істерінде де рұқсат етіледі.

Австралия

Австралияда шартты ақы төлеу туралы келісімдер бірыңғай заңмен реттеледі, ол NSW және Виктория штаттарында жергілікті қолдану актілері арқылы іске асырылады. Қолайлы нәтижеге қол жеткізілген жағдайда, шығындар туралы келісімде белгіленген шығындардың 25%-ға дейінгі қосымша үстеме ақы (сәттілік ақысы) алынуы мүмкін. Дегенмен, клиенттің таза өндірісінің процентіне негізделген контингенттік төлемдерге тыйым салынған.

Канада

Шартты төлем келісімдері Канаданың барлық провинцияларында заңды, бірақ қандай істерді шартты төлем негізінде қарауға болатынына қатысты белгілі бір шектеулер бар. Кейбір жағдайларда адвокат жеңіске қол жеткізген жағдайда өндірілген соманың белгілі бір пайызын ала алады, ал қалған жағдайларда сағаттық төлем алуға міндетті.

Ресей

Ресей заңында шартты төлемдер күшінде емес. Олар заңда белгіленбеген, бірақ Конституциялық сот көрсетілген қызметтер үшін төлемдер үкімет немесе соттардың болашақта қабылдайтын шешімдеріне, соның ішінде сот отырысының нәтижесінде тағайындалған өтемақы сомасына байланысты бола алмайтынын қабылдады. Осы себепті, Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот Ресейге қарсы істерде Ресей заңына сәйкес шартты төлем келісімі бойынша туындаған заңгерлік шығындарды өтініш берушілерге өтемейді.

Оңтүстік Африка

К. Г. Дрюкердің "The law of contingency fees in South Africa" атты еңбегінде талқыланғандай, Оңтүстік Африкада 1997 жылдан бері шартты төлемдерге рұқсат берілген. Тиісті заңгердің қалыпты төлемақысынан артық кез келген төлем осы қалыпты төлемақыдан 100%-дан аспауы тиіс. Алайда, ақшалай талаптарда клиент заңгерге төлейтін кез келген табыс ақысының жалпы сомасы сот шешімімен белгіленген немесе сот процесі нәтижесінде клиент алған соманың 25%-ынан аспауы керек, бұл соманы есептеу кезінде сот шығындары ескерілмейді.

Оңтүстік Корея

Шартты төлемдер немесе "жетістік алымдары" (성공보수금) Оңтүстік Кореяда кең таралған тәжірибе. 2015 жылға дейін олар қылмыстық және азаматтық дауларда қолданылып келді. Кейбір азаматтық дауларда соттар адвокаттың заңсыз байыуы деп таныған, сот шешімінен 10% аспайтын төлемдерді қабылдамай, адвокатқа клиентке артық төленген соманы қайтаруды міндеттеді. 2015 жылдың 23 шілдесінде Корея Жоғарғы Соты Оңтүстік Корея Азаматтық Кодексінің 103-бабына сәйкес, қылмыстық қорғау қызметтері үшін жасалған шартты төлем келісімдері қоғамдық тәртіпке қайшы деп шешті. Шешім бірауызды болды, төрт судья жеке пікір білдірді. Бұл шешім қылмыстық қорғау адвокаттарының, әсіресе бұрынғы судьялар мен прокурорлардың кеңінен наразылығын тудырды, олар клиенттердің байланыстарының арқасында істі жеңуге көмектесетініне сенгендіктен, өте жоғары жетістік алымдарын алуға мүмкіндік алған еді.

Түркия

Түрік заңына сәйкес, табысқа байланысты төлемдер немесе, жалпырақ айтқанда, шартты төлем келісімдеріне рұқсат беріледі, бірақ бастапқы шағымда көрсетілген соманың 25% -ынан аспауы тиіс.

Ұлыбритания

Ағылшын құқықтық жүйесінде шартты төлем әдетте шартты төлем келісімі (CFA) деп аталады немесе халық пен баспасөз бұл терминді бейресми түрде "жеңілсең – төлеме, жеңсең – төле" деп қолданады. Мұндай келісімнің стандартты формасы – адвокат сот ісін қабылдайды, егер іс ұтылса, ешқандай төлем талап етілмейді. Балама ретінде, клиент адвокатпен сағаттық төлем негізінде келісімшартқа отыруы мүмкін, бұл жағдайда сот ісінің сәтті аяқталуына байланысты қосымша сәттілік ақысы төленеді. Англияда сәттілік ақысы келісімшарт бойынша сағаттық төлемнің 100% аспайтын пайызын құруы керек. Бұл АҚШ-тағы контингенттік төлемдерден өзгеше, онда жеңіске жеткен адвокат клиентінің өндіріп алған залалының белгілі бір пайызын алады. 19 ғасырдағы ағылшын заңнамасында шартты төлемдер, әсіресе Свинфеннің өсиеті ісінде, даулы болды, себебі олар шапшаңдық пен күтімге қарсы ежелгі тыйымдарды бұзу деп танылды. Дегенмен, шартты төлемдер 1990 жылғы Соттар және заң қызметтері туралы заңмен (58-тармақ) енгізілді және 1995 жылы заңмен мойындалды. Алғашқыда сәттілік ақысы жеңілген тараптан өндірілмейтін, бірақ 2000 жылдың 1 сәуірінде 1999 жылғы Әділетке қол жеткізу туралы заңның 27-тармағы 1990 жылғы Соттар және заң қызметтері туралы заңға түзету енгізіп, жеңілген тараптан сәттілік ақысын өндіруге рұқсат берді. Осы заң өзгерісіне қоса берілген ережелер (2000 жылғы Шартты төлем келісімдері туралы ережелер) толыққанды түсінікті болған жоқ, нәтижесінде көптеген қосымша сот процестері болды. 2005 жылдың 1 қарашасында бұл ережелер күшін жойды, содан бері шартты төлем келісімдерін жасау бұрынғыдан гөрі әлдеқайда оңай болды. Егер іс заңгерлік білімі бар маманмен зерттелсе, шартты төлемге қабылдау мүмкіндігі артады. 2011 жылдың 29 наурызында Әділет министрі Кеннет Кларк Лорд Джакссон жүргізген азаматтық сот ісі шығындары туралы шолудың нәтижесінде сот жүйесін реформалау аясында контингенттік төлемдерді реформалау жоспарларын жариялады. Бұл өзгерістер сот ісі шығындарының өсуімен және "жедел жәрдем" жарнамаларының және талапкерлік фермаларының көбеюімен байланысты болды. Контингенттік төлемдерді енгізуден кейін Ұлттық денсаулық сақтау жүйесі медициналық қателіктерге байланысты өтемақы төлеуге жүздеген миллион фунт стерлинг жұмсады. Жаңа тәртіп бойынша контингенттік төлем келісіміне қол қойған талапкерлер алдын ала төлем жасамайды және егер іс ұтылса, адвокаттарының шығындарын өтеуге міндетті емес.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-тағы көптеген юрисдикцияларда қылмыстық істерде немесе отбасылық құқық талаптарының белгілі бір түрлерінде табысқа байланысты (контингенттік) төлемақы бойынша жұмыс істеуге тыйым салынған, бұл туралы Америка Адвокаттар Ассоциациясының Кәсіби Мінез-Құлық Ережелерінің 1.5(d) тармағында нақты көрсетілген. Дегенмен, кейбір юрисдикцияларда қылмыстық істерде табысқа байланысты төлемақыға рұқсат беріледі. Бұл адвокатқа, істің түріне және ақы төлеу туралы келісімге байланысты. АҚШ-та табысқа байланысты төлемақы жеке зиян келтіру істерінде кең таралған, ал басқа да сот процестерінде сирек кездеседі. Көптеген юрисдикциялар табысқа байланысты төлемақының "мақұлданатын" деңгейде болуын талап етеді, нәтижесінде кез келген түбіртек соманың 33-45% табысқа байланысты төлемақы ретінде белгіленеді.

Медициналық кінә

Көптеген штаттар медициналық қателіктерге байланысты істерде адвокаттың гонорарына қосымша шектеулер қояды. 2003 жылғы мәлімет бойынша, 16 штат (Калифорния, Коннектикут, Делавэр, Флорида, Иллинойс, Индиана, Мэн, Массачусетс, Мичиган, Нью-Джерси, Нью-Йорк, Оклахома, Теннесси, Юта, Висконсин және Вайоминг) медициналық қателіктерге байланысты істердегі гонорар ставкаларына реттеулер енгізді. Кейбір штаттар гонорарды белгілі бір сомамен шектейді; мысалы, Теннесси мен Ютада таза сот шешімінің немесе өндіріп алынған соманың 33,33%-ы. Басқа штаттар жылжымалы шкалалы гонорар жүйесін қолданады. Мысалы, Коннектикут жылжымалы шкалалы гонорар жүйесін пайдаланады, бірақ күрделі жағдайларда 33,33% шегімен одан бас тартуға болады. Калифорния қалпына келтірілген залалдың алғашқы 50 000 долларының 40%-ын, келесі 50 000 долларының 33,33%-ын, келесі 500 000 долларының 25%-ын және 500 000 доллардан асатын соманың 15%-ын құрайтын гонорар алуға рұқсат береді. Флорида штаты залал өндірілген кезде іс қандай сатыда екеніне байланысты әртүрлі гонорар шектерін белгілейді. Мысалы, егер іс сотқа өтсе, шек жоғарылайды, ал іс апелляцияға берілсе, одан да жоғарылайды. Гонорарды шектейтін төрт штат (Иллинойс, Мэн, Нью-Йорк және Висконсин) сотқа жоғары гонорарды бекітуге рұқсат береді. Вайоминг штаты клиенттер мен адвокаттарға жоғары гонорар туралы келісім жасауға рұқсат береді. Нақты шек немесе жылжымалы шкаланың орнына, алты штат (Гавайи, Айова, Мэриленд, Небраска, Нью-Гэмпшир және Вашингтон) адвокаттың гонорарының орындылығын әртүрлі жағдайларда соттан бекітуді талап етеді немесе рұқсат береді.