Кіріспе

1223 жылғы шайқаста моңғолдар Киев Русінің князьдері мен кумандарға қарсы күресті. 1223 жылғы шайқас Киев Русі – куман әскерлері мен Моңғол империясы арасында өтті. Моңғол империясының әскерлерін Джебе мен Субутай басқарды, ал Киев пен Галиция-Волынь княздықтары мен Кётен бастаған кумандардан құралған одаққа қарсы тұрды. Олар Мстислав Батыр мен Киевтің Мстислав III-нің бірлескен қолбасшылығында болды. Шайқас 1223 жылғы 31 мамырда қазіргі Украинаның Донецк облысындағы Калка өзенінің жағасында болды және моңғолдардың шешуші жеңісімен аяқталды. Моңғолдардың Орталық Азияға жорылысынан және одан кейін Хорезм империясының құлауынан кейін, Джебе мен Субутай басқаратын моңғол әскері Ирак пен Ажамға басып кірді. Джебе, Шыңғыс хандан Кавказ арқылы негізгі әскерге оралғанға дейін бірнеше жыл бойы жаулап алуға рұқсат сұрады. Шыңғыс ханның жауабын күтіп, олар Грузия патшалығына шабуыл жасады. Шыңғыс хан оларға экспедиция жүргізуге рұқсат берді, және Кавказ арқылы өтіп, кумандарды жеңуден бұрын Кавказ тайпаларының одағын талқан етті. Куман ханы, күйеу баласы Галицияның Мстислав Мстиславичтың сарайына қашып, оны моңғолдармен күресуге көмектесуге көндірді. Мстислав Батыр Киевтің Мстислав III-сін қоса, Ресей князьдерінің одағын құрды. Біріккен Ресей әскері алдымен моңғолдардың тыл әскерін жеңді. Ресейліктер моңғолдарды бірнеше күн бойы қуды, олар тізімдік түрде шегінді, бұл олардың әскерін селдетіп жіберді. Моңғолдар Калка өзенінің жағасында тоқтады және шайқасқа дайындалды. Мстислав Батыр мен оның кумандық одақтастары қалған Ресей әскерін күтпей моңғолдарға шабуыл жасады және жеңілді. Соңынан туған шатастықта басқа да бірнеше Ресей князьдері жеңілді, ал Киевтің Мстислав III бекінілген лагерьге шегінуге мәжбүр болды. Үш күн қорғалғаннан кейін, ол өзіне және әскеріне қауіпсіз өтуді уәде еткені үшін бағынды. Бірақ олар бағынғаннан кейін, моңғолдар оларды қырды және Киевтің Мстислав III-ін өлімге жіберді. Мстислав Батыр қашып кетті, ал моңғолдар Азияға қайтып, Шыңғыс ханмен қосылды.

Өмірбаян

1219 жылы елшілерін өлтіргеніне кек алып, моңғол ханы Шыңғыс хан Хорезм империясына шабуыл жасады. Үш жылға созған жорықта Шыңғыс хан мен оның қолбасшылары Хорезм әскерін жоқ етіп, империяның ыдырауына себеп болды. Хорезм сұлтаны Ала ад-Дин Мұхаммед Каспий теңізіндегі аралда аурудан қайтыс болды, ал оның ұлы Джалал ад-Дин Мингбурну жерсіз қалды. Мұхаммедті қуған моңғол генералдарының бірі Жәбе Ала ад-Дин Мұхаммедтің өлімі туралы естіген соң, Кавказ арқылы Моңғолияға қайтқанға дейін бір-екі жыл бойы жаулап алуларын жалғастыруға Шыңғыс ханнан рұхсат сұрады. Жәбе мен Субутай (Мұхаммедті қуған тағы бір генерал) Шыңғыс ханның жауабын күтіп, әрқайсысы туменге басшылық ететін 20 000 сарбаздан тұратын әскерді басқарды. Тәбризден моңғолдар солтүстікке жылжып, Муған даласында қыстады. Онда моңғолдарға қызмет ету үшін күрдтер мен түрікмендер келді.

Кавказ шабуылы

Бірақ Жәбе мен Сабутайдың назары басқа жаққа ауды. 1221 жылдың қаңтар және ақпан айларында олар Грузия патшалығына Кура өзені арқылы кіріп, барлау жүргізді. Моңғолдардың мақсаты елді жаулап алу емес, тонау еді, сондықтан алдымен күрдтер мен түрікмендерден тонаушылар жіберілді. Алайда Грузияның патшасы Георгий IV Лаша 10 мың сарбазымен жорыққа шығып, моңғолдарды Тбилисиге қарай кері шегіндірді. Моңғолдар қайтты, бірақ грузин армиясына қарсы шабуылдар жасауын жалғастырды. 1221 жылдың наурыз айында моңғолдар Әзірбайжанға оралып, Марагехті қоршады, ал қалаға жасалатын әр шабуылдың күшін басу үшін тұтқындарды алдыңғы қатарға жіберді. Айдың соңына қарай олар қаланы басып алып, халқының көп бөлігін өлтірді. Жәбе мен Сабутай оңтүстікке қарай жылжып, Аббасид халифалығының астанасы Бағдадты басып алып, халиф Ирак-и Ажамда шағын әскермен болғанда, оны кепілге алуды жоспарлады. Бірақ моңғолдар тағы да Хамаданға бет бұрды. Бұл жолы қала басшылары басылмады, ал қаланың қорғаушылары моңғол әскеріне көптеген шығын келтірді, содан кейін моңғолдар қаланы басып алып, тонады. 1221 жылдың соңында моңғолдар Грузияға тағы да солтүстікке қарай, Кура өзені арқылы шабуыл жасады. Тбилисиге жақын жерде 30 мыңдық грузин-армян әскері жиналды. Моңғолдар да 30 мың сарбазбен күшейтілді және жергілікті түрікмен тайпаларынан қолдау алды. Жәбе 5 мың сарбазымен тұзақ құрды, ал моңғол әскерінің басы кері шегінгендей болды. Грузин атты әскері түрікмендерді жеңгеннен кейін Субутайдың әскерін қуып, Жәбе тұзақты жапқанда талқандады. Грузин әскері Хунан шайқасында ауыр жеңіліске ұшырады, ал Георгий патша қайтыс болды. Моңғолдар оңтүстік Грузияны тонауға кірісті.

Рустың жеңілуі

Моңғолдар одақтас әскердің көп бөлігі Калка өзенінен өтіп кеткен соң шабуыл жасады. Монғолдар коалициялық күштерді атпен шабуыл жасап, жылдам жаппай шайқасқа көшкенде күтпеген жерден шаңқайтқандай болды, себебі коалицияның жеңілісі өте тез басталды: алдыңғы қатарлар ыдырағанда, артқы қатардағы русь әскері шайқас алаңына келмей қалды. Волынь және Курск әскерлері қашқан кумандықтарға шегінуге жол ашты. Бірақ моңғолдың ауыр атты әскері жаңадан ашылған тесіктен өтіп, оларды қоршап алды. Чернигов әскері шайқас басталғанын білмей, алға жылжығанда, кері шегініп келе жатқан кумандықтармен бетпе-бет кездесті. Коалицияның үйлесімділігін бұзу үшін түтін шашыратып, моңғол атты әскері Чернигов қатарындағы шатастықты пайдаланып шабуыл жасады, нәтижесінде қатарлар ыдырады. Бұл Чернигов князі Мстиславтың қазасына әкеп соқты. Сол кезде моңғолдар русь әскерінің қашуына кедергі келтіріп, оларды қоршады. Қоршаудағы русь әскеріне тізбектеп оқ жаудырылып, қатардың әлсіз жерлеріне атты әскер шабуылдады. Моңғолдар осы құрып-жойылуды жүзеге асырып жатқанда, Мстислав Батыл бастаған әскердің бір бөлігі моңғол сақинасын бұзып, қашып құтылуға үміттенді. Киевтің Мстиславы русь әскерінің қашқан қалдықтарын көру үшін келді. Ол 10 мың сарбазымен Днепрдің бойындағы төбедегі қамалмен қоршалған лагеріне қайтты. Моңғол әскері Киевтің Мстислав әскерін қуып жетіп, лагерьді қоршауға кірісті. Бұл шайқас ауыр жеңіліс болды, себебі көптеген русь княздықтары өз әскерлерінің көп бөлігін жоғалтты, Владимир Суздальдан басқа. Тарихшы Роберт Маршалл бұл шабуылды былай сипаттайды: "Субутайдың қалған жорығы әскери тарихқа атты әскер соғысының ең ұлы жетістіктерінің бірі ретінде енді". Моңғолдар Киевтің Мстиславы мен Киевтің ақсүйектерін, патшалар мен ақсүйектерге арналған моңғолдық дәстүрлі ескерту бойынша, қан төкпей өлімге жіберді. Мстислав пен оның ақсүйектері моңғол генералының жеңіс тойындағы жеңіс платформасының астына көміліп, тұншықтырылды. Осы уақытта Мстислав Батыл әскерінің қалған бөлігімен Днепрдің батыс жағына жетті. Моңғолдардың Днепрдің батыс жағына өтуіне кедергі келтіру үшін Мстислав барлық қайықтарды жойды. Бұл шайқастан кейін русь халқы шекарадан келген, әскерлерінің гүлдеген бөлігін жойған белгісіз жаудан қорқып дірілдеді. Бірақ моңғолдар жаулап алу үшін емес, тонап алып шығысқа қарай кетті. Русь халқының қорқатынындай болған оқиға орындалмады, өйткені моңғолдар Галиция князінің соңынан қуа жөнелді және оңтүстіктегі бірнеше қалаларды тонады, содан кейін кері қайтты. Моңғол әскері қазіргі Волгоград қаласының жанында Волга өзенінен өтіп, Волга Болгариясы арқылы өтті. Моңғол әскері Самара бұрылысындағы шайқаста болгарларға жеңіліп, әскердің қалған бөлігі шығысқа қарай кездесуге қарай жүріп кетті. Содан кейін моңғолдар бір жыл бұрын Кавказдағы кумандықтарды қолдаған қаңгли кумандықтарына шабуыл жасады. Олар Орал тауларының жанында куман әскерімен соғысып, ханды жеңіп өлтіріп, олардан алым-салық алды. Осы жеңістен кейін моңғолдар шығысқа бет бұрып, Шыңғыс хан мен моңғол әскерінің қалған бөлігімен Сырдария өзенінің шығысындағы далаларда кездесті. Шыңғыс хан өзінің қолбасшыларының жетістіктеріне ризашылық білдіріп, Джебе мен Субутайды мақтады. Бірақ Джебе бұл жорықтан көп ұзамай қайтыс болды. Бұл экспедицияның маңызы зор болды. Бұл жорық үш жыл ішінде 8851 шақырымды басып өткен тарихтағы ең ұзақ атты әскер шабуылы болды. Сонымен қатар, Субутай русь жеріне көптеген тыңшыларды жіберіп, олар Еуропа мен русьде болып жатқан оқиғалар туралы үнемі хабарлады. 1237 жылы Субутай Батумен бірге тағы бір шабуылға шығып, 120 000 әскермен Киев Русін жаулап алды.

Баспалық көздер

Болдур, Александру (1992). "Басарабия тарихы" Виктор Фрунза баспасы, Бухарест. Крос, Самуэль Хаззард және Ольгерд П. Шербовиц-Ветзор, аударғандар (1953). "Ресей жылнамасы". Лаврентий мәтіні. Кембридж, Массачусетс: Американың Орта ғасырлық академиясы. Феннелл, Джон (1983). "Орта ғасырлық Ресейдегі дағдарыс 1200–1304". Лондон және Нью-Йорк: Лонгман. де Хартoг, Лео (1989). "Шыңғыс хан: Әлемнің жаулаушысы". I. B. Tauris. Джексон, Питер (2005). "Моңғолдар мен Батыс, 1221–1410". Пирсон Эдьюкейшн Лимитед. Маршалл, Роберт (1993). "Шығыстан келген дауыл: Шыңғыс хандан Хубилай ханға дейін". Калифорния университетінің баспасы. Мартин, Джанет (1995). "Орта ғасырлық Ресей: 980–1584". Кембридж университетінің баспасы. Мишель, Роберт және Невилл Форбс, редакторлар және аударғандар (1914). "Новгород жылнамасы (1914)". Лондон: Камден қоғамы. Хью Манро, Гектор (1900). "Ресей империясының өрлеуі". Г. Ричардс. Уоллес, Роберт (1967). "Ресейдің өрлеуі". Time Life Books.

Онлайн көздер

Новгород шежіресі онлайн: http://faculty.washington.edu/dwaugh/rus/texts/MF1914.pdf