Кіріспе

Кәсіп – арнайы білім беру негізінде қалыптасқан мамандық. Оны этикалық нормаларды сақтайтын, жоғары деңгейдегі зерттеулер, білім беру және оқыту арқылы алынған, кеңінен танылған білім саласында ерекше білім мен дағдыға ие екенін жариялап, қоғам тарапынан мойындалған, тәртіпті мамандық иелерінің тобы ретінде анықтауға болады. Бұл мамандықтар басқалардың мүддесі үшін осы білімді қолдануға және осы дағдыларды жүзеге асыруға дайын. Кәсіби мамандықтар арнайы білім беруге негізделген, оның мақсаты – мүдделілік танытпай, объективті кеңес беру және қызмет көрсету, осы қызмет үшін тікелей және нақты төлемақы алу, басқа да бизнес пайдасын күтуден толық бөлек болу. Орта ғасырлық және жаңа заманғы дәстүрлерде тек үш мамандық мойындалды: дін, медицина және құқық, олар «білімді мамандықтар» деп аталды. Кәсіп – бұл кәсіп те, өнеркәсіп те емес. Кейбір мамандықтар мәртебесі мен билігі жағынан сәл өзгеруі мүмкін, бірақ олардың беделі уақыт өте келе тұрақты болып қалады, тіпті мамандыққа қатысты оқу мен ресми білімнің көлемі артса да. Архитектура сияқты жақында ғана ресми түрде қалыптасқан салалар да сондай ұзақ оқу кезеңдерімен байланысты. Кәсіптердің салыстырмалы түрде жоғары мәртебесі мен қоғамдық беделі болғанымен, барлық мамандық иелері жоғары жалақы алмайды, тіпті нақты бір мамандықтардың ішінде де жалақыда елеулі айырмашылықтар болуы мүмкін. Мысалы, заң саласында корпоративтік қорғаушы адвокат сағаттық төлем бойынша жұмыс істесе, ол прокурордың немесе мемлекеттік қорғаушының жалақысынан бірнеше есе көп табыс табады.

Этимология

"Кәсіп" термині "либералды кәсіп" терминінің қысқартылған түрі, ал ол өз кезегінде француз тіліндегі profession libérale терминінің ағылшыншалануы. Бастапқыда 19 ғасырда ағылшын тілінде қолданыла бастап, 20 ғасырдың соңынан бері халықаралық қолданысқа қайта енді, бірақ терминнің (жоғарғы орта) топтық мәні аудармада сақталмайды: "Либералды кәсіптер" – Еуропалық Одақтың Кәсіптік біліктілікті тану туралы Директивасына (2005/36/EC) сәйкес, "клиент пен қоғамның мүддесі үшін интеллектуалдық және ұғымдық қызметтерді жеке, жауапты және кәсіби тәуелсіздікпен, тиісті кәсіби біліктілік негізінде көрсететін" мамандықтар. Еуропалық комиссия бойынша либералды кәсіптер – бұл арнайы дайындық қажет ететін және "ұлттық үкіметтер немесе кәсіби ұйымдар" тарапынан реттелетін мамандықтар.

Құрылу

Кәсіп пайда болуы – кез келген сауда немесе қызмет білім, тәжірибе және емтихан негізіндегі ресми біліктіліктерді дамыту, мүшелерді қабылдау және тәртіптік шаралар қолдану құқығына ие реттеуші органдардың құрылуы, сондай-ақ монополиялық құқықтардың белгілі бір деңгейде пайда болуы арқылы өзін өзгертетін кәсібилену процесінің нәтижесі болып табылады. Кез келген қызметті кәсіп ретінде тануға мүмкіндік беретін маңызды кезеңдер: медицина, актуарлық ғылым, құқықтану, стоматология, азаматтық инженерия, логистика, сәулет және есепке алу. 19 ғасырда технологияның және кәсіптік мамандықтардың дамуымен бірге, басқа да салалар кәсіби мәртебе талап етуді бастады: машина жасау, фармация, ветеринария, психология, медбикелік, оқыту, кітапхана ісі, оптометрия және әлеуметтік жұмыс. Олардың әрқайсысы осы кезеңдерді пайдаланып, 1900 жылға дейін кәсіпке айналғанын дәлелдей алады.

Реттеу

Регуляторлық ұйымдар әдетте белгілі бір саланың қадағалауын жүзеге асыруға міндетті. Көбінесе олардың екі негізгі міндеті болады: сала ішіндегі жеке тұлғалар мен ұйымдардан күтілетін стандарттарды жасау, қарау және өзгерту. Реттелетін жеке тұлға немесе ұйым өз міндеттемелерін орындамауы мүмкін деген негізді күдік туындаған жағдайда араласу. Бастапқыда кәсіптерді реттеу, мысалы, Дәрігерлер колледжі немесе Сот палатасы сияқты ұйымдар арқылы өзін-өзі реттеу түрінде жүзеге асырылды. Үкіметтің рөлі артуымен, заңды органдар бұл рөлді көбірек өз мойнына алды, олардың мүшелері кәсіптік қауымдастықтар немесе (көбіректеп бара жатқан) үкімет тарапынан тағайындалады. Кәсіптік реттеуді енгізу немесе күшейту туралы ұсыныстарды кәсіптер клиенттерді қорғау және олардың сапасы мен беделін арттыру мақсатымен немесе кәсіпке қол жеткізуді шектеу және осылайша жоғары төлемдерді қабылдау мүмкіндігін ұсыну ретінде қабылдауы мүмкін. Бұл мүшелердің инновация жасау немесе кәсіби пікірлері бойынша ең дұрыс деп санайтын тәжірибелік іс-әрекеттерге қол жеткізу еркіндігін шектейді деп қарсылық білдіруі мүмкін. Мысалы, 2008 жылы Ұлыбритания үкіметі психологтарды заңмен реттеуді ұсынды. Бұл өзгерістің себебі психотерапия саласындағы бірқатар мәселелер болды, бірақ психологтардың көптеген түрлері бар, олардың кейбіреулері клиникалық тәжірибеде жұмыс істемейді және реттеудің қажеттілігі олар үшін осылайша айқын болмады. Жұмыс психологиясы ерекше келіспеушіліктер тудырды, Британдық психологиялық қоғам "кәсіби психологтарды" заңмен реттеуді жақтады, ал Бизнес психологтары қауымдастығы "бизнес психологтарын" заңмен реттеуге қарсылық көрсетті – бұл кәсіби қызметтің сипаттамалары, оларды ажырату оңай болмауы мүмкін. Кәсіптік органдар кәсіпке қол жеткізуді реттеуден басқа, біліктілік емтихандарын да белгілей алады және этикалық кодекске сәйкес келуді қамтамасыз ете алады. Бір елде бір кәсіп бойынша бірнеше мұндай орган болуы мүмкін, мысалы, Ұлыбританиядағы бухгалтерлік органдар (ACCA, CAI, CIMA, CIPFA, ICAEW және ICAS), олардың барлығы Корольдік жарғымен бекітілген, бірақ олардың мүшелері міндетті түрде теңдестірілген біліктілікке ие деп есептелмейді және олар басқа органдармен (AAPA, IFA, CPAA) қатар жұмыс істейді. Кәсіби ұстаздарды реттейтін тағы бір реттеуші орган – Гонконгтағы Кәсіби ұстаздар одағы, ол Гонконгтағы білім беру мекемелерінде жұмыс істейтін жалақылы мұғалімдердің мінез-құлқын, құқықтарын, міндеттерін және қызметтік міндеттерін реттейді. Кейбір елдерде (Канада және АҚШ) инженерлік мамандық жоғары деңгейде реттеледі, кәсіби инженерлерге арналған қатаң лицензиялау жүйесі бар, ол тәжірибені бақылайды, бірақ басқаларында (Ұлыбритания) атақтар мен біліктіліктер реттеледі, бірақ тәжірибе реттелмейді. Әдетте, жеке тұлғалар заң бойынша сол мамандықпен айналысуға рұқсат алу үшін жергілікті кәсіби ұйымнан біліктілік алуы керек. Алайда, кейбір елдерде жеке тұлғалар заң бойынша мұндай кәсіби ұйымнан біліктілік алуға міндетті емес, мысалы, Ұлыбританиядағы бухгалтерлік есеппен айналысу (аудит және банкроттық жұмыстарынан басқа, олар заң бойынша кәсіби ұйымнан біліктілікті талап етеді). Мұндай жағдайларда, кәсіби ұйымдармен біліктілік әлі де тәжірибеге қол жеткізудің қажетті шарты болып саналады, өйткені көптеген жұмыс берушілер мен клиенттер олардың қызметтерін пайдаланар алдында жеке тұлғаның мұндай біліктілікке ие болуын талап етеді. Мысалы, Гонконгта мемлекеттік немесе үкіметтік қаржыландырылатын мектепте жұмыс істейтін толық білікті оқытушы болу үшін білім беру саласындағы мамандығы бар жоғары оқу орнынан немесе университетінен білім беру саласындағы бакалавр дәрежесін ("BEd") немесе білім беру саласындағы магистратурадан кейінгі дипломды ("PGDE") сәтті аяқтаған болуы керек. Бұл талапты Гонконгтың білім беру секторын басқаратын үкіметтік департамент – Гонконгтың білім беру департаментінің бюросы белгілейді.

Өзін-өзі басқару

Кәсіптер автономды болуға бейім, яғни олар өз істерін жоғары дәрежеде бақылайды: «кәсіби мамандар өз жұмыстарына қатысты тәуелсіз шешімдер қабылдай алатын болса, автономды болады». Бұл әдетте «кәсіби шешімдерін еркін қолдану мүмкіндігін» білдіреді. Алайда, оның басқа да мағыналары бар. «Кәсіби автономия көбінесе кәсіби мамандардың өз мүдделерін қорғауға бағытталған талап ретінде қарастырылады. Бұл кәсіби автономияны тек кәсіптің мүшелері өз қызметі мен шешімдерін басқа мүшелердің сын тұрғысынан бағалауына ұсынған жағдайда ғана сақтауға болады». Сондықтан, автономия ұғымы тек қана шешім қабылдауды ғана емес, сонымен қатар жеке мүдделерді және кәсіптің ішінде этика мен процедураларды үнемі сын тұрғысынан бағалау процесін де қамтиды. Кәсіби автономияның маңызды салдарының бірі – есеп, архитектура, инженерия, медицина және құқық сияқты кәсіптерде корпоративтік практикаға дәстүрлі түрде тыйым салу. Бұл көптеген елдерде осы мамандар коммерциялық корпорациялар арқылы бизнес жүргізе алмайды және бастапқы акция орналастыру немесе флотация арқылы жылдам капитал жинамайды дегенді білдіреді. Керісінше, олар бірлесіп жұмыс істегісі келсе, серіктестіктер немесе кәсіби корпорациялар сияқты арнайы бизнес ұйымдарын құруы керек, олардың (1) кәсіби немқұрайлылық үшін жауапкершілікке қарсы қорғанысы төмендеуі және (2) кәсіби емес тұлғалардың меншік құқығына қатысты қатаң шектеулер немесе тікелей тыйым салулар бар. Бұл осы кәсіби бизнес ұйымының барлық акционерлерінің кәсіби мамандар болуы керек дегенді білдіреді. Бұл фирманың кәсіби емес иесінің кәсіби маманға өз жұмысын қалай атқару керектігін айту мүмкіндігін болдырмайды, осылайша кәсіби автономияны қорғайды. Идея мынада: кәсіби маманға не істеу керектігін айта алатын жалғыз кәсіби емес тұлға – клиент; яғни, кәсіби автономия екі тарапты кәсіби-клиенттік қатынастың тұтастығын сақтайды. Клиент-кәсіби қарым-қатынасынан жоғары тұрған кәсіп, кәсіби маман өз автономиясын пайдаланып, кәсіп талап ететін этикалық ережелерді сақтауға міндетті. Бірақ, кәсіби бизнес ұйымдары акция нарығынан шеттестірілгендіктен, олар мемлекеттік корпорацияларға қарағанда салыстырмалы түрде баяу өседі.

Атақ-даңқ, бедел және билік

Кәсіптердің әлеуметтік статусы жоғары, қоғам оларды өте маңызды деп есептейді. Бұл жоғары құрмет олардың жұмысының жоғары әлеуметтік функциясынан туындайды. Типик кәсіптерде техникалық, мамандандырылған және жоғары деңгейдегі біліктілік қажет болады. Бұл білім мен тәжірибе жиі "кәсіби сарапшылық" деп аталады. Қазіргі заманда кәсіпке дайындалу үшін дипломдар мен сертификаттар алу қажет. Көбінесе, лицензиясыз кәсіпке кіруге рұқсат берілмейді. Кәсіп дамыған сайын қажет болатын жаңа дағдыларды үйрену үздіксіз білім беру деп аталады. Стандарттарды мемлекеттер мен қауымдастықтар белгілейді. Жетекші мамандар өздерінің саладағы біліктілігін қадағалап, қорғайды және ұлттық немесе басқа да қауымдастықтар арқылы әріптестерінің қызметін бақылайды. Мамандар көбінесе осы сабақтағы нұсқаулар мен стандарттарды белгілеп, туыс салаларға басымдық етеді. Әлеуметтік беделі бар мамандар белгілі бір мақсаттарға жету үшін өздерінің билігін ұйымдарда жинақтайды. Бірлесіп жұмыс істеу арқылы олар бюрократиялық кедергілерді азайтып, кәсіптің әлемнің өзгеретін жағдайларына бейімделу мүмкіндігін арттыра алады.

Әлеуметтану

Эмиль Дюркгейм мамандықтар мемлекет пен әскерден бөлек тұрақты құрылымды қалыптастырады, бұл авторитарлық билік немесе аномия тудыруға аз бейім, сонымен қатар альтруизмді дамытуға және әлеуметтік жауапкершілік пен қайырымдылықты ынталандыруға мүмкіндік береді деп сарптады. Бұл функционалистік көзқарасты Парсонс кеңейтіп, кәсіптің функциясы қоғамдағы өзгерістерге жауап ретінде қалай өзгеруі мүмкін екенін қарастырды. Антрополог Эстер Люциль Браун 1930 жылдардан бастап Ральф Херлинмен бірге Рассел Сейдж қорында жұмыс істеген кезде түрлі мамандықтарды зерттеді. Ол 1935 жылы «Әлеуметтік жұмыс – мамандық» деген еңбегін жариялады, одан кейін инженерлер, медбикелер, дәрігерлер және заңгерлердің еңбегін зерттейтін жариялымдар жасады. 1944 жылы Браун басшылығымен Рассел Сейдж қорында Мамандықтарды зерттеу департаменті құрылды. Маркс пен Веберден кейін дамыған конфликт теорияларына негізделген теориялар, мамандықтар өздерінің мүддесі үшін әлеуметтік және қаржылық пайда алу үшін қалай әрекет ете алатынын қарастырды. Бұл идеяларды Джонсон («Мамандықтар мен билік», 1972) және Ларсон («Кәсібиліктің дамуы», 1977) қолдады. Мамандықтардың қаржылық пайда табуының бір жолы – қызметтерді шектеу. Мамандықтың өзінен бөлек, ерекше сарапшылық білім жүйесі бар. Бұл абстрактілі жүйе көбінесе тікелей практикалық қолданысқа ие емес, бірақ логикалық дұрыстық пен рационалдық үшін оңтайландырылған және белгілі бір дәрежеде бүкіл мамандықтың мәртебесін арттыруға септігін тигізеді. Бір мамандық басқа мамандықтың құзыретіне осы академиялық деңгейде наразылық білдіріп, бақылауға тырысуы мүмкін. Эбботт 1920 жылдары психиатриялық мамандықтар қоғамның қылмыстық мінез-құлыққа реакциясын бақылау үшін заңгерлік мамандыққа қарсы шығуға тырысқандығын айтады. Эбботттың пікірінше, мамандықты ресмилендіру басқа юрисдикциялардан қорғануды жеңілдетуге немесе қиындатуға көмектеседі: басқа мамандықтардың бір салаға юрисдикция алуын қиындататын жалпы принциптер, енуді болдырмайтын нақты шекаралар, бір мамандықтың басқа міндеттерге юрисдикция алуын жеңілдететін бұрмалы шекаралар. Мамандықтар өздерінің юрисдикциясын басқа жолдармен де кеңейте алады. Мамандықтардың білім беру арқылы, әлемді түсінудің белгілі бір моделін (мамандықтың тәжірибесі бар) жүктеу арқылы юрисдикцияны кеңейтуге тырысуы мүмкін. Ол мұндай юрисдикцияны қоғамдық юрисдикция деп атайды. Заңдық юрисдикция – көптеген елдерде заңға қатысты мемлекеттік заңнамамен құрылған монополия.

Сипаттамалары

Кәсіптің ерекшеліктерін анықтау бойынша маңызды келісім бар. Олардың "кәсіби бірлестігі, танымдық негізі, институционалды оқыту, лицензиялау, жұмыс автономиясы, әріптестердің бақылауы (және) этика кодексі" бар, соған қоса Ларсон "кәсіби және интеллектуалды жоғары стандарттарды" да қосады (Ларсон, 221-бет). "Кәсіптер – ерекше билік пен беделге ие кәсіптер" (Ларсон, x-бет) және олар барлық қоғамдарда "ексклюзивті элиталық топты" (Ларсон, 20-бет) құрайды. Кәсіптің мүшелері "бейтараптық, автономия және топқа адалдық сипаттары басқа топтарға қарағанда көбірек дамыған жұмысшылар" деп анықталған. Олардың қасиеттеріне жүйелі білімнің жоғары деңгейі; мықты қоғамдық бағдар және адалдық; өзін-өзі реттеу; және жұмысшылар қауымдастығы анықтайтын және басқаратын сыйақылар жүйесі жатады. Кәсіпке тағы бір анықтама берілген: "корпоративтік ынтымақтастыққа ие, абстрактілі білімдер жинағында ұзақ мерзімді мамандандырылған оқыту, және ұжымдық немесе қызмет көрсету бағдарындағы кәсіби субмәдениет – бұл жасырын мінез-құлық кодекстерін қамтиды, бір кәсіптің мүшелері арасында рухты қалыптастырады және оларға белгілі бір кәсіби артықшылықтарды (сондай-ақ) бюрократиялық құрылымдар мен белгілі бір жұмыс түрлерін орындау үшін монополиялық құқықтар береді – кәсіби әдебиет, заңнама және т.б." Кәсіптің маңызды ерекшелігі – кәсіби шешім қабылдау қабілетін дамыту және қолдану қажеттілігі, яғни абсолютті ережемен немесе нұсқаумен анықтала алмайтын жағдай бойынша шешімдер қабылдау мүмкіндігі.