Кіріспе
Қытайға жорық кезінде болған шайқастар (1267–1273)
Шығыс Хан әулетінің соңғы кезеңінде болған шайқас. 1236 жылы Сянъян қаласы Моңғол империясының әскеріне қарсылықсыз берілді. Бірақ монғолдар 1236–38 жылдары қала қысқа мерзімге басып алғаннан кейін өз еріктерімен оны тастап кетті. 5 шақырымға жуық қабырғасы мен 200 000 халқы бар Сянъян-Фэнчан екі қаласы 1257 жылы моңғол шабуылына қарсы тұрды. Моңғол атты әскері Сянъянға алданды, онда Сун қорғаушылары оларды талқандады. Қаланың екі қабатты қабырғасының арқасында, моңғол әскері қамалдың ішіне кірген кезде төрт қабырғаның арасында қоршалып, соңғы адамға дейін қырылды. Моңғолдар Сянъянды қоршаудан босатышты. 1259–60 жылдары Мөнке ханның күрт қайтысы Моңғол империясының императорлық әскерін Сун аймағынан кері шегінуге мәжбүр етті. 1260 жылы Құбилай хан ағасы Мөнке қайтыс болғаннан кейін таққа мұрагер болып жарияланды, осылайша оның кіші інісі Арық Бөке де мұрагерлікке үміткер болды. Олардың арасында мұрагерлік соғысы басталды. Құбилай хан соғысты жеңіп шықты, бірақ Мөнкеге мұрагер ретіндегі оның талабын батыстағы моңғолдар толыққанды мойындамады. 1271 жылы Құбилай хан өзінің империясын «Юань» деп атады, «Их Монгол Улс» (Ұлы Моңғол Елі немесе Ұлы Моңғол Империясы) орнына Юань әулетін құрды. Моңғолия мен Солтүстік Қытайдағы өзінің қарсыластарын жеңгеннен кейін Құбилай хан атасы Шыңғыс ханның Қытайды жаулап алуын жалғастыруды қалады. 1267 жылы Құбилай хан Ажу мен Суннан ауысқан Лю Чжэнге Сянъян мен Фэнчэнге шабуыл жасауға бұйрық берді. Генерал Лу Зенде Лучжоу префекті Лю Чжэнге сыбайлас жемқорлық айыбын тақты, осыдан кейін Лю Чжэн 1261 жылы моңғолдарға көшті.
the battle that took place during the late Eastern Han dynasty
Xiangyang surrendered to the army of the Mongol Empire without resistance in 1236. But the Mongols voluntarily left the city after it was briefly held by them in 1236–38. The twin cities of Xiangyang Fenchang, with walls almost 5 kilometers around and 200,000 people, withstood a Mongol assault in 1257. The Mongolian cavalry were lured in Xiangyang where they were slaughtered by the Song defenders due to the fortress's double layered wall design. When a Mongol contingent entered the entrance of the fortress, the Mongol forces would be slaughtered to the last man, while trapped between four walls. The Mongols lifted the siege of Xiangyang. The sudden death of Möngke Khan forced the imperial army of the Mongol Empire to withdraw from the Song territory in 1259–60. In 1260, Kublai Khan was proclaimed successor to the throne after the death of his brother Möngke, as was his youngest brother Ariq Böke. The succession war between him and Ariq Böke began. Kublai Khan won the war eventually, though his claim as the successor to Möngke was only partially recognized by the Mongols in the west. In 1271, Kublai Khan renamed his empire "Yuan", establishing the Yuan dynasty, instead of "Ikh Mongol Uls" (Great Mongolian Nation or Great Mongol Empire). After defeating his rivals and opponents in Mongolia and Northern China, Kublai Khan also wanted to continue his grandfather Genghis Khan's conquest of China. In 1267, Kublai Khan ordered Aju and the Song defector Liu Zheng to attack Xiangyang and Fencheng. General Lu Zende had levied corruption charges against Liu Zheng, the Luzhou prefect, causing Liu Zheng to defect to the Mongols in 1261
Қоршау
Ажу мен Лю Чжэн 1268 жылы келіп, қаланы бекіністер салып қоршады. Лю Чжэн Сичуаньдағы бекіністерді салып, қалаларды аштықтан қорғауға кеңес берді. Моңғолдар Сянян мен Фанченгтің қорғанысын сынап көрді. Юань моңғолдары бұрынғы қатесінен сабақ алып, бұл жолы шамамен жүздей требушет әкелді. Бұл требушеттердің ату қашықтығы шамамен 100 метрге жететін, ал снарядтарының салмағы шамамен 50 кг болатын. Моңғолдар Цзинь әулетіне қарсы жорықтарда 5000-ға жуық требушет қолданды және Цзинь бекіністерін қиратуда үлкен жетістікке қол жеткізді. Лу Вэнде Сунь әулетінің Янцзы өзеніндегі әскерлеріне, ал оның күйеу баласы Фан Вэньху мен ұлы Лу Вэньхуан Сянянға басшылық етті. Бірақ екі қала да бомбалау арқылы шабуыл күтетінін біліп, оған дайындалды. Қаланың ор қазбасы 150 метрге дейін кеңейтілді, бұл Юань қамау машиналарының қашықтықтан орналасуына себеп болды. Қабырғаларын сазбен нығайтумен қатар, снарядтардың соққысын жұмсарту үшін он сантиметр қалыңдығы мен он метр ұзындығы бар торлы экрандар жасады. Нәтижесінде Юань қамау машиналары тиімсіз және дәл емес болды, ал түскен аз ғана снарядтар қабырғадан зиянсыз секіріп кетті.
Моңғолдардың тұзаққа түсіруі
Содан соң моңғолдар Сианянны Сунның қалған бөлігінен бөгеп тастауды бастады. Хан өзенінен келген Сунның ешқандай азық-түлігін тоқтату үшін Юаньнің 5000 кемеден тұратын флоты құрылды. Хан өзені бес тас платформалармен бөгеліп, үстіне арбалет орнатылды. Моңғолдар 70 000 теңізші даярлады, бірақ 1271 жылға дейін Сунның азық-түлік қоры таусылмады. Юань сондай-ақ бекіністі айналып өту үшін күш жіберді және маңызды жолдарда лагерьдер құрып, Сунның құрлықтан азық-түлік алып келуін тоқтатты. Ақырында Юань осы маңызды жерлерге өз бекіністерін салды. 1267 жылдың соңынан 1271 жылға дейін оңтүстіктен келген Сун күштері Сианянды қамтамасыз ету үшін моңғолдық бекіністеріне көп рет шабуыл жасауға тырысты, бірақ Сианяннан тыс жерде Сун әскерлері моңғолдық атты әскерге тең келмеді. Пайдасыз шабуылдар жалғасты, қытайлықтар 1270 жылдың қазан айында 1000, 1271 жылдың тамызында 2000 әскерін жоғалтты, ал келесі айда 3000 адамнан тұратын күштің көп бөлігі жойылды. Юань бекіністері бітірілген соң, жағдай үмітсіз болды. Осының салдарынан Сианянның ішіндегі Сун әскерлері тек өзіне ғана сенуге мәжбүр болды. Сун жылдар бойы Сианянның ішінде азық-түлік қорын жинақтаған. Алайда 1271 жылға қарай бекіністегі азық-түлік азайды. Дегенмен, Сун әскерлері қарсы тұруды жалғастырды. Соңында 1272 жылы 3000 адамнан тұратын кішкентай Сун әскері Юань теңіз блокадасын бұзып, Хан өзені арқылы Сианянға азық-түлік жеткізе алды. Екі жігіттің есімі Чжан болған бұл күш жүз ескек қайықпен түнде шам жарығымен жүріп өтті, бірақ моңғол командирі оларды ерте байқады. Сун флоты қалаларға жақындағанда, моңғол флоты Янцзы өзенінің барлық ені бойында таралып кеткенін көрді, "кемелер өзеннің бүкіл бетін толтырып, араларында өтуге ешқандай жер қалмаған". Моңғолдар суға созылған тізбек сияқты тағы бір қорғаныс шарасын қолданды. Екі флот шайқасқа түсті, Сун оттық найзалармен, оттық бомбалармен және арбалеттермен атысты. Көптеген адамдар тізбекті кесуге, қазықтарды тартып алуға және бомбалауға тырысып қаза тапты, ал Сун теңізшілері үлкен балталармен қолға-қол соғысқа түсті. Моңғол жазбаларында айтылғандай, "олардың кемелерінде қанға батқан аяқтары көрінді". Таң атқанда Сун кемелері қала қабырғаларына жетті, ал тұрғындар "жүз рет қуанышпен секіріп" шықты. Бұл қорғаушылардың рухын көтеріп, жаңа күш берді. Алайда, ешкім сәттілік туралы хабар беруге үлкермеді. Сун шенеуніктері күш-жігері жоғалды деп есептеді және азық-түлік жетіспеушілігінен Сианянның құлауына бекінді, сондықтан одан әрі Сун күштерін жібермеді. Көптеген қаза болғандықтан және жетістік аз болғандықтан, азық-түлік тасымалдау тоқтатылды. Фанченг жылдар бойы төтеп бергеннен кейін бірнеше күн ішінде күрт құлдырады. Юань-моңғол әскері назарын Сианянға бұрды. Лу Вэньхуан Сун императоры Дуцзонға дереу күш жіберуді сұрап хабаршы жіберді. Хабаршы Юань бекіністерін асып өтіп, императорға жетті. Бірақ жаңа требушеттердің тиімділігін естіген император Сианянның құлауын күтіп, күш жібермеді. Келесі бірнеше күн бойы Сун әскерлері оңтүстіктен күш күтіп қарады, бірақ олар Юань қоршау машиналары мен өлімге апаратын моңғолдарды ғана көрді. Сун әскерлерінің жағдайы нашарлады. Ақпан айында Юань қоршау машиналары қаланы бомбалауды бастады, соққы бір тас көпірге тиді. Тас құлағанда қатты дауыс шықты. Сун әскерлері зақымды тексеруге барды және тас қалың топыраққа бірнеше метр тереңінен сіңгенін көрді. Юань бомбалауы қала құрылыстарын қиратып, қала қабырғаларындағы барабан мұнарасын және мұнараларды бұзды. Лу Вэньхуан 1273 жылдың 14 наурызында қаланы тапсырды; ол Юань билігі кезінде Сианян мен Фанченгтің губернаторы болып тағайындалды.
Салдары
Сун әулетінің ең мықты бекінісі – Сянян қаласы түсті. Осының салдарынан Юань әскерлері Оңтүстік Қытайдың қалған бөлігін жаулауға мүмкіндік алды. Юань әскерінің басқа да аймақтарына Сун қамалдары жақтан өтті, себебі Сяняндағы Сун әскерінің қолбасшысы Лу Вэньхуан, Сун әскеріне басшылық ететін әулетінің басқа мүшелеріне де Юаньге жақтауға бұйрық берді. 1275 жылы Сун үкіметі бітім шарты жасауға тырысты, бірақ ол кезде бәрі тым кеш болған еді. Юань Сянянды алты жыл қоршағанда, Сун оңтүстіктегі күштерін қайта жинап, Юаньға қарсы шабуыл жасай алмады. Шындығында, олар Сянянға жеткілікті күштер мен жабдықтарды жеткізе алмады, осылайша қаланың ерлікпен қорғануын қолдауға мүмкіндік болмады. Сун әулетінің императоры 1276 жылдың 4 ақпанында тақтан бас тартты. Монғол әскерлеріне қарсы Сун кемелерінде қоршау арбалеттері, отты бомбалар және отты найзалар қолданылды. Қытай тілінде бұл бомбалар "Чжэнь Тянь Лэй" деп аталды. Олар құйма темірден жасалып, оқ-дәрімен толтырылды, ал Сун әскері оларды катапульталар арқылы жауға жеткізді. Жарылыстан кейін бомбаның сынықтары темір қарулардың қорғанысын тесіп өте алатын, ал шуы 50 шақырымға дейін естілетін.
Қарсы салмақ құралының рөлі
Юань әулеті қарсы салмақты требушеттерді жобалау үшін мұсылман инженерлерін пайдаланғандықтан, олар қытай тарихнамасында «мұсылман» требушеті (хуй хуй пао) деп аталды. Қытай ғалымы Чжэн Сисяо (1206–1283) «ең ірілері жердегі ойықтың үстінде орналасқан ағаш құрылымнан тұрды» дейді. Ажу монғол императоры Кублайдан сұрағаннан кейін, Ильханаттың қуатты қоршау машиналарын, Ирактан келген Исмаил мен Әл-әд-Дин, жарылғыш оқ-дәрілерді қолданатын жаңа типтегі требушет құру үшін Оңтүстік Қытайға келді. Осы мұсылман инженерлері қоршау үшін мангонельдер мен требушеттер жасады. Жарылғыш оқ-дәрілер Қытайда ғасырлар бойы қолданылып келді, бірақ жаңалық – бұрынғы бұрылыс түріне қарағанда, қарсы салмақты требушет, себебі салмақтың мөлшерін анықтау, қайта орау арқылы туындайтын бұрылыс күшінен қарағанда оңайырақ, соның салдарынан қашықтығы мен дәлдігі артады. Мосулдан келген мұсылман инженерлері жасаған қарсы салмақты требушеттердің қашықтығы артық болды және Фанчэн қаласын қиратуға көмектесті. Қытай және мұсылман инженерлері монғол әскерлері үшін артиллерия мен қоршау машиналарын пайдаланды. Бұл үлгі Хулегу Бағдат қабырғаларын қирату үшін қолданған үлгілерден алынған. Қытайлықтар алғашқы тартымдық требушетті ойлап тапқан, енді олар монғол армиясында мұсылмандық қарсы салмақты требушеттермен бетпе-бет келді. Қытайлықтар өздерінің қарсы салмақты требушеттерін жасауға кірісіп, 1273 жылғы қытайлық деректерде былай делінген: «Шекаралық қалалардың барлығы құлдырады. Бірақ мұсылмандық требушеттер жаңа және тапқыр жаңартулармен жасалды, ал олардың бұрынғыларынан әлдеқайда жақсы түрлері пайда болды».
Сянянянға орналастырылған требушеттердің дизайны
Қытай ғалымы Чжэн Сисяо (1206–1283) «ең ірілері жердегі ойықтың үстінде орналасқан ағаш қаңқасынан тұрды» дейді. Марко Полоның «Иль Милионе» кітабында ол Сянян қамалы кезінде моңғолдарға катапульта жасау және қолдануды үйреткенімді айтады. Дегенмен, мұсылман инженерлерінің есімдерін мұсылман деректері Талиб және оның ұлдары Әбу Бәкір, Ибрахим және Мұхаммед деп көрсетсе, қытай деректері Алауддин және Исмаил деп атайды. Сонымен қатар, қамал Марко Полоның Қытайға келгенге дейін аяқталған деген мәлімдемелер де бар.
Сун ордасындағы саяси жанжалдардың рөлі
Сун ішіндегі саяси тартыстар Сянян мен Фанченгтің құлауына себеп болды; Лю әулетінің күшіне байланысты, көптеген адамдар олардың Сунға адалдығына күмән келтірді. Император Цзя Сидаоның өзіне басшылық етуге тыйым салды, сондықтан Лю әулетінің жауы болған Ли Цинцзи қолбасшы болып тағайындалды. Цзя Лю әулетіне Лидің бұйрықтарын орындамауға рұқсат берді, осының салдарынан басшылық құрамы даулы болды. Ли Сянян мен Фанченгті азат ете алмады, тек қоршаудың бірнеше кезендерінде уақытша жабдықтауды ғана жүзеге асыра алды.