Кіріспе

Пошта маркаларын жобалау – пошта маркаларына қолданылатын графикалық дизайн саласы. 1840 жылы «Пенни Блэк» маркасы үшін королева Викторияның профильді бейнесі қабылданғалы бері ондаған мыңдаған эскиздер жасалды; кейбір эскиздер өте сәтті деп есептелді, ал кейбіреулері – нашар. Марка эскизі өз мақсатын толық орындауы үшін қажетті бірнеше элементтерді қамтиды. Ең маңыздысы – номиналы, ол марканың ақшалай құнын көрсетеді, ал халықаралық келісімдерге сәйкес, барлық марка түрлерінде елдің аты болуы тиіс. Графикалық дизайн – бұл дерлік қағида; ол маркаларды жалғандауды қиындатумен қатар, пошта қызметкерлеріне қажетті марканы жылдам анықтауға көмектеседі, сонымен қатар пошта клиенттері маркаларда әдемі дизайн болуын күтеді.

Атауы

Марканың негізгі мақсаты – пошта төлемақысының алдын ала төленгенін көрсету. Поштаның әртүрлі түрлері мен мөлшері әдетте әртүрлі сомада төленетіндіктен, маркалардың құны көрсетілуі керек. Көп емес жағдайларда номинал көрсетілмеген; мысалы, 1949 жылғы Қытайдағы дүрбелең кезінде, марка бағасы алтын юаньның құнына қарай күнделікті өзгеруі мүмкін болғандықтан, номиналсыз маркалар шығарылды. Номиналдың әдеттегі түрі – валюта таңбасының алдында немесе артында қосылатын сан. Көптеген ерте маркаларда номинал сөздермен жазылған, бірақ Кейіннен Халықаралық пошта одағы шетелдегі кеңсе қызметкерлеріне көмектесу үшін халықаралық пошта маркаларында араб сандарын пайдалануды талап етті. Жақында шыққан бірқатар маркалар төленетін бағаның мәтіндік сипаттамасын, мысалы, бірінші сыныпты хаттар үшін «1st» немесе белгілі бір түріндегі көп көлемді пошта үшін «ZIP+4» деп көрсетті. Сандық емес номиналдың тағы бір түрі – баға өзгерту маркаларында қолданылатыны, онда бағаны белгілеу процесінің уақыты мен саясаты баға белгілі болғанға дейін маркаларды басып шығаруды талап етеді. Мұндай жағдайларда, алдын ала басылған маркаларда жай ғана «А», «Б» т.б. деп жазылады, ал бағасы сатылымға түсер алдында жарияланады. Канада да ішкі пошта бағасы бар маркаларында «P» әрпін қарағай жапырағының үстіне басып, сандық емес номиналды қолданады. «P» әрпі «Permanent» (Тұрақты) дегенді білдіреді, яғни марка қолданыстағы ішкі пошта бағасына қарамастан әрқашан қабылданады. Ішкі баға өзгерген кезде айналымдағы тұрақты құнды маркалар қабылданады және жаңа баға жаңа тұрақты құнды маркаларды сатып алуға қолданылады. Қосымша пошта маркалары әдетте екі құндымен көрсетіледі, олардың арасында «+» белгісі болады, біріншісі нақты бағаны, ал екіншісі қайырымдылыққа берілетін қосымша соманы көрсетеді. Көп емес жағдайларда, бір елде екі валюта болған және маркаларда екі валютаның құны көрсетілуі мүмкін.

Елдің атауы

Екінші талап етілетін элемент, кем дегенде халықаралық поштада қолданылатын маркалар үшін, елдің атауы болып табылады. Ұлыбританияның алғашқы пошта маркаларында атау болмаған. 1874 жылы Дүниежүзілік пошта одағы Ұлыбританияны ел атауының пошта маркаларында міндетті түрде болуы керек деген ережеден босатты, сондықтан Ұлыбритания маркаларын анықтау үшін биліктегі монархтың бейнесі ғана жеткілікті болды. Бүгінгі күнге дейін Ұлыбритания өз маркаларында өзін атауға міндетті емес жалғыз ел болып қала береді. Барлық басқа UPU мүшелері үшін атау латын әріптерінде көрсетілуі керек. Латын әліпбиін пайдаланбаған көптеген елдер алғашқы маркаларында тек оны қолданды, сондықтан оларды бүгінгі таңда көптеген коллекционерлер анықтау қиын. Атауды таңдауда әдетте елдің өзінің атауы қолданылады, бірақ қазіргі заманғы тренд қарапайым және қысқаша формаларды немесе аббревиатураларды пайдануға бағытталған. Мысалы, Оңтүстік Африка Республикасы "RSA" деп көрсетеді, ал Иордания бастапқыда "Иорданияның Хашимит Корольдігі" деп жазды, ал қазір тек "Иордания" деп жазады. Кейбір елдерде бірнеше рұқсат етілген формалар бар, олардың ішінде дизайнер ең қолайлысын таңдай алады. Атау, мысалы, Румыния үшін "Poșta Română" ("Румыниялық пошта") сияқты, сипаттауыш формада да болуы мүмкін. Тәуелді аумақтарда ана елдің атауы көрсетілуі мүмкін немесе көрсетілмеуі мүмкін.

Мәтіндік элементтер

Барлық таңбалардың дизайнында әлдебір мәтін болады. Күтілетін номиналы мен ел атауынан басқа, мәтіндік элементтер мақсатты айғақтарды ("пошта", "ресми хаттар" сияқты), марка нөмірін, бейнеленген тұлғаның атын, еске алу шарасын, марка шығарылған жылын және ұлттық ұрандарды қамтуы мүмкін. Кейде дизайн мәтінді басты дизайн элементі ретінде пайдаланады; мысалы, 1970 жылдардағы АҚШ маркаларының бір сериясы АҚШ Тәуелсіздік жариянамасынан цитаталар келтірген. Бірақ, жалпы алғанда, соңғы жылдары мәтін аз қолданылатын болды. Көп тілді және әр түрлі жазу жүйесін қолданатын елдер материалды бірнеше рет жазуға мұқтаж болуы мүмкін. Лабуан – ерте мысал; соңғы кезде Израиль маркаларында оның аты еврей, латын және араб әріптерімен жазылған. Таңбалардың сипаттамасына енгізілген мәтіннен басқа, сыртқы жиегінде де жазулар болуы мүмкін. Бұлар көбінесе төменгі жағында орналасады және әдетте басушының және/немесе дизайнердің аты болады. Кейде жиекте дизайнның мәтіндік сипаттамасы табылады, ал соңғы жылдары төменгі сол жиек марка шығарылған жылын көрсетуге жиі қолданылады. Филателистер осы жиектегі жазулардағы өзгерістерді таңбалардың ерекше түрлері деп санайды.

Жасырын элементтер мен "құпия белгілер"

Кейде дизайнерлер дизайнына ұсақ элементтер қосады, кейде мөртаңба шығарушы органның сұрауымен, ал кейде өздерінен. Маркаларда жыл немесе есім дизайнда көрсетілуі мүмкін, мысалы, АҚШ-тағы раввин Бернард Ревелге арналған маркада оның сақалында көзге көрінбейтін Дауыт жұлдызы бейнеленген. Құпия белгілер – бұл баспаларды нақты ажырату үшін дизайнға енгізілген шағын өзгерістер. Олар көбінесе дизайнның ашық бөліктеріне қосылған кішкентай сызықтар немесе белгілер түрінде болады. 1940 жылдардағы қытай мөртаңбаларында екі қолдың бұрын бөлек болса, енді біріне тиетіндей етіп өзгертілген, шамалы өзгертілген таңбалар түріндегі құпия белгілер кездеседі.

Пішіні мен өлшемі

Пошта маркасының әдеттегі пішіні тікбұрышты болып табылады, себебі бұл маркаларды параққа тиімді орналастыруға мүмкіндік береді. Ені биіктігінен артық тікбұрыш "көлденең пішін" деп, ал биіктігі енінен артық тікбұрыш "түмен пішін" деп аталады. Үшбұрыштар, ромбтар, сегізбұрыштар, шеңберлер және жүрек пішіндері сияқты әртүрлі еркін пішіндер де қолданылған, тіпті Тонга 1969-1985 жылдар аралығында банан пішінді марка шығарған. Әдеттегі өлшемдері әр жағынан 10-30 мм аралығында болады, өйткені тәжірибе көрсеткендей, осы өлшемде маркаларды басқару оңай. Көптеген елдер маркаларды өңдейтін автоматтандырылған құрылғыларды жеңілдету үшін өлшемдердің шектеулі тізімін ғана қолданады. Рекорд бойынша ең кішкентай пошта маркасы 1856 жылы Мекленбург-Шверинде шығарылған, ол 10 миллиметрлік қабырғалары бар шаршы болды. Тарихтағы ең үлкен маркалар 1865 жылдан бастап АҚШ-та қолданылды, олардың өлшемдері 52 х 95 миллиметрді құрады, бірақ олар газеттерді жіберу үшін ғана пайдаланылды.

Дизайнның дамуы

Марка дизайны эволюцияның біртектеп даму процесіне ұшырады, оны басып шығару технологиясының жетістіктері және жалпы талғам өзгерістерімен байланыстыруға болады. Дизайнның "әдеттері" де байқалады, онда бірнеше ел бір-бірін еліктеуге бейім. Мұндай жағдайды көптеген елдер үшін маркаларды жобалап, басып шығаратын баспаханалар тудырады. Мысалы, көп түсті басып шығару әрқашан мүмкін болған, тіпті Швейцарияның ең алғашқы маркаларында да көрінгенмен, бұл процесс баяу да қымбатқа соқты, сондықтан 1960 жылға дейін көптеген маркалар бір немесе екі түсті болды. Пошта басқармалары да кейде тәжірибелер жүргізеді. Мысалы, АҚШ 1970 жылдары шығындарды үнемдеу мақсатында өте кішкентай маркалар шығаруға тырысты. Бірақ олар көпке ұнаған жоқ, сондықтан бұл тәжірибе тоқтатылды. Қазіргі талғам көбінесе қарапайым дизайндарды ұнатады, алайда кейбір елдер заманауи техникаларды қолданып, өткеннің күрделі дизайндарын қайта жасайтын "ретро" стильіндегі маркаларды шығарады, тіпті сол заманға жатпайтын элементтерді де қосады. 2004 жылғы мысал – АҚШ-тың Льюис пен Кларк маркалары, олардың шеңберлері классикалық 19 ғасыр стилінде жасалған, ал ішінде 20 ғасырдың екінші жартысынан кейін ғана қол жетімді болатын сапалы, толық түсті портреттер бейнеленген.

Жобалау процесі

Жалпы тақырып таңдалғаннан кейін пошта басқармасы әдетте дизайн жасау үшін сыртқы суретшімен келісімшарт жасайды. Дизайнды әзірлеу кезінде суретші жоғарыда аталған ережелерді және шектеулерді, сондай-ақ, мүмкін, қосымша талаптарды, мысалы, байланысты дизайндар сериясына кіруді ескеруі керек. Сонымен қатар, суретші кішкентай "кенепте" жұмыс істеудің салдарына назар аударуы керек; мысалы, дәстүрлі суреттер көбінесе аморфты бұлыңғырлыққа айналады, сондықтан мөр дизайнері дизайнның орталық бөлігі ретінде бір қызықты және/немесе ерекше детальді таңдауға бейімді болады. Сол сияқты, тек портреттен тұратын мөр көптеген пайдаланушылар үшін маңызсыз болуы мүмкін, сондықтан суретші сол адамның жетістіктерін көрсететін визуалды элементті қосуды таңдауы мүмкін, мысалы, сәулетшінің ең танымал ғимараты немесе дизайнның бір бөлігіне «сәулетші» деген сөзді қосу. Содан кейін суретші бір немесе бірнеше дизайнды пошта басқармасының бекітуіне ұсынады. Мақұлданған дизайн өндіріс процесіне түсер алдында бірнеше рет түзетулерден өтуі мүмкін. Жағдай өзгерген жағдайда, мысалы, үкімет ауысқанда, бұл дизайн тоқтатылуы да мүмкін. Дизайн басқа да себептермен өзгертілуі мүмкін; мысалы, Джексон Поллокқа арналған АҚШ мөрінің дизайны оның темекі шегетінін көрсететін суретке негізделген, бірақ темекіні жарнамалауға ниеттенбегендіктен, ол дизайннан алынып тасталды. Жалпы, мөрлер бейнеленген нысандардың фотосуреттері емес.

Жобалаудағы табыстар мен сәтсіздіктер

Ақырында, сәтті марка дизайндары жалпы жұртшылықтан салыстырмалы түрде аз назар аударады, бірақ филателиялық баспасөзден жоғары баға алады. Linn's Stamp News сияқты басылымдар ең қызықты жаңа маркаларды бірінші беттерінде жариялайды және танымалдылық сауалнамаларының нәтижелерін хабарлайды. Керісінше, дизайн қателіктері көбінесе қарастыру мен тексерудің бірнеше кезеңдерінен өтіп кетеді. Қателіктер ұсақ-түйек мәліметтерден (мысалы, 1930 жылдардағы австриялық маркадағы көзге көрінбейтін кері бұрылған құлақтардан) бастап, карталардағы даулы аумақтардың бұрмалануына, қате мәтінге дейін ("Сэр Кодрингтон" 1920 жылдардағы Грекияда) және АҚШ-тың "Батыстың аңыздары" парағында дұрыс емес адамның суретін пайдалану сияқты айқын қателіктерге дейін жетеді. Толығырақ мәлімет алу үшін марка дизайны қатесіне қараңыз. Сәтсіздіктің тағы бір түрі – марка сатып алушылар тарапынан жай ғана қабылданбаған дизайн. 1981 жылғы АҚШ-тың алкоголизмге қарсы маркасы осыған жақсы мысал; ол тек "Алкоголизм: Сіз оны жеңе аласыз!" деген ұраннан тұрады. Бұл дизайн кезінде жақсы көрінген болуы мүмкін, бірақ конверттің бұрышына жабыстырылғанда, оны алған адамға қоғамдық қолдауға мұқтаж алкоголик екенін көрсетеді, сондықтан көптеген адамдар бұл марканы поштада пайдаланған жоқ.