Жеке азаматтық құқықтағы нотариус мамандығы

Кіріспе

Жеке азаматтық құқық нотариусы

Азаматтық құқық нотариустары, немесе латын нотариустары – жеке тұлғалардың заң актілерін жасауға, қабылдауға және тіркеуге құқығы бар, жеке тұлғаларға заң кеңесін беретін, дербес қатысатын және мемлекеттік өкілеттіктермен мемлекеттік куәландыру құқығына ие азаматтық құқық мамандары. Көптеген нотариустардан, олардың жалпы құқық әріптестерінен өзгеше, азаматтық құқық нотариустары – жоғары білікті, лицензияланған мамандар, реттелген заң қызметтерінің толық спектрін ұсынады. Мемлекеттік лауазымды болғанымен, олар көбінесе (бірақ әрқашан емес) жеке практикада жұмыс істейді және көрсетілген қызметтері үшін төленеді. Олар көбінесе азаматтық құқықтағы адвокаттармен ұқсас білім алады, бірақ адвокаттық, процессуалдық құқық немесе дәлелдеу құқығы саласында біліктілік алмайды, бұл белгілі бір жалпы құқық елдеріндегі адвокаттарға ұқсас. Азаматтық құқық нотариустары жеке құқық салаларымен ғана айналысады, яғни жеке тұлғалар арасындағы қатынастарды реттейтін және мемлекеттің тікелей қатысы жоқ ішкі құқықпен байланысты мәселелермен айналысады. Азаматтық құқық нотариустарының ең көп таралған қызметтеріне тұрғын үй және коммерциялық жылжымайтын мүлікті беру және тіркеу, келісімшарттар жасау, компания құру, мұрагерлік және мүліктік жоспарлау, сенімхаттар жасау кіреді. Әдетте, олар клиенттерінің атынан сотта өкілдік етуге құқығы жоқ; олардың міндеттері белгілі бір мәмілелік немесе құқықтық құжаттарды жасау, куәландыру және тіркеумен шектеледі. Кейбір елдерде, мысалы Нидерландыда, Францияда, Италияда, Квебекте (Канада) және басқаларда, олар өздерінің құжаттарының көшірмелерін – меморандумдар түрінде – нотариаттық тізімдерде немесе архивтерде сақтайды. Нотариустар әдетте азаматтық құқық бойынша бакалавр және нотариаттық құқық бойынша магистратура бітіреді. Нотариаттық құқық жеке құқықтың кең спектрін қамтиды, соның ішінде отбасылық құқық, мұрагерлік және өсиет құқығы, жылжымайтын мүлік құқығы, агенттік құқығы, келісімшарт және компаниялар құқығы. Нотариус студенттері ұзақ мерзімді тәжірибеден өтуі керек немесе тәжірибелі нотариус ретінде жұмыс істеуі керек, және серіктес болып жұмыс істеуге немесе жеке практика ашуға дейін нотариаттық кеңселерде кіші серіктес ретінде бірнеше жыл жұмыс істеуі мүмкін. Мұндай практика көбінесе қатаң реттеледі, және көптеген елдер аумақтарды нотариаттық округтерге бөліп, белгілі бір нотариаттық лауазымдар санын белгілейді. Бұл нотариаттық тағайындамаларды өте шектеулі етеді.

Civil law notaries, or Latin notaries, are lawyers of noncontentious private civil law who draft, take, and record legal instruments for private parties, provide legal advice and give attendance in person, and are vested as public officers with the authentication power of the State. As opposed to most notaries public, their common law counterparts, civil law notaries are highly trained, licensed practitioners providing a full range of regulated legal services, and whereas they hold a public office, they nonetheless operate usually—but not always—in private practice and are paid on a fee for service basis. They often receive generally the same education as attorneys at civil law with further specialized education but without qualifications in advocacy, procedural law, or the law of evidence, somewhat comparable to solicitor training in certain common law countries. Civil law notaries are limited to areas of private law, that is, domestic law which regulates the relationships between individuals and in which the State is not directly concerned. The most common areas of practice for civil law notaries are in residential and commercial conveyancing and registration, contract drafting, company formation, successions and estate planning, and powers of attorney. Ordinarily, they have no authority to appear in court on their client's behalf; their role is limited to drafting, authenticating, and registering certain types of transactional or legal instruments. In some countries, such as the Netherlands, France, Italy, or Québec (Canada) among others, they also retain and keep a minute copy of their instruments—in the form of memoranda—in notarial protocols, or archives. Notaries generally hold undergraduate degrees in civil law and graduate degrees in notarial law. Notarial law involves expertise in a broad spectrum of private law including family law, estate and testamentary law, conveyancing and property law, the law of agency, and contract and company law. Student notaries must complete a long apprenticeship or articled clerkship as a trainee notary and usually spend some years as a junior associate in a notarial firm before working as a partner or opening a private practice. Any such practice is usually tightly regulated, and most countries parcel out areas into notarial districts with a set number of notary positions. This has the effect of making notarial appointments very limited.

Нотариалдық құжаттар

Адвокат ретінде азаматтық құқық нотариусы нотариаттық актілер деп аталатын заң құжаттарын жасайды және орындайды (Fr acte notarié, Sp instrumento notarial, It atto notarile, Du notariële akte, Ger notarielle Urkunde, Notariatsurkunde). Нотариаттық актінің күшіне енуі үшін, ол (актіге қатысушы тараптар) бір уақытта (uno contextu) қол қоюы тиіс, кейде куәгерлердің қатысуымен, нотариус алдында, ол да қол қойып, қол қою рәсімін ресімдейді.

Екіншілік әсерлері

Нотариалдық куәліктер қолмен жасалған бұрынғы немесе кейінгі құжаттармен (мысалы, қарапайым шарттармен) өзгертілмейді немесе күшін жоймайды. Яғни, мысалы, нотариалды өсиетті нотариалды емес қосымша өсиет немесе өсиет алмастыра алмайды. Олар сондай-ақ, шартты жоққа шығаруға талпынатын тарапқа оның күшін қолдануға қатысты көптеген жағдайларды қозғауға мүмкіндік бермейді, оның ішінде: (1) non est factum, (2) мазмұны тараптардың ниеттерін дұрыс көрсетпейді және (3) шарт жасасуға қарсы қорғаныстар (мысалы, өкілеттік шегінен асып кету, іскерлік қабілетсіздік, тиісінше орындалмау және т.б.). Азаматтық құқық нотариусының куәліктерін жалпы құқық нотариусының куәліктерінен ерекшелендіретін бір ерекшелік – жалпы құқық жүйелерінде жобалар мен толық сәйкес келмейтін көшірмелер жеке құжаттар болып есептеледі, ал азаматтық құқық бойынша мемлекеттік куәліктерді екіншілік дәлелдермен растауға болады. Орындалмаған хаттама куәліктің түпнұсқасы деп есептеледі, ал дайын түрі – емес. Сондықтан хаттама – authentikum, яғни түпнұсқалық жазу құралы, ал өздігінен күшке енетін көшірме – instrumentum болып табылады.

Қайталау

Нотариалдық құжаттың "құлақтандырылған" бөліктері тікелей жоққа шығарылуы мүмкін, бірақ "шешімді" бөліктері кейбір юрисдикцияларда тек импробация арқылы (Fr inscription de faux, It querela di falso, Germ Fälschungsklage) жоққа шығарылуға болады, онда шакушы құжатқа қарсы қосымша шабуыл жасап, азаматтық істердегі дәлелдердің басымдығынан гөрі күшті, нақты және толыққанды дәлелдермен қасақана маңызды қателік жасалғанын дәлелдеуі керек. Заң бойынша, сәтті шабуыл жасау үшін нотариалдық құжатқа байланысты iusta causa презумпциясын жеңу қажет, нәтижесінде аталған құжат iusta causa, яғни жеткілікті құқықтық негізбен жасалған немесе құрылған деп есептеледі. Бұл презумпцияның себебі нотариустан актісінде көрсетілген фактілерді, мәлімдемелерді немесе оқиғаларды тексеру күтіледі, осылайша оның мазмұнына жауапкершілік алып, кепілдік береді. Сәтті импробацияланған құжат жарамсыз деп танылып, күштен шығарылады.

Франция

Француздық азаматтық құқық нотариусы немесе нотариус – әділет министрі тағайындаған жеке практикадағы жоғары мамандандырылған заңгер, мемлекеттік қызметкер. Бұл мамандыққа әйелдер 1948 жылдан бастап қабылдана бастады, ал 2008 жылдың басына қарай олардың саны 2104-ке жетіп, барлық нотариустардың 24,2% құрады. Нотариалдық кеңселерде (изу) әдетте түрлі қосымша персонал болады, мысалы, нотариустардың клерктері (clerc de notaire) – кіші (clerc employé), маман (clerc technicien) және басшылық клерктер (clerc cadre) сияқты. Әр деңгей кем дегенде үш жалақы сатысына бөлінеді, сондай-ақ заңгер-хатшылар, стажер-нотариустар (notaire stagiaire) және бухгалтерлер де бар. Шағын кеңселерде мұрагерлік істерімен айналысатын клерктер бөлек жұмыс істейді, себебі олардың жұмысы басқа салалардан едәуір өзгеше. Ал ірі кеңселерде клерктер мамандығы бойынша бөлімшелерге бөлінеді. Көптеген клерктер іс жүзіндегі мәселелермен айналысса, кейбіреулері құн есептеуші немесе ресімдеу клерктері болып жұмыс істейді. Хатшылар жиі клерк болып жұмыс істеуге көшеді.

Білім

Нотариустар мен нотариустар кеңсесінің қызметкерлері – заңгердің көмекшісінің бір түрі – аккредиттелген нотариаттық заң мектебінің (école de notariat) бакалавриат деңгейін (diplôme de notariat de 1er cycle) аяқтайды. Бас кеңсе қызметкерлері (principal clerc) арнайы біліктілік диплом (diplôme de premier clerc) алуы тиіс. Заң факультетін бітіргендер бір жылдық заң магистрі (MCL) (master 1 en droit) деңгейін аяқтағаннан кейін, университеттің заң факультетінде немесе нотариат институтында (centre de formation professionnelle notariale) оқуларын жалғастырып, нотариаттық құқықтан екінші магистратура деңгейін бітіруі керек. Мамандықтардың ішінде: заңдардың қақтығысы, кеңейтілген салық құқығы, шетелдік территориялар, Еуроодақ құқығы, дағдарыстағы кәсіпорындар, компаниялар құқығы, зияткерлік меншік, шаруашылық жалға алу және агробизнес, қала құрылысы және экологиялық құқық, мүліктік жоспарлау. Жоғары оқу орнынан кейінгі білім алудың екі бағыты бар: университеттік (voie universitaire) және кәсіптік (voie professionnelle). Университеттік бағыт: 1 жылдық университет курстары нотариаттық құқық магистрі (master 2 en droit notarial) деңгейі үшін, содан кейін 2 жылдық кеңседегі стажировка (stage de notaire), 4 семестрлік тәжірибелік курстармен толықтырылып, магистрлік диссертациямен аяқталады. Бітірушілер нотариат жоғары диплом (diplôme supérieur de notariat) алады. Кәсіптік бағыт: қолданбалы құқықтан конкурс бойынша емтихан тапсырудан басталады, одан кейін Нотариаттық практика бойынша біліктілік диплом (diplôme d'aptitude aux fonctions de notaire) алу үшін 1 жылдық институт курстары оқылады. Студенттер 6 апталық практикалық семинарлармен толықтырылған 2 жылдық стажировкадан өтуі керек. Бұрын ұзақ мерзімді оқушылықтан өтуге мүмкіндік болған. Сонымен қатар, кемінде 9 жыл кеңседе жұмыс тәжірибесі бар, оның ішінде 6 жылы кіші кеңсе қызметкері ретінде өткен нотариустар кеңсесінің қызметкерлері, сондай-ақ 6 жыл тәжірибесі бар судьялар мен адвокаттар/заңгерлер кәсіби емтиханды сәтті тапсыру арқылы нотариус бола алады. Нотариустар сонымен қатар тұрақты білім беру курстары мен семинарларына қатысуға міндетті.

Практика

Францияда нотариаттық актілер, мемлекеттік (en minute) немесе жеке (en brevet) нысанда болсын, жоғары билікке ие және дәлелді құжаттар (acte authentique) болып саналады. Олар сотта бірінші және негізгі дәлел ретінде қабылданып, жоғары дәлелдік құндылыққа және орындау күшіне ие болып, өз мазмұнының куәсі болып табылады. Нотариалдық акті сонымен қатар тараптардың алдын ала тапсыру және қабылдау қажеттілігінсіз (жалпы құқық бойынша актілер мен келісімшарттардан өзгеше) міндеттемеге түсетін күнді және актінің орындалуының нақты күнін (date certaine) белгілейді, бұл үшінші тараптардың талаптарынан қорғайды. Нотариалдық актіні жоққа шығару немесе даулау үшін, актіде қателер бар екенін немесе қасақана өзгертілгенін, аралыққа енгізілгенін, түзетілгенін немесе жалғандалғанын дәлелдеу үшін «импробация» (inscription de faux) деп аталатын қайтару шарасы қолданылуы керек. Нотариустар компания, отбасы және мүлік құқығы салаларында, негізінен келісімшарттарды жасау және заң кеңесі беру сияқты кең ауқымды заң қызметтерін атқарады. Француз нотариустарының шамамен 50% жылжымайтын мүлікті беру, жалға беру және құрылыс салаларымен айналысады. Ішкі істер, мысалы, бала асырап алу, неке шарты, ажырасу және т.б., сондай-ақ мұралық жоспарлау жалпы көлемнің тағы 26% құрайды. Нотариустар аймақтық нотариустар кеңесінің (conseil des notaires) мүшелері болып табылады, бұл кеңес нотариустарға үздіксіз білім беру және басқа да қолдау қызметтерін ұсына отырып, жалпы құқық бойынша нотариустар колледжіне ұқсас қызмет етеді; сонымен қатар, нотариустардың қызмет барысында жасаған бұзушылықтары үшін, оларды жұмыстан босату, лауазымынан алу және нотариустың қызмет атқару лицензиясын жою сияқты тәртіптік шаралар қолданады. Аймақтық кеңестерді Нотариустардың Ұлттық Кеңесі (Conseil supérieur du notariat) басқарады, ол күтпеген тексерулер жүргізеді, зерттеулер мен ақпараттар ұсынады, қоғаммен байланыс жұмыстарын жүзеге асырады және кәсіби ұйымның әкімшілік басшысы болып табылады.

Индонезия

Индонезияның барлық нотариустары (голландиялық тәжірибеден тікелей көшірілген кәсіби мамандар), Индонезия нотариустар қауымдастығының (Ikatan Notaris Indonesia, INI) мүшелері және голландиялық әріптестеріне өте ұқсас. Дегенмен, 1960 жылғы Жер заңының қабылдануымен басталган аграрлық реформалар (бұл заң 1870 жылғы Голландия Шығыс Индиясының Аграрлық заңын алмастырды, ол Голландия Шығыс Индиясының либералды кезеңін бастарған заң ретінде кеңінен танылды) заң жүзінде жылжымайтын мүліктің сату-сатып алу операцияларын нотариустардың қызмет аймағынан шығарды. Бүгінгі таңда барлық жылжымайтын мүліктің сату-сатып алу операциялары Badan Pertanahan Nasional тағайындаған жылжымайтын мүлік бойынша уәкілдер (қысқартылған PPAT) арқылы жүзеге асырылады (салыстыру үшін, азаматтық құқық нотариустарын Әділет министрлігі тағайындайды), алайда көптеген нотариустардың жылжымайтын мүлік бойынша уәкілдер ретінде екі мәртебесі бар.

Нидерланды

Голландияның барлық азаматтық құқық нотариустары (notaris) Корольдік нотариустар ұйымының (Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie (KNB, 1997 жылдың 1 қазанына дейін Корольдік нотариустар қауымдастығы (Koninklijke Notariële Broederschap)) құрамына кіреді және адвокаттар, сот орындаушылары және салық кеңесшілері сияқты басқа заңгерлерге қатысты ерекше орын алады. Бұл ең алдымен нотариустардың өмір бойына тәж тағайындалған және заңмен реттелетін қызметтер көрсететін мемлекеттік қызметкерлер екендігіне байланысты. Нотариус білікті заңгер ретінде клиенттерді қабылдайды және көрсетілген қызмет үшін төленеді. Өмір бойына тағайындалу нотариустардың өз функцияларын орындау үшін қажетті тәуелсіздігін қамтамасыз ету мақсатында жасалған. Нотариустар тәуелсіз және мүдделі емес. Адвокаттардан немесе заң кеңесшілерінен айырмашылығы, нотариус бір тараптың мүддесін білдірмейді немесе оның атынан әрекет етпейді. Голландияның заң жүйесінде нотариустар келісімшарт немесе мәміледегі барлық тараптардың мүддесін қорғайтын бейтарап болуға міндетті. Мысалы, жылжымайтын мүлік сатылған кезде нотариустар сатушы мен сатып алушының игілігі үшін де, сондай-ақ эскроу агенті ретінде де әрекет етеді. Олар заңгерлік құпияны сақтауға міндетті және клиенттің құпиясын жария етуге құқықтары жоқ, осылайша адвокаттар мен дәрігерлер сияқты сотта ақпаратты жасыруға құқық алады. Егер нотариус белгілі бір тараптың заң кеңесшісі ретінде әрекет етсе, кеңес беруші нотариус барлық тараптарға, соның ішінде үшінші тараптарға да кеңес беруі керек. Барлық нотариустар заңгер мамандығы бойынша білім алған. Олар отбасы, мүлік, компания және жылжымайтын мүлік заңдары саласында ғана емес, сонымен қатар салық заңнамасының тиісті аспектілері мен жаңа істер туралы да білуі керек. Қажет болған жағдайда, голландиялық нотариус басқа заңгерлердің қызметін пайдаланады. Алайда, нотариус ешқандай жағдайда сотта клиенттерді өкілдік ете алмайды. Кеңес беруден басқа, нотариус заң бойынша немесе тараптардың өтініші бойынша құжаттарды жасайды, орындайды және сақтайды. Нидерланд заңына сәйкес, нотариустың куәландырған құжаты тараптардың қол қойған күнінен бастап (vaste datum) заңды күшке енеді. Нотариустар хаттаманы (протокол көшірмесі, голландша minuut) мұрағатқа сақтайды және тараптарға куәландырылған көшірмелерді (authentiek afschrift) береді. Толық орындалған көшірме, яғни engrossment (grosse) өзінің мазмұнының дәлелі болып табылады, бұл сот шешіміне ұқсас. Сондықтан, нотариаттық құжаттың күшін растау үшін оған қатысушы немесе оның сақтаушысы қосымша дәлелдер ұсынудың қажеті жоқ. Голландия заңына сәйкес, құжаттың өзі күшке енуі үшін ол мемлекеттік құжат ретінде жасалуы керек, сондықтан, жалпы құқық жүйесінде жасалған құжат, ешқашан мемлекеттік болып табылмайды, ол Нидерландыда өздігінен күшке енбейді. Нотариустар туралы жаңа заң (Wet op het Notarisambt) 1999 жылдың қазан айында күшіне енді (алғашқы заңнан кейін 156 жыл өткен соң), нотариустардың ресми мәртебесін нығайтады, сонымен қатар олардың дәстүрлі қызметтерін кеңейтеді және толықтырады. Нотариустың ресми мәртебесінің нығаюы, мысалы, бейтараптық және тәуелсіздік талаптары заңда қалай бекітілгенінде, нотариус пен нотариустың кеңсе қызметкері сақтауға тиіс көптеген ережелерде және нотариустың адвокат ретінде әрекет етуіне тыйым салынғандығында көрінеді. Нарықтық күштер нотариустың кеңсе қызметкерлерінің нотариус болу мүмкіндігін кеңейтті және бәсекелестікті күшейтті. Алайда, 1999 жылғы заң осы мамандыққа елеулі өзгерістер енгізбеді. Голландиялық нотариустар мемлекеттік қызметкерлер және олардың құжаттары мемлекеттік құжаттар болып табылады, бірақ олар мемлекеттік қызметкерлер емес, олар тәуелсіз жеке практикамен айналысады. Жаңа заң нотариустың кеңсе қызметкерлеріне практика ашуды жеңілдетеді және нотариустарға көрсетілген қызметтер үшін ақыны анықтауда көбірек еркіндік береді. Заң бойынша сарапшылар комитеті құрылды; егер нотариустың кеңсе қызметкерлері комитетке дұрыс бизнес-жоспар ұсынса, олардың жеке практика ашуға рұқсат алу мүмкіндігі артады. Нотариустың ала алатын ақысының еркіндігінің артуы Корольдік нотариустар ұйымының ақыны немесе мөлшерлемені белгілемейтінін білдіреді. 2003 жылдың шілдесінен бастап нотариустар өздерінің ақысын өздігінен белгілей алады. Әкімшілік органдар белгілеген ең жоғары тарифтік шектеулер қазір тек отбасылық құқық қызметтеріне белгілі бір жағдайларда ғана қолданылады.

Every Dutch civil law notary (notaris) is part of the Royal Society of Notaries (Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie (KNB, , formerly the Royal Fraternity of Notaries (Koninklijke Notariële Broederschap) until 1 October 1997) and occupy a special position relative to other legal practitioners such as attorneys, court bailiffs, and tax advisors. This is apparent first and foremost from the fact that notaries are public officers appointed for life by the Crown and provide regulated legal services. As a qualified lawyer, a notary takes on clients, is paid on a fee for service basis. Life appointment is designed to safeguard the independence needed by notaries to discharge their functions. Notaries are independent and disinterested. Unlike attorneys or legal advisors, a notary does not represent or act in the interest of any one party. Instead, under the Dutch legal system, notaries are required to act impartially on behalf of all parties to a contract or transaction. For example, when real property is conveyed, notaries act for both the seller and buyer, also as an escrow agent. They are subject to legal professional privilege and are therefore duty bound not to betray client confidentiality, thereby giving them the right to withhold information in court as would an attorney or doctor. In cases where a notary acts as legal advisor to a particular interested party, the advising notary must counsel all parties including third party beneficiaries. All notaries are law graduates. Not only are they experts in family, estate, company, and property laws, but they must also stay up to date about pertinent cases and certain aspects of tax legislation. If necessary, a Dutch notary will instruct and call on the services of other legal practitioners. However, under no circumstances may a notary represent clients in court. Apart from advising, a notary also draws, executes, and retains instruments either by statute or at the parties' request. Under Dutch law, a notarially executed instrument is probative as of the data certa (vaste datum) and subscription of the parties. Notaries archive the minute (protocol copy, Dutch minuut) and issue exemplifications (authentiek afschrift) to the parties. The only fully executed copy, known as the engrossment (grosse), is prima facie demonstrative evidence of its contents, similar to a court order. There is, therefore, no need for the party to or custodian of a notarial instrument to provide extraneous evidence to verify the instrument's probativity. And under Dutch law, for instruments to be self executing they must be drawn up as public instruments, which is why any instrument drafted by a common law lawyer, which is never public, is not self executing in the Netherlands. The new Notaries Act (Wet op het Notarisambt), commenced in October 1999 (156 years after the original act), reinforces the official position of notaries, but also expands on and adds to their traditional services. The consolidation of the notary's official position is, for example, reflected in the way the requirements of impartiality and independence have been enshrined in law, the many regulations a notary and notary's clerk are required to adhere to, and the fact that a notary is prohibited from acting as an attorney. Market forces have widened the possibility for notary's clerks to become notaries and for competition. However, the 1999 Act did not make substantial changes to the profession. While Dutch notaries are public officers and their instruments are public instruments, they are not government employees and instead act as independent private practitioners. The new law makes it easier for notaries’ clerks to set up a practice and gives notaries more freedom in determining their fees for services. The Act has provided for the establishment of an external committee of experts; if notary's clerks submit a sound business plan to the committee, they have a greater chance to be approved to set up their own practice. Greater freedom in the fees a notary can charge implies that the Royal Society of Notaries no longer fixes fees or prescribes rates. Since July 2003 notaries have been free to establish their own fees. Maximum rate caps fixed by authorities now apply only to family law services in certain circumstances.

Латын Америкасы

Әр елде әртүрлі реттеліп келсе де, испандық Америкадағы нотариустар испандық нотариустар сияқты қызмет етеді.

Басқа елдер

Жалпы ереже бойынша, бұрын Испания, Франция немесе Португалияның отарлары немесе вице-корольдіктері болған елдер азаматтық құқық жүйесін сақтап қалды, демек, азаматтық құқық нотариустық қызметін де сақтап қалды. Бұл Латын Америкасының көптеген елдері мен француз тілінде сөйлейтін Африка елдеріне тән, бірақ Азия елдеріне қатысты жағдай басқаша.