Кіріспе
Жүз жыл, 1301 жылдан 1400 жылға дейін. 14 ғасыр 1301 жылдың 1 қаңтарынан (рим цифрларымен MCCCI деп белгіленген) 1400 жылдың 31 желтоқсанына (MCD) дейін жалғасты. Осы ғасырда Еуропа мен Моңғол империясында саяси және табиғи апаттардан 45 миллионнан астам адам қаза тапты деген болжам бар. Батыс Африка экономикалық өсім мен гүлденуді бастан кешірді. Еуропада Қара өлім 25 миллион адамның өмірін алды, бұл Еуропа халқының үштен бірін құртты. Франция королі Карл IV қайтыс болғаннан кейін Англия Корольдігі мен Франция Корольдігі ұзақ жылға созылған Жүз жылдық соғысқа қатысты, себебі Англия королі Эдуард III Франция тағына талап етті. Бұл кезең рыцарлықтың шарықталуы деп есептеледі және Англия мен Францияның ерекше ұлттық ерекшеліктерінің қалыптасуымен қатар, Италия Ренессансы мен Осман империясының негізін қалауға әкелді. Азияда Тамерлан (Тимур) тарихтағы ең ірі империялардың бірі – Тимурид империясын құрды. Ғалымдардың пікірінше, Тимурдың әскери жорықтары 17 миллион адамның өліміне себеп болды, бұл сол кездегі әлем халқының шамамен 5% құрады. Осыған сәйкес, Тимурид Ренессансы пайда болды. Араб әлемінде тарихшы және саясаттанушы Ибн Халдун мен саяхатшы Ибн Батута маңызды үлес қосты. Үндістанда Бенгал сұлтандығы әлемдегі маңызды сауда орталығы болған Дели сұлтандығынан бөлінді. Еуропалықтар бұл сұлтандықты сауда үшін ең бай ел деп сипаттады. Моңғол сарайы Қытайдан қуылды және Моңғолияға қайтып оралды, Ілханат ыдырады, Шағатай мемлекеті екіге бөлінді, ал Алтын Орда Шығыс Еуропадағы үлкен держава ретіндегі беделін жоғалтты. Африкада алтын өндіруші Мали империясы, орта ғасырлардағы ең бай адам және, мүмкін, ең бай адам болған Манса Муса I билігінде аумақтық және экономикалық жақтан өркендеді. Америкада мексикалықтар Теночтитлан қаласын құрды, ал Миссисиппи мәдениетінің Кахокия қаласы тастап кетілді.
The 14th century lasted from 1 January 1301 (represented by the Roman numerals MCCCI) to 31 December 1400 (MCD). It is estimated that the century witnessed the death of more than 45 million lives from political and natural disasters in both Europe and the Mongol Empire. West Africa experienced economic growth and prosperity. In Europe, the Black Death claimed 25 million lives wiping out one third of the European population while the Kingdom of England and the Kingdom of France fought in the protracted Hundred Years' War after the death of King Charles IV of France led to a claim to the French throne by King Edward III of England. This period is considered the height of chivalry and marks the beginning of strong separate identities for both England and France as well as the foundation of the Italian Renaissance and the Ottoman Empire. In Asia, Tamerlane (Timur), established the Timurid Empire, history's third largest empire to have been ever established by a single conqueror. Scholars estimate that Timur's military campaigns caused the deaths of 17 million people, amounting to about 5% of the world population at the time. Synchronously, the Timurid Renaissance emerged. In the Arab world, historian and political scientist Ibn Khaldun and explorer Ibn Battuta made significant contributions. In India, the Bengal Sultanate separated from the Delhi Sultanate, a major trading nation in the world. The sultanate was described by the Europeans as the richest country to trade with. The Mongol court was driven out of China and retreated to Mongolia, the Ilkhanate collapsed, the Chaghatayid dissolved and broke into two parts, and the Golden Horde lost its position as a great power in Eastern Europe. In Africa, the wealthy Mali Empire, a huge producer of gold, reached its territorial and economic height under the reign of Mansa Musa I of Mali, the wealthiest individual of medieval times, and perhaps the wealthiest ever. In the Americas, the Mexica founded the city of Tenochtitlan, while the Mississippian mound city of Cahokia was abandoned.
1301 1309
[[Файл:Каталондық атлас BNF 6-шы парағы Манса Муса.jpg|thumb|Малидің Манса Муса I, тарихтағы ең бай адам ретінде сипатталған. 1309–1377: Авиньон папалығы Рим папаларының тақтысын Италиядан Францияға көшіреді.
1309–1377: The Avignon papacy transfers the seat of the Popes from Italy to France.
1310-шы жылдар
1315–1317 жылдардағы Ұлы ашаршылық Еуропада миллиондаған адамның өмірін қиды. 1318–1330 жылдары итальяндық францискан монахы Маттиусси Суматра, Ява және Борнеодағы Банджармасинге сапар жасады. Ол өзінің жазбаларында Маджапахит патшалығын сипаттаған.
1330-шы жылдар
1335 жылы Моңғол империясының мұрагер мемлекеттері: Илхандық, Алтын Орда, Юань әулеті және Чағатай хандығы. 1335: Илхан Әбу Саидтың қайтысы Персиядағы моңғол үкіметінің ыдырауына әкелді. 1336: Оңтүстік Үндістанда Харихара I Виджаянагара империясын құрды. 1337: Англияның Эдуард III француз тағына талап қоюымен Жүз жылдық соғыс басталды.
1340-шы жылдар
1343–1345: Георгий түнгі көтерілісінде, ескі дінді ұстанатын эстондықтар өздерін жергілікті емес христиан дінінен құтылуға соңғы, ірі ауқымды әрекет жасады. 1345–1346: Француздар Генуя, Монако және Ницца қалаларында әскерлер мен кемелер жинады. 1346: Эдуард III басқарған ағылшын әскерлері Крейси шайқасында Франция патшасы Филипп VI басқарған француз әскерін жеңіп, Жүз жылдық соғыстың маңызды кезеңі болды. Бұл шайқас Батыс Еуропада ұзын садақтың үстем қару ретінде танылуына әкелді. 1346: Дания королі Вальдемар IV Эстония герцогтігін Тевтон орденіне сатты. 1347–1351: "Қара өлім" салдарынан Еуропа халқының шамамен үштен бірі қаза тапты. 1347: Адитяварман Дхармасарайдың астанасын көшіріп, Батыс Суматрадағы Пагарруюнг қаласында Малаяпура патшалығын құрды. 1348: Солтүстік Италияда болған 6,9 балдық 1348 жылғы Фриули жер сілкінісі бүкіл Еуропа бойынша сезілді. Сол замандағы адамдар жер сілкінісін "Қара өлім" мен Ұлы ашаршылықпен байланыстырып, Киелі кітаптағы Апокалипсис басталып кеткен деп қорқып қалды.
1350-ші жылдар
1350: Раматибоди I Аюттая Корольдігін құрды. 1350: Хайам Вурку, Шри Раджасанагара лақабымен, Маджапахиттің билеушісі Трибхувана Виджаятунгадевиден кейін таққа отырды; оның билеуі империяның "Алтын ғасыры" деп есептеледі.
1360-шы жылдар
1363: Поянг көлі шайқасы, Чэн Юлиан және Чжу Юаньцзян басқарған қытай көтерілісшілері арасындағы теңіз шайқасы тамыз бен қазан айлары аралығында болып өтті, бұл тарихтағы ең ірі теңіз шайқастарының біріне айналды. 1365: Ежелгі яван тіліндегі Нагаракертагама мәтіні жазылды. Сингапур алғаш рет маңызды бекінілген қала және сауда орталығы ретінде көзге түсті. Ислам Малай түбегіндегі Теренггануға жетті, бұл Теренггану тас жазуында дәлелденген. Хауса тайпасы қазіргі Нигердің оңтүстігінде бірнеше қала-мемлекеттер құрды. Үлкен Зимбабведегі үлкен қоршаудың құрылысы басталды, ол цементсіз, кескінделген тастан салынған. Зерттеулер көрсеткендей, қаланың халқы өрбу шағында 10 000-нан 18 000-ға дейін болған.