Тмутарақан: ежелгі қала және сауда орталығының тарихы

Кіріспе

Бұрынғы адам қонысы

Тмутарака́нь (Тмутарака́нь, ) – Киев Русінің ортағасырлық княздігі және сауда қаласы, ол 10-шы ғасырдың соңы мен 11-шы ғасыр аралығында Қара теңізден Азов теңізіне қарайтын Кимер Босфорын бақылаған. Оның орны б.з.д. 6-шы ғасырдың ортасында Митилена (Лесбос) қаласы құрған ежелгі грек колониясы Гермонасса (Ἑρμώνασσα) болды, ол қазіргі Ресейдің Краснодар өлкесіндегі Тамань түбегінде, Керчь қаласының қарсы жағында орналасқан. 7-шы ғасырда осы жерде хазарлар Тамантархан бекінісін салған (одан қаланың Византиялық атауы Таматарча шыққан), ол Киев Русінің бақылауына өткенде Тмутаракан деп аталды.

Тарих

Гректердің Гермонасса қаласы Боспор патшалығының пайда болуымен байланысты маңызды сауда орталықтары болған Фанагория мен Пантикапейден батысқа қарай бірнеше шақырым жерде орналасқан. Қала біздің заманымызға дейінгі VI ғасырдың ортасында Митилен (Лесбос) арқылы негізделген, бірақ бұл іске криттіктер сияқты басқалардың да қатысқандығы туралы мәліметтер бар. Қала бірнеше ғасыр бойы гүлденді және осы кезеңге жататын көптеген ежелгі ғимараттар мен көшелер, сондай-ақ IV ғасырға жататын алтын монеталардың қоймасы қазылып алынды. Гермонасса Боспорлық Афродита культінің орталығы болды және біздің заманымыздың алғашқы ғасырларында аландармен сауда жасады. Біздің заманымыздың II ғасырында кең ауқымды жоспарлау және құрылыс жүргізілгенін көрсететін археологиялық дәлелдер де бар. Ұзақ жылдар бойы римдік клиенттік мемлекет болған Боспор патшалығы 375/376 жылдары жақын жердегі аландарды жеңген ғұндарға бағынды. V ғасырдың соңында ғұн империясы құлағаннан кейін аймақ қайтадан римдік ықпал астына кірді, бірақ VI ғасырда болгарлар басып алды. VII ғасырдың соңында қала хазарлардың қолына өткеннен кейін, ол бекініс қаласы ретінде қайта жаңартылып, Таматарха деп аталды. Араб деректері оны Самкарш әл-Яхуд ("Яһудилердің Самкаршы") деп атады, себебі сауданың көп бөлігін еврейлер жүзеге асырды. Қаланың басқа да атаулары – "Самкерш" және "Самкуш". Мықты кірпіш қабырғалармен қоршалған және жақсы жабдықталған порты бар Таматарха ірі сауда қаласы болды. Ол Солтүстік Еуропаның Византия империясымен және Солтүстік Кавказдағы саудасының үлкен бөлігін бақылады. Сонымен қатар, Арменияға және мұсылмандық аймақтарға оңтүстік-шығысқа қарай, ал Шығысқа қарай Жібек жолымен байланысқан сауда жолдары да болды. Тұрғындары арасында гректер, армяндар, рустар, еврейлер, осетиндер, лезгиндер, грузиндер және черкестер болды. X ғасырдың ортасында Киевтің Святослав I хазар империясын жойғаннан кейін, хазарлар осы аймақта тұруын жалғастырды. AM 4746 (985–986) жылы жазылған еврей хаты – Манджелис құжаты, Таманда тұратын "хазар әмірі, біздің мырзамыз Дәуіт" туралы айтады, оған Киев Русінің елшілері діни мәселелер бойынша кеңес алу үшін келген.

The Greek colony of Hermonassa was located a few miles west of Phanagoria and Panticapaeum, major trade centers for what was to become the Bosporan Kingdom. The city was founded in the mid 6th century BCE by Mytilene (Lesbos), although there is evidence of others taking part in the enterprise, including Cretans. The city flourished for some centuries and many ancient buildings and streets have been excavated from this period, as well as a hoard of 4th century golden coins. Hermonassa was a centre of the Bosporan cult of Aphrodite and in the early centuries CE was trading with the Alans. There is also archaeological evidence of extensive replanning and construction in the 2nd century CE. After a long period as a Roman client state, the Bosporan kingdom succumbed to the Huns, who defeated the nearby Alans in 375/376. With the collapse of the Hunnic Empire in the late 5th century, the area passed within the Roman sphere once again but was taken by the Bulgars in the 6th century. Following the fall of the city to the Khazars in the late 7th century, it was rebuilt as a fortress town and renamed Tamatarkha. Arabic sources refer to it as Samkarsh al Yahud (i. e., "Samkarsh of the Jews") in reference to the fact that the bulk of the trading there was handled by Jews. Other variants of the city's name are "Samkersh" and "Samkush". Fortified with a strong brick wall and boasting a fine harbor, Tamatarkha was a large city of merchants. It controlled much of the Northern European trade with the Byzantine Empire and Northern Caucasus. There were also trade routes leading south east to Armenia and the Muslim domains, as well as others connecting with the Silk Road to the east. The inhabitants included Greeks, Armenians, Rus', Jews, Ossetians, Lezgins, Georgians, and Circassians. After the destruction of the Khazar empire by Sviatoslav I of Kiev in the mid 10th century, Khazars continued to inhabit the region. The Mandgelis Document, a Hebrew letter dated AM 4746 (985–986) refers to "our lord David, the Khazar prince" who lived in Taman and who was visited by envoys from Kievan Rus to ask about religious matters.

Ортағасырлық тарих

Киев Русі Тмутараканды басып алған нақты күн мен жағдай белгісіз болса да, Гипатий кодексі Тмутараканды Ұлы Владимир өзінің ұлдарына берген қалалардың бірі ретінде көрсетеді, бұл қаладағы Русь билігі 10 ғасырдың соңында және 1015 жылы Владимир қайтыс болғанға дейін орнағанын білдіреді. Осы кезеңде жаңа билеушілер Византия монеталарының қола мен күміс көшірмелерін жасады. Владимирдың ұлы Мстислав Черниговский 11 ғасырдың басында Тмутаракан князі болды. Оның билігінде Құдай анасына (Теотокосқа) арналған алғашқы тас шіркеу салынды. Археологиялық қазбалар көрсеткендей, ол византиялық шеберлермен салынған және Мстиславтың Черниговта салғызған шіркеумен ұқсастықтары бар. Ол қайтыс болғаннан кейін, оның орнын қысқа ғұмырлы шағын династиялар бағындырды. Глеб Святославичке қалаға әкесі Святослав Ярославич қолбасшылық құқық берді, бірақ 1064 жылы оны бәсекелес Русь князі Ростислав Владимирович ығыстырды, ол әкесі бастаған әскермен Глеб жақындағанда қашуға мәжбүр болды. Алайда Святослав кеткен соң, Ростислав Глебті тағы да қуды. Өзінің қысқа билігі кезінде ол жергілікті черкестерді (Касогтар деп те аталады) және басқа да жергілікті тайпаларды бағындырды, бірақ оның табысы көрші грек Херсонесінің күдігін тудырды. Олардың византиялық елшісі 1066 жылдың 3 ақпанында оны улап өлтірді. Содан кейін Тмутаракан билігі Чернигов князіне, содан кейін Киевтің Ұлы князі Всеволод Ярославичке қайтарылды. 1079 жылы Святослав Ярославич губернатор (посадник) тағайындады, бірақ оны екі жылдан кейін қаланы басып алған Давид Игоревич пен Володар Ростиславич тұтқынға алды. Бұл алабұрлы заманда қаладан Византияға қуылған Олег Святославич 1083 жылы Тмутараканға оралып, узурпаторларды қуды, «Хазарияның архоны» (Тмутар Арханы) атағын қабылдады және қаланы номиналды түрде Византияның бақылауына алды. Ол сонымен қатар өз атынан кириллицамен жазылған қысқа жазуы бар күміс монеталар шығарды. 1094 жылы Мстислав сияқты ол да Чернигов тағына ие болу үшін Руське оралды. Византияның қалаға деген қызығушылығы осы клиенттік билеушілердің тізбегі арқылы сақталды, содан кейін маңызды себеппен біраз уақытқа тікелей билікке көшті. Аймақта мұнай кендері болды, ал бұл олардың негізгі тактикалық қаруы – грек отының маңызды құрамдас бөлігі болды. 12 ғасырдың соңына дейін императорлық билік оларға Matracha деп белгілі қалаға кіруге генуэздік сауда серіктестеріне тыйым салды.

Although the exact date and circumstances of Tmutarakan's takeover by Kievan Rus are uncertain, the Hypatian Codex mentions Tmutarakan as one of the towns that Vladimir the Great gave to his sons, which implies that Rus control over the city was established in the late 10th century and certainly before Vladimir's death in 1015. Bronze and silver imitations of Byzantine coinage were struck by the new rulers during this period. Vladimir's son Mstislav of Chernigov was the prince of Tmutarakan at the start of the 11th century. During his reign, a first stone church was dedicated to the Mother of God (Theotokos). The excavated site suggests that it was built by Byzantine workmen and has similarities with the church Mstislav went on to commission in Chernigov. After his death, he was followed by a succession of short lived petty dynasts. Gleb Svyatoslavich was given command of the city by his father, Svyatoslav Yaroslavich, but in 1064 he was displaced by the rival Rus prince Rostislav Vladimirovich who in his turn was forced to flee the city when Gleb approached with an army led by his father. Once Svyatoslav left, however, Rostislav expelled Gleb once again. During his brief rule, he subdued the local Circassians (also known as Kasogi) and other indigenous tribes, but his success provoked the suspicion of neighboring Greek Chersonesos in the Crimea, whose Byzantine envoy poisoned him on 3 February 1066. Afterwards command of Tmutarakan returned to the prince of Chernigov and then to the Grand Prince of Kiev, Vsevolod Yaroslavich. In 1079, Svyatoslav Yaroslavich appointed a governor (posadnik), but he was captured two years later by David Igorevich and Volodar Rostislavich, who seized the city. Exiled from the city to Byzantium by Khazar agents during this turbulent time, Oleg Svyatoslavich returned to Tmutarakan in 1083 and ousted the usurpers, adopting the title of "archon of Khazaria" (Arakhan of Tmutar), and placed the city under nominal Byzantine control. But he also issued rough silver coins in his own name which included a short inscription in Cyrillic letters. Then in 1094, like Mstislav before him, he returned to Rus to claim the throne of Chernigov. Byzantine interest in the city was maintained through this succession of client rulers, and thereafter by more direct rule for a while, for an important reason. There were naphtha deposits in the area and this was a vital ingredient of their main tactical weapon, Greek Fire. Up until the end of the 12th century the imperial authorities were forbidding their Genoese trading partners access to the city known to them as Matracha.

Құлдырау

13 ғасырда қала Трапезонт империясына (Византияның мұрагер мемлекеті) өтті. Оның соңғы жазбадағы айтылуы 1378 жылға дейін созылды. 14 ғасырда аймақ Генуя Республикасының бақылауына өтті және Каффадағы Газария протекторатының құрамына кірді. Бұл аймақ Гиссолфи әулетінің басқаруында болды. 1482 жылы Қырым хандығы, ал 1791 жылы Ресей қаланы жаулап алды. Таматархадағы Генуя және татар билігі кезіндегі «еврей князьдері» туралы айтылулары қазарлық байланыстың әлі де сақталғанын көрсетеді. Кейін қала қирап, 1792 жылы жергілікті шаруа князь Глебтің 1068 жылы осы жерден Керчьке дейінгі теңізді өлшегенін көрсететін жазуы бар тас тапты. Қазба жұмыстары 19 ғасырда басталды және одан бері жалғасып келеді. Кейбір жерлерде тұрғын деңгейі он екі метрден асып түседі. 17 және 18 ғасырлардың көп бөлігінде аймақ Таман қаласының маңында орналасқан Тмутаракан қалдықтарымен байланысты казактардың ықпалында болды. Қазіргі Темрюк қаласы бұл жерге жақын орналасқан.

Этимология

Бұл елді мекеннің кейінгі атауы қалай пайда болғаны туралы түрлі болжамдар бар. Оның татар тілінен шыққандығы қабылданған. Жан Ричард Қара теңіздің маңызды өнімі болған "балықты тұздау" (Τομη΄ταριχα) деген грек сөзін де айтады. Кейіннен оған орыс халық этимологиясы берілген болуы мүмкін, ол ("қараңғылық") және ("тарақан") сөздерін біріктіріп, бейнелі түрде "ешқайдақ жер" деген мағынаны білдіреді, осылайша Владимир Маяковский түсіндіреді.

Ресурстар

Брук, Кевин Алан. Хазария еврейлері. 2-ші басылым. Rowman & Littlefield Publishers, Inc, 2006 ж. Кристиан, Дэвид. Ресей, Орталық Азия және Моңғолия тарихы. 1-том. Blackwell, 1999 ж. 298–397 бб. Димник, Мартин. Чернигов әулеті, 1146–1246 жж. Кембридж университетінің баспасы, 2003 ж. Рум, Адриан. Әлем елдерінің атаулары: 6600 ел, қала, аумақ, табиғи нысандар мен тарихи орындардың шығу тегі мен мағынасы. 2-ші басылым. McFarland & Company, 2005 ж. Шепард, Джонатан. "Византия әлемімен жақын қарым-қатынас: Керчь бұғазындағы Русь" – Қазіргі заманғы Ресей және оның әлемі. Wiesbaden, 2006 ж. Шепард, Джонатан: "Тұман мен Порталдар: Қара теңіздің солтүстік жағалауы", 421–42 бб. Византия саудасы, 4–12 ғасырлар, Фарнхэм (Ұлыбритания), 2009 ж. Тихомиров, М. Ежелгі Русь қалалары. Мәскеу: "Шетел тілдері баспасы", 1959 ж. Иванов, В. В. және Топоров, В. Н., 1992 ж. Пчела. С. А. Токарев (ред.) Әлем халықтарының мифтері. 2-том. Мәскеу: "Советская энциклопедия", 354–356 бб. Занд, Майкл және Харув, Дан (1997). "Кримчактар". Encyclopaedia Judaica (CD ROM Edition 1.0 нұсқасы). Ред. Сесил Рот. Keter баспасы.