Кіріспе
Негізінен сотта адвокаттық қызмет көрсетуді қажет етпейтін мәселелермен айналысатын заңгер. Солиситор – кейбір юрисдикцияларда дәстүрлі түрде көптеген заңдық мәселелерді шешетін заңгер. Адамның солиситор деп аталуы және осы ретінде практика жүргізуі үшін заңмен белгіленген біліктіліктері болуы керек, бұл біліктіліктер юрисдикциялар бойынша өзгереді. Мысалы, Англия мен Уэльсте 1974 жылғы «Солиситорлар туралы» заңының ережелеріне сәйкес солиситор практика құқығына қабылданады. Көптеген жағдайларда, практикамен айналысатын солиситорларға практикалық куәлік болуы міндетті. Англияда барристерлерге қарағанда солиситорлар көп, олар заң кеңесі берудің және сот ісін жүргізудің жалпы мәселелерімен айналысады. Англия мен Уэльс, Солтүстік Ирландия, Австралияның Жаңа Оңтүстік Уэльс, Виктория және Квинсленд штаттары, Гонконг, Оңтүстік Африка (онда оларды адвокаттар дейді) және Ирландия Республикасында заңгерлік мамандық солиситорлар мен барристерлерге (кейбір елдерде адвокаттар дейді, мысалы, Шотландия) бөлінеді, және заңгер әдетте осы екі атақтың біреуін ғана иеленеді. Алайда, Канадада, Малайзияда, Жаңа Зеландияда, Сингапурда және Австралияның қалған штаттары мен аумақтарында заңгерлік мамандық практикалық тұрғыдан «біріктірілген», бұл заңгерлерге «барристер және солиситор» атағын алып, екеуінің де қызметін атқаруға мүмкіндік береді. Кейбір заңгерлер біреуінен бастап, кейін екіншісіне біліктілік алады. АҚШ-та барристер мен солиситор арасындағы ешқандай айырмашылық жоқ.
A solicitor is a legal practitioner who traditionally deals with most of the legal matters in some jurisdictions. A person must have legally defined qualifications, which vary from one jurisdiction to another, to be described as a solicitor and enabled to practise there as such. For example, in England and Wales a solicitor is admitted to practise under the provisions of the Solicitors Act 1974. With some exceptions, practising solicitors must possess a practising certificate. There are many more solicitors than barristers in England; they undertake the general aspects of giving legal advice and conducting legal proceedings. In the jurisdictions of England and Wales and in Northern Ireland, in the Australian states of New South Wales, Victoria, and Queensland, Hong Kong, South Africa (where they are called attorneys) and the Republic of Ireland, the legal profession is split between solicitors and barristers (called advocates in some countries, for example Scotland), and a lawyer will usually only hold one of the two titles. However, in Canada, Malaysia, New Zealand, Singapore and the remaining Australian states and territories, the legal profession is now for practical purposes "fused", allowing lawyers to hold the title of "barrister and solicitor" and practise as both. Some legal graduates will start off as one and then also qualify as the other. In the United States, the barrister–solicitor distinction does not exist at all.
Австралия
Австралияда мамандықты реттеу штаттар бойынша өзгеше. Практикаға қабылдау штаттық деңгейде жүзеге асырылады, бірақ өзара мойындау кез келген штат немесе аумақта қабылданған мамандықты басқа штат немесе аумақта, немесе федералдық деңгейде жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Барлық штаттар мен аумақтарда солиситорлардың аудиторияға шексіз құқығы бар, сондықтан олар, кем дегенде теориялық тұрғыдан, солиситор, барристер немесе екеуі де бола алады. Қабылданған солиситорлардың ресми атаулары юрисдикциялар бойынша өзгеше. Мысалы, кейбір юрисдикцияларда олар "заңгерлер" ретінде қабылданады, ал басқаларында – "солиситорлар және барристер" ретінде. Кәсіптің іс жүзінде "бірігу" дәрежесі штаттар бойынша өзгеше. Дегенмен, көбінесе өздерінің кәсіби ұйымы бар жеке барристерлер алқасы бар, оның құрамына дәстүрлі барристерлік үлгіні ұстанатын, яғни кеңселерде жұмыс істейтін және сотта сөйлеу қызметін атқаратын мамандар кіреді. Кейбір штаттарда барристерлік қызметке шақыру үшін қосымша немесе өзге білім алу қажет. Басқа мамандардың бір бөлігі солиситор және барристер ретінде жұмыс істейді, ал қалғандары негізінен немесе толығымен солиситор ретінде жұмыс істейді. Соңғы екі санаттың салыстырмалы мөлшері юрисдикциялар бойынша өзгеше.
Англия мен Уэльс
1873 жылғы Жоғарғы Сот Актісіне сәйкес Жоғарғы Сот Соттастығы құрылғанға дейін солиситорлар Канцелярия сотында әділеттілік мәселелері бойынша, адвокаттар – жалпы құқық соттарында, ал прокторлар – шіркеу соттарының «азаматтық құқығы» (Рим құқығы негізінде) саласында тәжірибе жинады. Прокторлардың отбасы, мұрагерлік және адмиралтейство құқығындағы монополиясы 1857–1859 жылдары жойылды, ал 1873 жылғы реформалар осы мамандықтың үш саласын одан әрі біріктірді. 1873 жылдан кейін «адвокат» және «проктор» лауазымдары заң білімі бар тұлғаларға қатысты терминдер ретінде қолданыстан шықты, олардың орнына «Жоғарғы Сот Солиситоры» (кейіннен «Англия және Уэльс Жоғарғы Сотының Солиситоры») тағайындалды, бірақ Королеваның (немесе Корольдің) Прокторының (қазір «HM Бас Прокуроры» деп аталады, бұл лауазымды әдетте Қаржы Солиситоры атқарады) және Бас Прокурордың ерекше мемлекеттік лауазымдары сақталды. Лордтар палатасының сот функциясы 2009 жылы Ұлыбританияның жаңа Жоғарғы сотымен алмастырылғаннан бастап, Англия және Уэльстің қазіргі Жоғарғы сотынан бөлек, солиситордың толық атауы «Англия және Уэльстің Жоғары соттарының Солиситоры» болып өзгерді. Дегенмен, «адвокат» термині ағылшын құқығында әлі де басқа біреудің атынан заңды түрде тағайындалған немесе өкілеттік алған (заң білімі болуы міндетті емес) тұлғаны білдіру үшін қолданылады. Қазіргі уақытта бұл термин көбінесе «адвокаттық өкілеттік» негізінде тағайындалған тұлғаға қатысты қолданылады. Бұл 1971 жылғы Өкілеттіктер туралы заңтың 10-бабына сәйкес «жалпы өкілеттік» болуы мүмкін; ал 2005 жылғы Ақыл-ой қабілеті туралы заңның ережелеріне сәйкес тұрақты өкілеттік беруге болады. Зияткерлік меншік сияқты мамандандырылған салалардағы кейбір мамандар да «адвокаттар» деп аталады, мысалы, тіркелген патенттік адвокаттар, бұл солиситор біліктілігінен өзгеше біліктілік.
Адвокаттар және адвокаттар
Ағылшын құқықтық жүйесінде солиторлар дәстүрлі түрде кез келген құқықтық мәселені, оның ішінде сот ісін жүргізуді шешетін, бірақ мамандық екіге бөлінгеннен кейін Жоғары сотта адвокат ретінде адвокатты тартуға міндетті болды. Шағын қылмыстық істер негізгі бөлігін құрайтын сот төреліктерінде қаралады. Ауыр қылмыстық істер сот төрелігінде басталып, кейін жоғарырақ сотқа берілуі мүмкін. Азаматтық істердің көп бөлігі округтік соттарда қаралады және оларды көбінесе солиторлар шешеді. 100 000 фунт стерлинг немесе одан да жоғары сомадағы және ерекше күрделі істер Жоғары сотта қаралады, ал адвокаттар, ағылшын құқықтық жүйесінің екінші тармағы ретінде, дәстүрлі түрде Жоғары сотта, Корольдік сотта және Апелляциялық сотта адвокаттық қызметтерді атқарады. Бұрын адвокаттар тікелей халықпен жұмыс істемейтін. Бұл қатаң бөлініс енді қолданылмайды. Кеңейтілген сотқа қатысу құқығы бар солитор-адвокаттар барлық деңгейдегі соттарда адвокаттар ретінде әрекет ете алады. Керісінше, халық енді белгілі бір жұмыстар бойынша адвокатты тікелей жалдап, оның қызметін пайдалана алады, себебі 1990 жылғы Соттар және құқықтық қызметтер туралы заң адвокаттардың адвокаттық монополиясын жойып, солиторларға белгілі жағдайларда сотқа қатысу құқығын берді. Солиторлар қазір төменгі соттарда жиі пайда болады және емтихан тапсырып, жоғары сотқа қатысу құқығын алған жағдайда, Англия мен Уэльстің Жоғары соты және Апелляциялық соты сияқты жоғары соттарда да көбірек жұмыс істейді. Тәуелсіз адвокатура көбінесе өзгеріссіз қалған, бірақ кейбір солиторлар өздерінің адвокаттары мен солитор-адвокаттарын сот жұмыстарының бір бөлігін атқару үшін жұмысқа алды. Адвокаттарға тікелей тапсырма беруге тыйым салатын ережелер қайта қаралып, кәсіподақтар, есепшілер және осыған ұқсас ұйымдарға тікелей тапсырма беруге рұқсат берілді. Сонымен қатар, Адвокаттар кеңесінің «Халыққа қолжетімділік» курсын аяқтаған адвокаттар «Халыққа қолжетімділік» схемасы арқылы тікелей азаматтардан тапсырма ала алады. 2004 жылы Әділет министрлігі тапсырмасы бойынша Дэвид Клементи адвокаттар мен солиторларды реттеуді қарады. Ол 2004 жылдың желтоқсанында бірыңғай реттеу жүйесі және кәсіптер аралық жұмыс үшін жаңа құрылымдарды ұсынатын соңғы ұсыныстарын жариялады. Оның көптеген ұсыныстары 2007 жылғы Заң қызметтері туралы заңға енгізілді. Адвокаттар мен солиторлар арасындағы қатаң бөлініс 2009 жылдың 31 наурызынан бастап «Құқықтық тәртіптік практика» (LDP) және 2011 жылдың 6 қазанынан бастап «Альтернативті бизнес құрылымы» (ABS) деп аталатын ұйымдарды мойындағаннан кейін одан әрі күшейе түсті, бұл құқықтық практиканы икемдірек құрылымдауға мүмкіндік берді.
Реттеу жүйесі
Англия мен Уэльсте заңгерлік практикамен айналысуға ниеттенген заңгерлер жылдық жарна төлеуі тиіс. Бұл жарна Англия мен Уэльс Заңгерлер қоғамына төленеді, ол мамандықтың өкілі болып табылады. Солиситорларды реттеу органы осы жарналар есебінен қаржыландырылса да, Заңгерлер қоғамынан тәуелсіз әрекет етеді. Екі органның бірлескен жұмысы солиситорларға арналған кәсіби реттеудің толыққанды жүйесін құрайды. Егер заңгерлерге қатысты шағымдарды заң фирмасы қанағаттандыра алмаса, оларды Заңдық Омбудсменге жолдауға болады.
Білім беру және біліктілік
Адвокат мамандығына қабылдану және оған қажетті біліктілік пен білімді Заңгерлерді реттеу органы (SRA) реттейді. Мамандыққа кірудің екі жолы бар. Заң білімі бар болашақ адвокаттар Заңгерлік практика курсын оқуға түседі. Заң білімі жоқтар заңгерлік практика курсына түсуге дейін алдымен қайта даярлау курсын аяқтауы керек. Заңгерлік практика курсын бітіргеннен кейін, болашақ адвокат әдетте, тағылымдама алуға құқығы бар фирмада екі жылдық тағылымдамадан өтуі керек, бұл оқу шарты деп аталады. Заңгерлік практика курсы мен оқу шартын бір уақытта орындауға болады, бірақ мұндай жағдай сирек кездеседі. Оқу шарты бұрын "артикул кеңсесі" деп аталатын. SRA заңға біліктілік алу жолдарын жан-жақты қарастырып, Заңгерлерді біліктілік емтиханын (SQE) енгізді. Жаңа жүйе 2021 жылдың 1 қыркүйегінен бастап қолданысқа енгізілді, алғашқы емтихандар сол жылдың қараша айында өтті. Заңгерлік институттың мүшесі ретінде қабылданып, содан кейін қажетті тәжірибелік жұмыс өтілін жинап, Заңгерлік практика курсын оқып, университетте оқымаған күйінде де адвокат болуға болады. Қазір төмендеу тенденциясы болғанымен, Ұлыбританияда жеке білім алған заңгерлердің үлесі жоғары. Барристердің 37%-ы және адвокаттардың 21%-ы жеке мектепте оқыған, ал Ұлыбритания халқының жалпы санының 7%-ы осындай білім алған.
Шетелдік білікті заңгерлер
Шетелдік юрисдикцияларда біліктілік алған адвокаттар, сондай-ақ ағылшын тіліндегі барристерлер, білікті адвокаттарды даярлау схемасы (QLTS) бағалауына қатыса алады, бұл ағылшын адвокатының біліктілігін алудың жедел жолы болып табылады және үміткердің құқықтық біліміне байланысты қысқа немесе ұзақ мерзімде аяқталуы мүмкін. QLTS бойынша оқу немесе тәжірибе талап етілмейді, ол екі бағалаудан тұрады: көп таңдаулы тест (14 пән бойынша 180 көп таңдаулы сұрақ) және екі практикалық бағалау, OSCE1 және OSCE2, олар тоғыз жазбаша жұмыс, үш ауызша жұмыс және үш аралас жазбаша-ауызша жұмысты қамтиды, бұл адвокаттар үшін ең маңызды практика салаларына (кәсіптік құқық, мұрагерлік, жылжымайтын мүлік, азаматтық сот ісі, қылмыстық сот ісі) қатысты. Бұл схема көптеген заң жүйелерінде білікті адвокаттарға ашық, мысалы, АҚШ, Австралия, Оңтүстік Африка, Нигерия, Бразилия, Аргентина, Түркия, Ресей, Қытай, Оңтүстік Корея, Жапония, Сингапур, Үндістан, Пәкістан, барлық ЕО мүше мемлекеттері және басқа да елдер.
Гонконг
Гонконг Гонконг Заңгерлер қоғамымен реттелетін адвокаттар мен Гонконг Адвокаттар қауымдастығымен реттелетін барристерлер арасындағы айырмашылықты сақтап келеді. Адвокат болуға ниеттенген адам заңгер мамандығы бойынша LL.B. немесе JD немесе оған баламасы бар дипломға ие болуы керек, сондай-ақ бір жылдық Заң бойынша аспирантура сертификатын (P.C.LL.) аяқтауы тиіс. Олар сонымен қатар заң фирмасымен екі жылдық тәжірибелік келісімшарт жасасуы керек. Гонконгтағы барлық адвокаттар Гонконг Жоғарғы Сотына қабылданады және осылайша "Гонконг Жоғарғы Сотының адвокаты" деген толық атаққа ие болады. Адвокаттар төменгі сотта және Жоғарғы Соттың камералық отырыстарында сөз сөйлеу құқығына ие. Жоғарғы Соттың және Апелляциялық соттың ашық отырыстарында тек адвокат-сот өкілі куәлігіне ие адвокаттар ғана қатыса алады.
Ирландия Республикасы
Ирландия Республикасындағы адвокаттарды Ирландия заңгерлер қоғамы (Law Society of Ireland) өкілдік етеді және реттейді. Ол 1852 жылы Корольдік жарғымен ресми түрде құрылды. Оның қазіргі қызметінің заңнамалық негізі 1954–2002 жылдардағы «Солиситорлар туралы заңдарда» көрсетілген. Ирландия Республикасында заң білімі болмаған адвокат болуы мүмкін; кейбір тәжірибелі адвокаттарда ешқандай академиялық дәреже жоқ. Оның орнына, адамдар жоғары білім деңгейіндегі кәсіби емтиханды тапсырып, содан кейін қарқынды тәжірибелік бағдарламадан өтеді. 1922 жылдың желтоқсанында Ирландияның көп бөлігі Ирландия еркін мемлекеті ретінде тәуелсіздік алғанда, өзгерістерге қарағанда британдық құқықтық жүйесімен үзіліссіздік сақталды. Бұл мемлекет кейіннен 1949 жылдың сәуір айында Ирландия Республикасы болып қайта құрылды. Заңгерлік мамандық барристерлер (немесе ирланд тілінде abhcóidí) және солиситорлар (немесе ирланд тілінде aturnaetha) деп бөлінді. Олардың рөлдерінің арасындағы айырмашылық жылдар өте келе біраз жойылды. Атап айтқанда, 1971 жылғы Соттар туралы заңның 17-бабына сәйкес, солиситорларға барлық соттарда сөз сөйлеу құқығы берілді, бірақ іс жүзінде салыстырмалы түрде аз солиситорлар жоғары соттарда клиенттерінің мүддесін қорғайтын адвокаттар ретінде әрекет етеді.
Жапония
Жапонияда адвокаттар (弁護士) заңгерлік кәсіптің негізгі саласын құрайды. Бенгоши адвокаттық жұмыс, кеңес беру немесе мәміле жасау жұмыстарын, әдетте жалпы құқық юрисдикцияларында заңгерлер атқарады. Заңгерлік мамандықтың тағы бір саласы – Шихо-шоши (司法書士) – жылжымайтын мүлік пен корпорацияны тіркеу рәсімдерінің мамандары. Әділет министрлігінің сертификатымен олар клиенттерді шағын сотта қаралатын азаматтық істерде (талап етілген сома 1,4 миллион иенге дейін) өкілдік етуге құқылы. Жалпы құқық елдеріндегі заманауи заңгерлермен кейбір ұқсастықтары болғанымен, "Шихо-шоши" ресми түрде "сот хатшысы" деп аударылады, бұл рөлдің тарихи жазушылар рөлімен ұқсастығын көрсетеді. 2006 жылы олардың кәсіби ұйымы, Жапония Шихо-шоши қауымдастығының федерациясы (日本司法書士会連合会) ағылшын тілінде Шихо-шошиді "заңгер" деп атауды және олардың ұйымын "Жапония Заңгерлер қауымдастығының федерациясы" деп атауды ұсынды, сондай-ақ жаңа аудармаларды қолдануды ілгерілету үшін үкіметке және басқа да тиісті тараптарға жүгінетінін мәлімдеді. Дегенмен, мемлекеттік органдар дәстүрлі "сот хатшысы" аудармасын қолдануда. Жапония Шихо-шоши қауымдастығы өз сайтында осы мамандықты "заңгер" деп аударады.
Тарихи қолданысы
Тарихи тұрғыдан алғанда, солиторлар АҚШ-та болған, және 1850 жылдарға дейінгі Англияда және басқа елдерде қолданылған мағынасына сәйкес, бұл термин соттағы әділеттілік мәселелерін қараған заңгерді білдірген, ал заң соттарында ғана іс жүргізетін адвокаттан ерекшеленген. Канцлерлік немесе әділеттілік соттары жойылып, немесе заң соттарына біріктірілгеннен кейін, 19 ғасырдың соңында біріктірілген кәсіптің өкілдері "адвокаттар" деп аталды, ал "солиторлар" қолданыстан шықты.
Қазіргі қолданысы
Қазіргі америкалық қолданыста "солиситор" термині заң саласында мемлекеттік адвокаттарды білдіреді. Федералдық деңгейде ведомстволық солиситорлар Еңбек департаменті, Ішкі істер департаменті және Патенттік-тауарлық таңбалар кеңсесінде қызмет етеді. АҚШ Бас солиситоры – АҚШ Жоғарғы Соты алдындағы федералдық үкіметтің өкілі ретінде тағайындалған заңгер. Көптеген штаттарда "солиситор" лауазымын қала, округ және аудандық адвокаттар әлі де қолданады. Бұл штаттарға Делавэр, Джорджия, Массачусетс, Мэриленд, Нью-Гэмпшир, Нью-Джерси, Огайо, Оклахома, Пенсильвания, Род-Айленд, Оңтүстік Каролина және Батыс Вирджиния кіреді. Оңтүстік Каролина штатындағы қылмыстық істерді сот жүйесінде "ауданық солиситор" қадағалайды, оның қызметі көбінесе басқа штаттардағы аудандық прокурордың қызметімен үйлеседі. Массачусетс штатында мемлекеттік адвокаттардың кәсіби ұйымы бұрын "Қалалық солиситорлар және қалалық кеңесшілер қауымдастығы" деп аталған.
Адвокат сөзінің жалпы мағынасы
АҚШ-та "салымшы" сөзі көшпенді сатушыны сипаттау үшін де қолданылады (бұл британдық ағылшын тіліндегі "tout" сөзімен шамамен мағынасы жақын, бірақ одан әлдеқайда теріс мағынада қолданылады), мысалы, қоғамдық орындардағы "Сұрау салуға тыйым салынады" деген ескертуде көрсетілгендей. АҚШ-та жеке үйлердің кіреберісінде "Сұрау салуға болмайды" деген жазуы бар белгілерді кездестіруге болады. Бұл белгілер сатушыларды қорғаудан бөлек, АҚШ-та үйден-үйге уағыз айту дәстүрі бар, соңғы күннің қасиеттілері және Ехоба куәгерлері сияқты діни ұйымдардың дін таратқан әрекеттерін тоқтату мақсатында да қолданылады.