Кіріспе

Дуплессис жетімдері – Квебек провинциялық үкіметінің бұрмалап психикалық ауру деп таныған және 1940-1950 жылдары психиатриялық мекемелерге қамаған канадалық балалар. Көптеген балалар федералдық үкіметтен қосымша субсидия алу мақсатымен қасақана дұрыс емес куәлік алды. Олар 1936 және 1959 жылдар аралығында бес мәрте Квебек премьер-министрі болған Морис Дюплессис атымен аталады. Дюплессиспен байланысты даулар, әсіресе Дуплессис жетімдеріне қатысты сыбайлас жемқорлық пен зәбірлеу оның премьер-министрлік қызметінің тарихи тұжырымын сыншылардың пікірінше "Ла Гранде Нуарсёр" ("Ұлы қараңғылық") деп түсіндіруге әкелді. Дуплессис жетімдері Квебек үкіметін де, Рим-католик шіркеуін де заңбұзушылық жасады деп айыптады. Католик шіркеуі осы оқиғаға қатысы жоқ екенін мәлімдеді және зиян келтіргені үшін қаржылық өтемақы талап ететіндердің талаптарымен келіспейді. Бұл Канада тарихындағы канадалық үнді балаларға арналған мектептер жүйесінен тыс балаларға қатысты ең ірі зәбірлеу оқиғасы деп саналады.

Өмірбаян

1940-1950 жылдары Квебек тұрғындарына әлеуметтік қызметтер шектеулі болды. 1960 жылдардағы Тыныш революцияға дейін қолжетімді әлеуметтік қызметтердің көп бөлігі Рим-католик шіркеуі арқылы ұсынылды. Олардың қамқорлығында әлеуметтік жағынан осал адамдар болды: кедейлікте өмір сүретіндер, алкоголизммен күресіп жатқандар немесе жұмыс істеуге жарамсыз деп танылғандар, үйленбеген аналар және жетімдер. Католик шіркеуі көптеген аналарды балаларын жетімдер үйіне беруге ынталандырды, тіпті олар ресми түрде жетім емес болса да, олардың "заңсыз" туғандығына (үйленбеген анадан туғандығына) байланысты. Мұндай жетімдер үйлерінің кейбіреулерін Рим-католик діни ұйымдары басқарды, себебі әлеуметтік қызметтерге мемлекеттік инвестициялар жеткіліксіз болды; олар үйленбеген аналарды балаларын сонда қалдыруға көндірді, осылайша олар Рим-католик шіркеуінің қағидаларымен тәрбиеленеді деп үміттенеді. Сол кезде кең таралған үйленбеген аналарға арналған босану үйлері де осы "заңсыз" балалардан бас тартуға шақырды. 1909 жылғы «Ақыл-сау емес адамдарға арналған бейімдеулер туралы заң» 1950 жылға дейін психиатриялық мекемелерге қабылдауды реттеді. Заңға сәйкес, психикалық аурулар үш себеппен жатқызылуы мүмкін: оларға күтім жасау үшін, оларға көмек көрсету үшін немесе қоғамдық және жеке өмірде әлеуметтік тәртіпті сақтау мақсатында. Алайда, заңда әлеуметтік тәртіптің бұзылуы дегеніміз не екені нақты көрсетілмеген, пациенттерді қабылдау туралы шешімді психиатрлардың қарауына қалдырды. Ұлттық одақтың премьер-министрі Морис Дюплессистің провинциялық үкіметі ауруханалар салуға федералды үкіметтен субсидия алды, бірақ жетімдер үйлерін қолдауға берілген субсидиялар одан әлдеқайда аз болды. Мемлекеттік қаржыландыру жетім балаларға күніне 1,25 доллар, ал психиатриялық науқастарға күніне 2,75 доллар көлемінде болды. Қаржыландырудағы осы айырмашылық қайта жіктеуге күшті қаржылық стимул берді. Дюплессис билігінде провинциялық үкімет көптеген сау, ересек балаларды қаржылық себептермен қойылған диагноздарға сүйене отырып, психикалық ауру деп жариялап, психиатриялық ауруханаларға жіберді. Дюплессис сондай-ақ жетімдер үйлерін ауруханаларға қайта жіктеуге қатысты бұйрыққа қол қойды, осылайша оларға федералдық субсидиялар алуға мүмкіндік берді. 1960 жылдардың басында Дюплессистің қайтысынан кейін психиатриялық мекемелерді тексеру үшін құрылған комиссия 22 000 «психикалық ауру» деп танылған науқастардың үштен бірі провинцияның қаржылық мүддесі үшін, ешқандай нақты психиатриялық кемшілік болмаған жағдайда осылай жіктелгенін анықтады. Өз тәжірибелері туралы ашық айтқан көптеген адамдар физикалық және сексуалдық зорлық-зомбылыққа ұшырағанын, сондай-ақ лоботомия, электрошок және тізгіштер қолданылғанын мәлімдеді.

1990 жылдардағы сот үкімдері

1990 жылдары шамамен 3000 аман қалған адам және көптеген қолдаушылар Квебек провинциялық үкіметінен өтемақы талап ету үшін «Дюплессис жетімдері комитетін» құрды. 1999 жылдың наурыз айында провинциялық үкімет әрбір құрбанға толық өтемақы ретінде шамамен 15 000 канад доллары ұсынды. Бұл ұсыныс қабылданбады және провинциялық үкіметке қатысты қызыл сызықтар тартылды, сол кездегі Квебек омбудсмені Дэниел Жакоби үкіметтің бұл мәселені жеңілтекке алғанын айтты. 2001 жылы талапкерлер провинциялық үкіметтен бір адамға 10 000 доллар тұрақты төлем, сондай-ақ психиатриялық мекемеде заңсыз ұсталып тұрған әрбір жыл үшін қосымша 1 000 доллар ұсынысын алды. Ұсыныс жетім балаға шамамен 25 000 долларға бағаланды, бірақ жыныстық немесе басқа да түрдегі зорлық-зомбылықтан зардап шеккендерге ешқандай өтемақы қарастырылмады. «Дюплессис жетімдері комитетінің» өкілдері ұсынысты қабылдағаннан кейін, комитеттің адвокаты, президенті және бұрынғы байланыс қызметкері нақты құрбандар алған аз сомамен салыстырғанда, алты-жеті таңбалы төлем алатынын білгеннен кейін басқа мүшелер бұл нәтижеге ашуланып қарсылық білдірді. Содан кейін комитет президентті және байланыс қызметкерін ауыстыруға дауыс берді. Сот шешімін сынағандар үкіметтің өтемақы бағдарламасын басқарып отырған үш бюрократқа жұмысы үшін күніне 1000 доллардан астам төленгенін, ал жетімдер өздерінің ұсталуының бір жылдығы үшін дәл сондай сома алғанын көрсетті. Келесі діни қауымдар кейбір мекемелерді басқаруға қатысты: Провиденция қарындастары, Мейірімділік қарындастары, Монреальдің сұр монахтары, Квебектің қайырымдылық қарындастары, Марияның кішкентай францискандары, Нотр-Дам де ла Мизерикордың ағалары және Қайырымдылық ағалары.

Салдары

1999 жылы зерттеушілер Лео Пол Лаузон мен Мартин Пуариер Квебек провинциялық үкіметі мен Католик шіркеуі Дюплессис премьер-министр болған кезде мыңдаған Квебек жетім балаларын психикалық ауру деп жалған куәландыру арқылы үлкен пайда тапқандығын айтқан бір есеп жариялады. Авторлар діни ұйымдар балаларды "ақыл-есі кем" деп көрсету арқылы 70 миллион доллар көлемінде субсидия алғанын (1999 жылғы доллармен есептегенде) бағалады, ал үкімет білім беру мекемесі болған жетімханасын психиатриялық ауруханаға қайта жатқызу арқылы 37 миллион доллар үнемдеді. Жетімханалармен байланысты діни орденнің өкілі авторларды "жалған айғаулар" жасауда айыптады. 2010 жылы Дюплессидің бастапқы жетім балаларының шамамен 300-400-і тірі қалғаны естілді. 1999 жылдың 4 наурызында 240 Дюплесси жетімі аурухана басшыларына қарсы 321 қылмыстық айып тағып, қылмыстық тергеуден кейін Квебектің бұрынғы премьер-министрі Люсьен Бушар жетімдерге "ешкімді кінәләмей, заңдық жауапкершілік тақтамай" ресми түрде кешірім сұрады.

Адам қалдықтарының тағдыры

2004 жылы Дюплессидің жетім балалары Квебек үкіметінен Монреальдің шығыс бөлігіндегі тасталған зиратты қазуды сұрады, олар бұл зиратта адамдарға тәжірибе жасалған болуы мүмкін жетім балалардың қалдықтары жатыр деп сенді. Cite de St Jean de Dieu психиатриялық ауруханасында болған адамдардың куәліктеріне сәйкес, аурухананың қамқорлығындағы жетім балалар жиі келісімсіз тәжірибелерге қатыстырылып, көптегені соның салдарынан қайтыс болған. Бұл топ мәйіттерді эксгумациялау арқылы сараптама жасауды қалады. 2010 жылдың қараша айында Дюплессидің жетім балалары өз мәселелерін БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі кеңесіне ұсынды. 2021 жылы бұрынғы Канадалық үнді балалар интернаттарының аумағында жүргізілген алдын ала жер тесіп қарау нәтижесінде белгісіз қабірлер табылды, онда христиан шіркеулерінің басқаруында болған үнді балаларының қалдықтары болуы мүмкін. Бұл Квебек үкіметі мен Католик шіркеуінен жетім балалар ұсталған бұрынғы психиатриялық ауруханалардың аумағын қазуға қосымша шақырулар жасауға себеп болды. 2018 жылы басталған топтық сот процесінде үкімет пен діни ұйымдардың бұрынғы келісімшартын "шынайы кешірім емес, әділетсіздік" деп бағалады.