Кіріспе

Заңды сот ісін жүргізу және қорғау үшін заңды біліктілігі бар маман АҚШ-тағы мамандық. Заңгер (немесе заң кеңесшісі) – клиенттердің сенімімен сотта іс жүргізу және қорғау үшін заңды біліктілігі бар маман. 2023 жылдың 1 қаңтарына қарай, АҚШ-та 1 331 290 белсенді заңгер тіркелген. Абсолюттік сандар бойынша, 2015 жылы американдық заңгерлер қауымдастығы әлемдегі ең ірісі болды және халық санына шаққанда да әлемдегі ең ірісі саналады. 2012 жылы LexisNexis Martindale Hubbell жүргізген сауалнамаға сәйкес, АҚШ-тағы 58 миллион тұтынушы өткен жылы заңгердің қызметін пайдаланған, ал тұтынушылардың 76 пайызы заңгерді іздеу үшін интернеттен көмек сұраған. АҚШ-тың заң жүйесі, кейбір басқа ортақ құқық юрисдикцияларынан айырмашылығы, сотта іс жүргізетін және жүргізбейтін заңгерлер арасында ешқандай айырма жасамайды. Мысалы, Ұлыбританиядағы юрисдикциялар сотта іс жүргізетін адвокаттар мен іс жүргізбейтін солиситорлерді ажыратады. Сол сияқты, азаматтық құқық юрисдикциялары адвокаттар мен азаматтық құқық нотариустарын ажыратады. Американың заң жүйесін басқа елдерден ерекшелендіретін тағы бір фактор – нотариустарға күнделікті жұмыстарды жүктеу практикасының болмауы. Заңгерлерге «Esquire» сөзінің қысқартылған түрі – Esq. әріптерімен жүгінуге болады.

Мамандандыру

Көптеген американдық адвокаттар өздерінің қызметін заңның мамандандырылған салаларымен шектейді. Көбінесе адвокаттардың түрлері арасында ерекшеліктер жасалады, бірақ патенттік құқықтан басқа, бұл ерекшеліктер бекітілген немесе ресми түрде қабылданған емес. Адвокаттар штаттан тыс кеңесшілер, талапкердің немесе жауапкердің өкілі, мәмілелерді жүзеге асырушы немесе сот процесін жүргізуші, сондай-ақ сотта немесе апелляциялық сотта іс жүргізуші маман болуы мүмкін. Осы сипаттамаларға қарамастан, кейбір штаттар адвокаттың штаттық адвокатурасы немесе заң мамандану жөніндегі мемлекеттік кеңесінен сертификат алған жағдайда ғана заңның нақты салаларында маманданғанын мәлімдеуіне тыйым салады немесе оны ұстамайды. Кейбір штаттар нақты мамандануды мойындайтын ресми сертификаттарды ұсынады. Мысалы, Калифорнияда отбасылық құқық, апелляциялық сот практикасы, қылмыстық құқық, банкроттық, мүліктік жоспарлау, иммиграция, салық салу және еңбек ақысы бойынша сертификация ұсынылады. Осы салалардың бірінде адвокаттық талаптарға сай келетін кез келген адвокат өзін маман деп таныстыра алады. Мысалы, Техас штатының адвокатурасы заңның 21 таңдалған саласында мамандану сертификатын ресми түрде береді. Кез келген нақты салада қызмет ететін адвокаттардың көпшілігі, әдетте, сол салада маман ретінде сертификатталмаған болуы мүмкін (және мемлекеттік кеңес сертификаты заңмен айналысу үшін міндетті емес). Мысалы, Техас штатының адвокатурасы (2006 жылдың ортасы бойынша) бұл штатта 77 056 адвокат лицензияланғанын (Адвокатураның қатыспайтын мүшелерін қоспағанда) хабарлады, ал Техас заңгерлік мамандану кеңесі шамамен сол уақытта барлық мамандықтар бойынша 8 303 Техас адвокатын сертификаттады. Шындығында, Техастағы 8 303 сертификатталған маманның ішінде, сол кездегі ең көп санды адвокаттар жеке зиян сот заңы бойынша сертификатталған – 1 775. Патенттік құқықтағы мамандану АҚШ Патент және сауда белгілері басқармасының Тіркеу және тәртіп басқармасымен басқарылады, ол патенттік адвокат немесе патенттік агент ретінде тіркелу үшін үміткерлерге қатаң талаптар қояды.

Оқыту және аккредиттеу

Америка Құрама Штаттарында заң қызметін көрсету заңгерлік қызметпен айналысуға кіруге және нақты бір штаттың немесе басқа аумақтық юрисдикцияның адвокатурасына қабылдануға байланысты. Заң қызметін реттеу жеке штаттардың құзыретінде болады, және олардың анықтамалары әртүрлі болуы мүмкін. Федералды соттарда істерді қарау үшін жеке қабылдану талап етіледі.

Барлық заңгерлік емтихандар

АҚШ-тың әр штаты және оған ұқсас юрисдикциялар (мысалы, федералдық бақылаудағы аумақтар) адвокаттыққа қабылдау ережелерін өздері белгілейді, бұл штаттар арасындағы қабылдау стандарттарының әртүрлі болуына алып келуі мүмкін. Көп жағдайда адвокаттыққа қабылданған адам сол адвокаттық алқаның мүшесі болып есептеледі. Әдетте, адвокаттыққа үміткерлер юрисдикция бекіткен заң мектебінен заң ғылымдарының докторы (Juris Doctor) дәрежесін алып, содан кейін сол юрисдикция ұйымдастырған адвокаттық емтиханынан өтуі керек. Көбінесе мінез-құлқы мен адалдығы бағаланады, оның ішінде тексеру жүргізіледі. Дегенмен, осы талаптардың әрқайсысына қатысты ерекшеліктер де бар. Бір штатта адвокаттыққа қабылданған адам автоматты түрде басқа штаттарда практика жүргізуге құқылы емес. Кейбір штаттар басқа штаттардың адвокаттарына толыққанды емтихан тапсырмай-ақ практика жүргізуге мүмкіндік беретін өзара келісімдерге ие; мұндай келісімдер штаттар арасында маңызды айырмашылықтарға ие. 1763 жылы Делавэр штаты алғашқы адвокаттық емтиханын өткізді, ал одан кейін басқа американдық колониялар да осы үрдіске қосылды. Көптеген АҚШ штаттары мен аумақтарында адвокаттық емтиханы кем дегенде екі күнге созылады (кейбір штаттарда үш күндік емтихан да болады). Ол әдетте штаттың өзінің заңдарын білуді тексертін эсселік сұрақтардан тұрады. Кейбір юрисдикциялар осы мақсатта 1988 жылдан бері NCBE (National Conference of Bar Examiners) әзірлеген Көпмемлекеттік эсселік емтиханды (MEE) пайдаланады. Басқалары осы мақсатты ескере отырып өз сұрақтарын жасайды, ал кейбір штаттар өз сұрақтарын жасап, MEE-ді де қолданады. Кейбір юрисдикциялар сол штаттың заңдарын білуді тексертін сұрақтар қояды. Адвокаттық емтихандары көбінесе 1972 жылдан бері Бар емтихандарының ұлттық конференциясы (National Conference of Bar Examiners) ұйымдастырып, штаттық бар емтихандарына сататын көп таңдаулы стандартталған тест – Көпмемлекеттік бар емтиханынан (MBE) тұрады. MBE жалпы құқық принциптері мен Бірыңғай коммерциялық кодекстің 2-бабына негізделген алты пән бойынша 200 сұрақтан тұрады. Вашингтон штатында Вашингтон сотының практикаға қабылдау ережелерінің 6-тармағына сәйкес жеке заң кеңесшісі бағдарламасы бар. Жоғары білім алған және жақсы мінез-құлқы бар адам төрт жылдық 6-тармақ заң кеңесшісі бағдарламасына қабылдануы мүмкін, аптасына кем дегенде 30 сағат заң фирмасында немесе судьяның кеңсесінде жұмыс істеп, оқытушының жетекшілігімен белгіленген оқу бағдарламасын оқуы керек. Бағдарламаны сәтті аяқтағаннан кейін заң кеңесшісі Вашингтон штатының адвокаттық емтиханын тапсырып, емтиханды тапсырған жағдайда Вашингтон штатының адвокаттық қауымдастығына адвокат ретінде қабылданады.

Заңгерлік білімі

АҚШ-та болашақ адвокаттардың алатын білімі көбінесе Юрис-доктор (латын тілінде "Заң ғылымдарының докторы"; J. D. деп қысқартылады). АҚШ-тағы заңның ең жоғары дәрежелері – Заң ғылымдарының докторы (Scientiae Juridicae Doctor, S. J. D. немесе J. S. D. деп қысқартылады). S. J. D. Ph. D. сияқты ғылыми-зерттеуге негіделген академиялық дәрежеге ұқсас және диссертация (заң ғылымын академиялық тұрғыдан зерттеуге жаңа үлес қосу) талап етеді. LL. M. көбінесе заңның белгілі бір саласында оқуды аяқтағаннан кейін алынады. LL. M. – латынша Legum Magister сөзінің қысқартылған түрі, ол "Заң магистрі" дегенді білдіреді. J. D. дипломын алғаннан кейін адвокат LL. M. бағдарламасына түсуге өтініш бере алады. АҚШ-та заңгерлік қызметпен айналысу үшін адвокаттарға LL. M. бағдарламасын бітіру міндетті емес, және LL. M. дәрежесі бар адвокаттардың саны салыстырмалы түрде аз. Мысалы, АҚШ-тағы кейбір штаттар LL. M. бағдарламасын аяқтағаннан кейін шетелдік заңгерлерге адвокаттыққа қабылдануға рұқсат береді, ал басқа штаттарда J. D. дипломы талап етіледі.

Сотта заңгер студенттері

Кейбір соттар заң студенттеріне заң мектебінің бірінші курсын қанағаттанарлық түрде аяқтағаннан және дәлелдемелер сияқты пәндерді қамтитын екінші және үшінші курстарды аяқтағаннан кейін "сертификатталған студент-адвокаттар" ретінде әрекет етуге рұқсат береді. Көптеген штаттар студенттерге сот алдында сертификатталған заңгерлік стажер (CLI) ретінде сөйлеуге рұқсат береді, егер олар белгілі бір талаптарға жауап берсе, мысалы, заң білімінің кем дегенде жартысын аяқтаған болса, заң мектебінің этика сабағын оқыған немесе оқып жатса және білікті және лицензияланған адвокаттың бақылауында болса.

Заңгерлік қызметті лицензиясыз жүзеге асыру

Кейбір штаттар өздерін заңгер деп жалған көрсету және заңгер емес адамның заңдық практикамен айналысуы үшін қылмыстық жазалар көздейді. Заңгер адвокат болуы керек, яғни штаттың адвокаттық коллегиясына қабылданған және штаттан лицензия алған жеке тұлға, жай ғана заң білімі бар адам емес. АҚШ Конституциясымен патенттік құқық, банкроттық және иммиграциялық құқық сияқты бірнеше құқық салалары қатаң түрде федералдық юрисдикцияда болуы тиіс. Осы жағдайда штаттық соттар мен адвокаттық коллегиялар осы құқық саласындағы практиканы шектеуге құқығы жоқ.