Кіріспе

Institut canadien de Montréal (ағылшынша; Монреальдің Канадалық институты) 1844 жылдың 17 желтоқсанында Монреальде, Канада шығысында, Канада провинциясында 200 жас либералды маманның тобы құрған. Институт мүшелеріне қоғамдық кітапхана және пікір-таластың залын ұсынды. Ол кезде Монреальде француз тіліндегі университеттер мен қоғамдық кітапханалар болған жоқ. 1845 жылдан 1871 жылға дейін Институттың ішінде 136 лекция өткізілді. Институт кітапханасының мазмұнына байланысты Рим-католик шіркеуімен келіспеушілікке ұшырады. Шіркеумен болған даудың салдарынан 1870 жылдары Институт таратылды.

Шығу тегі

Институт 1844 жылы әдеби және ғылыми мекеме ретінде, кітапхана, оқу залы және басқа да білім беру мақсатында құрылды. Жозеф Папин алғашқы президенті болды. 1853 жылы Канада провинциясының заңымен тіркелді. Тіркелген кезде институттың 500-ден астам мүшесі, 2000-нан астам кітаптан тұратын кітапханасы және газеттер мен мерзімдік басылымдары бар оқу залы болды. Институт Қызыл партия қорғаған идеялардың бастауы болды. Оның біріккен ұраны: Justice pour nous, justice pour tous; Raison et liberté pour nous, raison et liberté pour tous (Біз үшін әділет, барша үшін әділет; біз үшін ақыл мен бостандық, барша үшін ақыл мен бостандық). Кітапханада Виктор Гюго және Альфонс де Ламартен сияқты француз романтиктерінің, сондай-ақ Вольтер мен Дидро сияқты, католик шіркеуі immoral деп санайтын авторлардың шығармалары сақталған. 1845 жылдан 1871 жылға дейін институттың ішінде 136 лекция өткізілді.

Чиркенемен дау

1858 жылы кітапхана мазмұнына қатысты мәселе туындады. Институттың мәжілісінде бірқатар мүшелер кітапхананы тексеру және кітапханада қалуға болмайтын кітаптардың тізімін жасау үшін комиссия құруды ұсынды. Бұл ұсыныс айтарлықтай көпшілік дауысымен қабылданбады, оның орнына Институттың кітапханасында ешқандай қоғамға жарамайтын кітаптар жоқ, кітапханадағы кітаптардың моральдық тұрғысынан бағалау құқығы тек Институтқа ғана тиесілі, ал қазіргі басқару комитеті жеткілікті деген қаулы қабылданды. Осы ұсыныстан кейін 158 мүше институттан шығып, Монреаль француз-канад институтын құрды. Бұл институт католик шіркеуінің доктринасын қабылдап, шіркеудің адалсыз деп санайтын кітаптарды беруден бас тартты. 1858 жылдың 13 сәуірінде Монреальдің Рим-католик епископы Игнас Бурже өз епархиясының барлық шіркеулерінде оқылған пасторальдық хат жариялады. Пасторальдық хатта ол институттағы оқиғаларды атап өтіп, азшылықтың әрекеттерін мақтады. Ол көпшіліктің екі үлкен қателікке ұшырағанын айтты: институт мүшелері өз кітапханасындағы кітаптардың моральдық тұрғысынан дұрыс бағалауға лайықты екенін жариялау арқылы, Трент соборында кітаптардың моральдық тұрғысын бағалау епископтың құзырында екендігі туралы жарияланған мәлімдемеге қайшы келді; және кітапханада адалсыз кітаптар жоқ деп жариялау арқылы, шындығында ол шіркеудің тыйым салынған кітаптар тізіміне енген кітаптарды қамтыды. Ол Трент соборының еретик кітаптарды оқыған немесе сақтаған кез келген адамға коммуникациядан айыру жазасын тағайындағанын, ал басқа себептермен тыйым салынған кітаптарды оқыған немесе сақтаған кез келген адамға қатаң жаза берілетінін атап өтті. Ол институт мүшелеріне өздерінің қаулыларын өзгертуге шақырды, әйтпесе ешқандай католик оған мүше болып қала алмайды деп мәлімдеді. Институт бұл қаулыны қайтарып алмады. 1865 жылы институттың бірнеше мүшесі, соның ішінде Жозеф Гибор, осы пасторальға қарсы Римге шағымданды, бірақ жауап алмады. 1869 жылдың 7 шілдесінде Рим католик шіркеуінің тыйым салынған кітаптар тізіміне институттың 1868 жылғы жылнамасын қосты. Епископ Бурже бұл шешімге назар аудара отырып, тағы бір пасторальдық хат жариялады және шіркеудің институтқа мүшелікке ие болған ешбір католиктің зиянды ілімдерді таратуына жол бермейтінін, сондай-ақ 1868 жылғы жылнаманы сақтауға, жариялауға немесе оқуға тыйым салғанын атап өтті. Ол жылнаманы ұстап тұру немесе оқу немесе институтқа мүше болып қалуға тырысқан кез келген адамның "өлім төсегінде" қасиеттілік құқығынан айырылатынын мәлімдеді. Осыған жауап ретінде институт мүшелері 1869 жылдың 23 қыркүйегінде ешқандай зиянды ілімді таратуға жол бермейтінін мәлімдеген қаулы қабылдады және институт мүшелері 1868 жылғы жылнаманы айыптау туралы білгеннен кейін осы қаулыға толыққанды мойынсұнатынын мәлімдеді. Епископ Бурже бұл қаулыларды екіжүзділік деп айыптаған хатпен жауап берді, институт бір мезгілде діни төзімділікке қолдау білдіретін құпия қаулы қабылдағанын және институт мүшелігін сақтап қалғандарға кешірім болмайтынын мәлімдеді.

Гибордың ісі

Институттың негізін қалаушылардың бірі – баспагер және типограф Жозеф Гибор болды. 1869 жылы Гибор қайтыс болды. Бурже Гвибордың жесірі Генриетта Браунға күйеуінің мәйітін Нотр-Дам де Нейж зиратының католик бөлігіне жерлеуге рұқсат бермеді, себебі ол Институт мүшесі болған. Жесір бұл шешіммен келіспеді және істі сотқа апарды. Генриетта Браунның адвокаты, Джозеф Доутр, ол да Институт мүшесі, 1874 жылғы 21 қарашада Британ империясының, соның ішінде Канаданың жоғарғы соты болған, Сыртқы кеңестің сот комитетінде істі жеңіп алды. Гибор ісі үлкен саяси және діни пікір қақтығысына ұласты.

Институтты жабу

Монреальдегі Канада институты 1871 жылы пікірталас залын, ал кітапханасын 1880 жылы жапты. Монреальдегіден төрт жыл кейін құрылған Institut canadien de Québec ғана Рим-католик шіркеуінің тыйым салған белгілі бір туындыларын алып тастау арқылы шіркеу цензурасынан құтылды. 2006 жылы Bibliothèque et Archives nationales du Québec (BAnQ) Фрейзер Хиксон институтымен Монреальдегі Канада институтының коллекциясының мүлкін сыйға беру және тапсыру туралы келісім жасады. Ол институт 1885 жылдан бері оны сақтап келген. Коллекциядағы құнды кітаптардың ішінде Вольтердің «Œuvres complètes» (1785–1789) екі басылымы, Дидро мен Д’Аламбердің 36 томдық «L’Encyclopédie» (1778–1781), «L’Esprit des journaux français et étrangers» (1787–1792) 12 томдық және «Réunion des Tuileries au Louvre» (1852–1857) төрт томдық жинағы, сондай-ақ Прінц Наполеонның Канада институтына жасаған ерекше сыйы бар еді.

Ағылшын тілінде

"Институт канадиен", "Канада энциклопедиясы". Historica Foundation, 2008. Робертсон, Нэнси Сьюзан. "Институт канадиен". Мәдени тарихқа эссе, (Тарих пәні бойынша магистрлік диссертациясы), Батыс Онтарио университеті, 1965, 187 бет.

Француз тілінде

Лажуансе, Марсель (2004). Lecture publique et culture au Québec, Quebec: Presses de l'Université du Québec, pp. 160–163 (көрініс)
Ламонд, Иван (2000). Квебектегі идеялардың әлеуметтік тарихы, 1760–1896, Монреаль: Éditions Fides, 576 б. (онлайн)
Сент-Луис, Мартин. "Le prix Condorcet 1997 à l'Institut canadien", Laïcité, Bulletin du Mouvement laïque québécois, 1998 жылғы қыс
Шампан, Андре (1996). XVIII және XIX ғасырлардағы Квебек, Силлери: Septentrion, б. 113–129 (көрініс)
Ламонд, Иван (1994). Луи Антуан Дессауль, 1818–1895: либералды және антиклерикалық феодал, Сент-Лоран: Fides, 369 б.
Лемир, Морис (1991). La vie littéraire au Québec, Quebec: Presses Université Laval, 671 б. (көрініс)
Ламонд, Иван (1990). Сөзді адамдар: Монреальдегі Канада институтындағы қоғамдық лекциялар, эсселер және пікірталастар, 1845–1871, Монреаль: Boréal, 176 б.
де Лаграв, Жан Поль (1976). Le combat des idées au Québec Uni, 1840–1867, Монреаль: Editions de Lagrave, 150 б.
Дюмон, Фернан, Монмини, Жан Поль және Хамелин, Жан (ред.) (1971). Idéologies au Canada français, 1850–1900, Квебек: Presses de l'Université Laval, 327 б.
Әке Худон, Теофиль. Монреальдегі Канада институты және Гибор ісі: тарихтың бір беті, Монреаль: Beauchemin, 1938, 172 б. (онлайн)
Буассо, А. (1870). Каталог книг библиотеки Канадского института, Монреаль: Alphonse Doutre, 47 б. (онлайн)
Лафонтен, Ж. Л. (1855). Institut canadien en 1855, Монреаль: Sénécal & Daniel, 225 б. (онлайн)
Монреальдегі Канада институты (1852). Каталог библиотеки Канадского института, 1852 жылғы ақпан, Монреаль: W. H. Rowen, 39 б. (онлайн)