Кіріспе
Жүз жыл, 1201 жылдан 1300 жылға дейін. XIII ғасыр – Юлиан күнтізбесі бойынша 1201 жылдың 1 қаңтарынан (MCCI римдік цифрларымен белгіленген) бастап 1300 жылдың 31 желтоқсанына (MCCC) дейін созылған ғасыр. Шыңғыс хан моңғол империясын құрды, ол Шығыс Азиядан Шығыс Еуропаға дейін кеңейді. Хулагу ханның жорықтары мен басқа моңғол шапқыншылықтары мұсылман әлемінің бағытын өзгертті, ең әйгілісі – 1258 жылғы Бағдатты қоршау, Даналық үйінің қирауы және мамлюктер мен Рум мемлекеттерінің әлсіреуі. Тарихшылардың айтуынша, бұл Исламның алтын ғасырының құлдырауына себеп болды. Жалпы алғанда, бұл жорықтар тарихқа ұзақ мерзімді әсер етті. Мали империясы және Дели сұлтандығы сияқты басқа мұсылман державалары Батыс Африка мен Үндістан субконтинентінің үлкен бөліктерін бағындырды, ал буддизм Бахтияр Хилджи бастаған жорықтар нәтижесінде құлдырады. Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең алғашқы ислам мемлекеттері осы ғасырда пайда болды, олардың ішінде Самудера Пасай ерекше көзге түседі. Сукхотай және Хантавадди патшалықтары пайда болып, айналасындағы аумақтарға үстемдік етті. Еуропа жоғары орта ғасырлардың шыңына енді, оған қарқынды құқықтық, мәдени және діни эволюция, сондай-ақ экономикалық өркендеу тән болды. Төртінші крест жорығынан кейін, қасиетті жерді қайтадан христиандыққа айналдыруда сәттілікке жете алмаса да, Реконкистаны күшейткен және христиандық әлемнің біртүтастығын нығайтқан мұсылмандықтан Еуропаны қуып шығаруға деген ниетті күшейтті. Солтүстікте Тевтон ордені Пруссияны, Эстонияны және Ливонияны христиандыққа айналдырып, үстемдікке ие болды. Ислам әлемінде мың жылдан астам сақталған классикалық еңбектердің латын тіліне аударылған жаңа аудармаларынан шабыттанған Тома Аквинский, жаңа университеттердің бағдарламаларына үстемдік еткен схоластиканы дамытты. Англияда король Джон Англияда парламенттік кеңес беру дәстүрін қалыптастырған Магна Хартаға қол қойды. Бұл еуропалық құқықта заң алдындағы теңдік принципін дамытуға көмектесті. Оңтүстік Сун әулеті осы ғасырды гүлденген мемлекет ретінде бастады, бірақ кейіннен жорықтарға ұшырап, моңғолдардың Юань әулетіне қосылды. Жапонияның Камакура шогунаты 1274 және 1281 жылдары моңғолдардың екі шабуылына қарсы тұрды. Кореяның Горё мемлекеті моңғолдардың шабуылына қарсылық көрсетті, бірақ ақырында бейбітшілікке келісіп, Юань әулетінің қарауына өтті. Солтүстік Америкада, кейбір халық санының бағалауынша, Кахокия халқы 13 ғасырдағы Лондон халқымен салыстыруға болады. Перуде Куско патшалығы кеш аралық кезеңнің бір бөлігі ретінде пайда болды. Майя цивилизациясында 13 ғасыр соңғы постклассикалық кезеңнің басталуын білдірді. Қазіргі Чад жеріндегі Канем империясы өркендеу шегіне жетті. Эфиопиядағы Соломон әулеті және Зимбабве патшалығы құрылды.
The 13th century was the century which lasted from January 1, 1201 (represented by the Roman numerals MCCI) through December 31, 1300 (MCCC) in accordance with the Julian calendar. The Mongol Empire was founded by Genghis Khan, which stretched from Eastern Asia to Eastern Europe. The conquests of Hulagu Khan and other Mongol invasions changed the course of the Muslim world, most notably the Siege of Baghdad (1258), the destruction of the House of Wisdom and the weakening of the Mamluks and Rums which, according to historians, caused the decline of the Islamic Golden Age. Overall, the conquests had a lasting effect on history. Other Muslim powers such as the Mali Empire and Delhi Sultanate conquered large parts of West Africa and the Indian subcontinent, while Buddhism witnessed a decline through the conquest led by Bakhtiyar Khilji. The earliest Islamic states in Southeast Asia formed during this century, most notably the Samudera Pasai. The Kingdoms of Sukhothai and Hanthawaddy would emerge and go on to dominate their surrounding territories. Europe entered the apex of the High Middle Ages, characterized by rapid legal, cultural, and religious evolution as well as economic dynamism. Crusades after the fourth, while mostly unsuccessful in rechristianizing the Holy Land, inspired the desire to expel Muslim presence from Europe that drove the Reconquista and solidified a sense of Christendom. To the north, the Teutonic Order christenized and gained dominance of Prussia, Estonia, and Livonia. Inspired by new translations into Latin of classical works preserved in the Islamic World for over a thousand years, Thomas Aquinas developed Scholasticism, which dominated the curricula of the new universities. In England, King John signed the Magna Carta, beginning the tradition of Parliamentary advisement in England. This helps develop the principle of equality under law in European judisprudence. The Southern Song dynasty began the century as a prosperous kingdom but were later invaded and annexed into the Yuan dynasty of the Mongols. The Kamakura Shogunate of Japan successfully resisted two Mongol invasion attempts in 1274 and 1281. The Korean state of Goryeo resisted a Mongol invasion, but eventually sued for peace and became a client state of the Yuan dynasty. In North America, according to some population estimates, the population of Cahokia grew to be comparable to the population of 13th century London. In Peru, the Kingdom of Cuzco began as part of the Late Intermediate Period. In Mayan civilization, the 13th century marked the beginning of the Late Postclassic period. The Kanem Empire in what is now Chad reached its apex. The Solomonic dynasty in Ethiopia and the Zimbabwe Kingdom were founded.
12011209
1202: Фибоначчидің «Liber Abaci» еңбегін жариялауы. 1202 жылы 27 шілдеде Грузия патшалығы мен Селжұқтар арасында Басиан шайқасы болды. 1202 жылы 1 тамызда Бретаньдің Артур I мен Англияның Джон арасындағы Миребо шайқасы болды. 1204 ж. Бахтияр Халджи Бенгалияны исламға айналдырды және Шығыс Үндістанда буддизмді қысымға алды. 1204 жылы 1202–1204 жылдардағы Төртінші крест жорығы Венеция үшін Задарды басып алды және Византиялық Константинопольді тонап, Латын империясын құрды. 1204 ж. Нормандия Анжу әулетінен француз королі Филипп II Августтың қолына өтті, Франциядағы нормандық үстемдік аяқталды. 1205: Адрианополь шайқасы 14 сәуірде Болгарияның патшасы Калоян басқарған болгар әскері мен Константинопольдің Латын империясының бірінші императоры Балдуин I (1172–1205 шілде) басқарған крестшілер арасында өтті. 1206 ж. Шыңғыс хан монғолдардың Ұлы ханы деп жарияланды. 1206 жылы Мәмлүк әулеті тұсында Солтүстік Үндістанда Дели сұлтандығы құрылды. 1209 ж. Ассизилік Франциск францискандықтар орденін құрды. 1209 жылы Рим папасы Иннокентий III Альбигендік крест жорығын жариялады.
1230-шы жылдар
1232 ж. Моңғолдар Цзинь әулетінің астанасы Кайфэнді қоршап алып, келесі жылы оны басып алды. 1233 ж. Гантэр шайқасында Кен Арок Кедиридің соңғы патшасы Кертаджаяны жеңіп, Сингхасари мемлекетін құрды. Кен Арок Исяна әулетінің билігін аяқтап, өзінің Раджаса әулетін құрды. 1235 ж. Мандинка тайпалары бірігіп, Мали империясын құрды, бұл 1280 жылдары Такрурдың құлдырауына себеп болды. 1239–1250 жж. Киелі Рим империясы мен Папалық арасындағы үшінші қақтығыс болды. 1237–1240 жж. Моңғол империясы Киев Русін жаулап алды. 1238 ж. Сухотай Сухотай мемлекетінің алғашқы астанасы болды.
1240-шы жылдар
1240 ж. Нева шайқасында орыстар швед әскерін жеңді. 1241 ж. Моңғол империясы Мохи шайқасында Венгрияны жеңіп, Легница шайқасында Польшаны жеңді. Венгрия мен Польша талқандалды. 1242 ж. Орыстар Пейпус көлінің шайқасында Тевтон орденін жеңді. 1243–1250 жж. Екінші Киелі Рим империясы – Папалық соғысы. 1244 ж. Айюбидтер мен Хорезмдер Ла Форби шайқасында крестшілер мен олардың араб одақтастарын жеңді. 1249 ж. Португалия королі Афонсу III Алгарвені қайта басып алған кезде, маврларға қарсы португалдық Реконкиста аяқталды. 1248–1254 жж. Жетінші крест жорығы Египеттің Аюбид порты – Дамиеттаны басып алды, бірақ француз королі Людовик IX тұтқынға алынғаннан кейін крестшілер ақырында кері шегінді. Мамелюктер Әйюбид әулетін құлатты.
1260-шы жылдар
1260: Айн-Джалут шайқасында моңғолдар египеттіктерге қарсы алғашқы ірі жеңіліске ұшырады. 1260: Құбылай хан мен Арық Бөке арасында Ұлы хан титулы үшін Толуид азамат соғысы басталды. 1261: Михаил VIII басқарған Византиялықтар Константинопольді крестшілер мен Венециядан қайтарып алды. 1262: Исландия Норвегияның билігіне көшті, Ескі Келісім шарттарымен. 1265: Доминикан дінтанушысы Томас Аквинский өзінің Summa Theologiae еңбегін жаза бастады. 1268: Антиохия крестшілер мемлекеті египеттіктерге түсті.
1280-жылдар
1281: Моңғолдар Жапонияға екінші шабуыл жасайды, бірақ бұрынғы шабуылдары сияқты, олар самурайлар мен Камиказе желдерімен кері қайтарылады. 1282: Арагон Сицилиялық кештен кейін Сицилияны бағындырады. 1284: Элли епископы Хьюго де Балшам құрған Кембридж университетінің Питерхаус колледжі негізделді. 1284: Кертенегара патша Балиге Пабали экспедициясын ұйымдастырады, Балиді Сингхасари жеріне қосады. 1285: Нуғай хан бастаған Венгрияға қарсы екінші моңғол шабуылы. 1289: Триполи графы Калаун басқарған Бахри мамлюктеріне түседі. 1289: Кертенегара Юань әулетіне салық төлеуді талап еткен Кубилай ханның елшісін қорлады.
12901300 теңге
Мамлюк әулеті жойылып, оның орнына Халжи әулеті билікке келді. 1290 ж. Англия королі Эдуард I барлық яһудилерді Англиядан кетуге бұйырды. 1291 ж. Ури, Швиц және Унтервальден Швейцария Конфедерациясын құрды. 1291 ж. Мысырдың мамлюк сұлтаны әл-Ашраф Халил Акруды басып алып, осылайша Иерусалим крестонос патшалығын (Крестонос соғыстарынан қалған соңғы христиан мемлекеті) жойды. 1292 ж. Кедири герцогы Жаякатванг көтеріліс жасап, Кертанегараны өлтіріп, Сингхасари патшалығын құлатты. 1292 ж. Марко Поло Қытайдан Персияға саяхат еткенде Суматраға барып, Суматраның солтүстік бөлігінде Ферлек, Самудера және Ламбри сияқты алты сауда порты бар екенін хабарлады. 1292 ж. Маңрай патша Ланна патшалығын құрды. 1293 ж. Моңғолдар Яваға шапқылады. Юань әулетінің Хубилай хан хандығы Сингхасаридің Кертанегарасына қарсы жазалау экспедициясын ұйымдастырды, бірақ Кертанегара моңғол әскерлерін жеңді. 1293 ж. 10 қарашада Нарария Санграмавиджаяның монарх ретінде таққа отыруы Шығыс Явадағы индуисттік Маджапахит патшалығының негізін қалады. 1296 ж. Шотландияның тәуелсіздігі үшін бірінші соғыс басталды. 1297 ж. Венеция Республикасының Мазор Консежиосы немесе Ұлы Кеңесіне мүшелік болашақта тек оның тізіміне енген отбасыларға ғана шектелді. 1299 ж. Осман империясы Осман I басшылығымен құрылды. 1300 ж. Ачех аймағында ислам діні қалыптасқан болуы мүмкін. 1300 ж. Ажи Батара Агунг Дева Сакти Тепиан Бату немесе Кутай-ламада Кутай Картанегара Корольдігін / Кутай Сұлтандығын құрды. 1300 ж. Түркудегі Түрку соборы қасиеттендірілді. 1300 ж. Шри Раджахмура Лумай, Шри Лумай деп қысқартылатын, Суматрадағы Чола әулетінің жартылай тамил, жартылай малай тегінен шыққан кіші ханзадасы, Филиппин архипелагындағы Себу аралында үнділік Раджахнатты құрды.