Кіріспе
Санта-Моника әуежайы (Santa Monica Municipal Airport) – негізінен Санта-Моника қаласында, Калифорния штатында, АҚШ-та, Үлкен Лос-Анджелес аймағында орналасқан жалпы авиациялық әуежай. Бұл АҚШ-тың ең көне әуежайларының бірі және бір кезде әлемдегі ең ірі жалпы авиациялық әуежайлардың бірі болған (бір уақытта әлемдегі ең көп трафикпен жұмыс істейтін жалғыз ұшу-қону жолағы бар әуежай). Әуежай Тынық мұхитынан (Санта-Моника шығанағы) шамамен 3 шақырым, ал Лос-Анджелес халықаралық әуежайынан солтүстікке қарай 10 шақырым қашықтықта орналасқан. FAA-ның 2009–2013 жылдарға арналған Бірыңғай әуежай жүйелерінің ұлттық жоспарында ол резервтік әуежай ретінде тіркелген. Әуежай 2028 жылдың соңында жабылуға жоспарланған. Санта-Моника әуежайының жалпы ауданы 215 акр (87 гектар) жерді құрайды.
Santa Monica Airport (Santa Monica Municipal Airport) is a general aviation airport largely in Santa Monica, California, United States, in the Greater Los Angeles area. It is one of the United States' oldest airports, and has been one of the world's foremost general aviation airports (at one time, the busiest single runway airport in the world). The airport is about 2 mile (3 km) from the Pacific Ocean (Santa Monica Bay) and 6 mile (10 km) north of Los Angeles International Airport. The FAA's National Plan of Integrated Airport Systems for 2009–2013 categorized it as a reliever airport. The airport is scheduled to close at the end of 2028. Santa Monica Airport covers a total of 215 acres (87 ha) of land.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Кловер-филд бір кезде армияның 40-шы авиациялық дивизиясының және 115-ші бақылау эскадрильясының орналасқан жері болды, содан кейін Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін тарату орталығына айналды. Дуглас ұшақ компаниясының бас кеңсесі Кловер-филдке жақын орналасқан. Ол жерде жасалған маңызды ұшақтардың ішінде Дуглас барлық Douglas Commercial "DC" сериялы поршендік қозғалтқыштармен жабдықталған DC 1 (прототип), DC 2, DC 3, DC 4, DC 5 (барлығы 12 дана жасалған), DC 6 және DC 7 ұшақтарын өндірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Санта-Моникада B-18 Bolo және B-18A бомбалаушылары, сондай-ақ мыңдаған C-47 (DC-3 әскери нұсқасы) және C-54 (кейін азаматтық DC-4) әскери көлік ұшақтары құрастырылды. Осы кезеңде әуежай аумағын әуеден жасыру үшін Голливуд шеберлерінің көмегімен үстіне жалған "қала" (декорация) орнатылды.
Жалпы авиациядағы ауыстырмалы әуежайға көшу
1958 жылы Дональд Дуглас қаладан әуежайдың ұшу-қону жолағын ұзартуды сұрады, осылайша Дуглас Aircraft компаниясы DC-8 ұшағын шығарып, сынақтан өткізе алатын болды. Қала тұрғындарының наразылығына көніп, бұл өтінішті қабылдамады, соның салдарынан Дуглас Екінші дүниежүзілік соғыста 44 000 жұмыспен қамтылған зауытын жабып, әуе кемесін құрастыруды Лонг-Бич әуежайына көшірді. Дугластың кеткенінен кейін, әуежай Үлкен Лос-Анджелес аймағы үшін негізгі жалпы авиациялық "қосымша" әуежайына айналды, көбінесе бизнес-авиация, оқу және жеке ұшақтарды қабылдады. 2009 жылы SMO әуе қозғалысы күшейген кезде, UCLA және Оңтүстік жағалау ауа сапасын басқару округінің жүргізген зерттеулерінде SMO аймақтағы ауаның жоғары ластану көзі екені анықталды, әсіресе балалар мен қарттардың, сондай-ақ тыныс алу және жүрек-қан тамырлары аурулары бар адамдардың денсаулығына қауіпті ультрамай бөлшектердің көп болуына байланысты. Әуежайдың жел соққан бағытындағы аудандарда ультрамай бөлшектердің мөлшері қалыпты көрсеткіштен 2,5-10 есе артық болды. FAA қозғалтқыштардың жұмыс істеу уақытын және ұшақтардың орналасуын реттеу арқылы жағдайды жақсартуға тырысты, бірақ кейбір тұрғындар бұл шаралар мәселенің шешілмегенін айтты. 2017 жылы FAA қалаға ұшу-қону жолағын қысқартуға келісім берді, бұл көптеген ұшақтардың әуежайды пайдалануына кедерес келтірді және қалаға 2028 жылға дейін әуежайды толығымен жабуға мүмкіндік берді. NBAA қолдауымен келісімге шағымдануға жасалған сот процесі сәтсіз аяқталды.
ХХІ ғасырдағы саяси/әлеуметтік/мәдени оқиғалар
2022 жылы Фриз өнер жәрмеңкесі Лос-Анджелес нұсқасының 2023 жылы әуежайға көшетінін хабарлады, Кулапат Янтрасасттың WHY архитектура фирмасы жобалаған үлкен уақытша шатырды пайдаланып, 100-ден астам экспонентті қабылдайды, сонымен қатар бағдарламалар мен іс-шаралар кеңейтіледі. АҚШ президенттері Дональд Трамп (2019 жылы) және Джо Байден (2022 және 2023 жылдары) аймаққа сапарлары барысында SMO әуежайына қонды, алғашқыда Air Force One көлігімен Лос-Анджелес халықаралық әуежайына келгеннен кейін Marine One тікұшағымен келді.
Операциялар
Әуежайда бақылау мұнарасы бар. Орташа есеппен, ол күніне 296 операцияны жүзеге асырды (12 ай ішінде – 2011 жылғы шілдеге дейін). 2014 жылы трафик 83,381 жылдық операцияға дейін төмендеді. Санта-Моника әуежайы елдегі көптеген жалпы авиациялық әуежайлардың бірі болып, кейбір жағынан тұрғын үйлермен қоршалғандықтан, Санта-Моника қаласы елдегі ең қатаң шу ережелерін қатаң түрде сақтайды. Аэропорт қызметкерлері қаланың әуежай шуына қатысты ережесін орындаумен қатар, оған рұқсат етілген максималды шу деңгейі, комендант сағаты және белгілі бір операциялық шектеулер кіреді, сондай-ақ әуежайдың маңындағы тұрғын аудандарға ұшақтардың әсерін азайтуға бағытталған қосымша шаралармен айналысады. Келесі процедуралар мен шектеулер шу ережесіне сәйкес орындалады. Ереже бұзылған жағдайда айыппұл салынуы немесе Санта-Моника әуежайынан шеттетілуі мүмкін. Максималды шу деңгейі – Ұшу-қону жолағының екі басынан 1500 фут қашықтықтағы шуды өлшеу орындарында тіркелген 95.0 dBA максималды шу деңгейі күнінің кез келген уақытында, аптаның кез келген күні сақталады. Ұшу бағытында қосымша шуды бақылау станциялары жоқ, ол толығымен тұрғын үйлер орналасқан аудандардан өтеді. Түнгі ұшуға тыйым салу – Дүйсенбіден жұмаға дейін сағат 23:00-ден таңғы 7:00-ге дейін, ал демалыс күндері сағат 8:00-ге дейін ұшуға немесе қозғалтқыштарды іске қосуға рұқсат жоқ. Тек шұғыл медициналық немесе қоғамдық қауіпсіздік жағдайларында ғана ерекшеліктер жасалады. Операциялық шектеулер – Тығып-қону, тоқтап-қону және төменге жақындау демалыс күндері, мерекелерде және жұмыс күндері күн батқаннан кейін жарты сағаттан бастап ертеңгі сағат 7:00-ге дейін тыйым салынған. Бұған қоса, әуежайдың «Көршілеріңмен достық қарым-қатынаста бол» бағдарламасына енгізілген және бағдарламаның ақпараттық материалдарында қамтылған көптеген ұсынылатын шуды азайту процедуралары мен шектеулері бар. Санта-Моника әуежайындағы ұшақтардың авиациялық аспектілері мен елдің әуе кеңістігін пайдалануды Федералдық авиация басқармасы (FAA) арқылы федералды үкімет реттейді. Федералды заңға сәйкес, қала Санта-Моника әуежайының маңындағы әуе кеңістігін пайдалануға немесе ұшақтардың жұмысына әсер ететін жаңа жергілікті заңдарды қабылдауға құқығы жоқ. Тайфун мейрамханасы (қазір жабық) әуежайдағы жалғыз мейрамхана болып, ұшу-қону жолағына көрініс ашылатын еді. Бұрынғы «Спитфайр» грилі, қазір «Кловерфилд» рестораны, Аэропорт даңғылының ар жағында орналасқан. «Хамп» рестораны 2010 жылы оның шеф-аспазы мен иесі кит етін ұсынғаны үшін тұтқындалғаннан кейін жабылды. Әуежайдағы Ұшу мұражайында тарихи ұшақтардың коллекциясы сақталған. Әуежайдың оңтүстік жағына жаңа ғимарат салынды және қазір ашылған. Әуежайдың ең көне ғимараттарының бірі, қалпына келтірілген Дуглас DC 3-тің жанында, АҚШ Азаматтық әуе патрулінің 51-ші Кловер Field Composite Squadron-ы орналасқан.
Құтқарушыларды түсіру үшін төлемақы
2005 жылдың 1 тамызында Санта-Моника қалалық кеңесі барлық ұшақтар үшін түсіру ақысы бағдарламасын енгізді (№9855 қаулысы). Ақы ставкасы сертификатталған ең жоғары жалпы түсіру салмағының 1000 фунтына 2,07 АҚШ долларынан белгіленді. Санта-Моника әуежайының жұмыс істеуіне федералдық, штаттық немесе жергілікті қаржы қарастырылмағандықтан, түсіру ақысы әуежайдың басқа кірістері мен операциялық шығындары арасындағы айырмашылықты өтеуге мүмкіндік береді. 2013 жылдың 13 сәуірінде ставкалар сертификатталған ең жоғары жалпы түсіру салмағының 1000 фунтына 5,48 долларға дейін өсірілді.
Әуежай паркі
Аэропорт саябағы әуежайдың оңтүстік-шығыс бұрышындағы қайта пайдаланған авиациялық жерлерде халыққа ашық парк ретінде ашылды. Саябақта синтетикалық газоннан жасалған футбол алаңы, кең жасыл кеңістік және тізгінсіз жүретін иттерге арналған аймақ бар.
Баркер ангар
Санта-Моника әуежайы Баркер ангарын қамтиды, ол 35 000 шаршы фут көлемдегі ойын-сауық орталығы. Ангарда бокс жарыстары, көркемдік көрмелер, кино көрсетулер, концерттер, шарап пен тағам фестивальдары және сауда көрмелері сияқты түрлі шаралар өтеді.
Болашақ
Қала тұрғындарына әуежайдың болашағына қатысты пікір білдіруге шақыру жасалды. Санта-Моника қаласы 1948 жылғы келісімді жою үшін федералды үкіметке сотқа шағымданып, талап қойды. 2014 жылдың 13 ақпанында судья Джон Ф. Уолтер сотқа шағымын қабылдамады, себебі қаланың "мүліктік құқықтарды бекіту туралы ісі" мерзімі өткендіктен қарастырылмады және қала әуежайды жабу туралы шешім қабылдағанша басқа мәселелер сотта қарастырылмайды деп шешті. Қала 2014 жылдың 14 қазанында 1948 жылғы келісімнің күші жойылғанын айтып, шағымдануға өтті, содан кейін FAA қаланың меншігіндегі учаскеге бақылауды беруге келісті. Апелляцияда FAA-ның Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бергені жалға алу құқығы тек сол мақсатқа арналғаны және оны кеңейтуге (мысалы, FAA-ның қала жерін мәңгілікке әуе қатынасы үшін пайдалануға алуы) болмайтыны да айтылды. Әзірге нақты сот шешімі шығару жоқ, қала мен авиациялық мүдделер/FAA арасында ешқандай алдын ала келісімге қол жеткізілмеді. Жергілікті, мемлекеттік және ұлттық саяси ареналарда, сондай-ақ соттарда талқыланып жатқан көптеген мәселелер бар. Көпшілік пікір бойынша, барлық мәселелер сотта шешіледі, ал бақылауды беру күндері – басты мәселе болып табылады. 2014 жылдың қараша айында сайлаушылар қалалық кеңестің ұсынған LC шарасын 60% дауыспен мақұлдады. LC шарасы әуежай жабылғаннан кейін жерді пайдалануға шектеулер қояды. Ол коммерциялық құрылысты тыйымдайды және жерді "қоғамдық саябақтар, демалыс орындары немесе ашық кеңістіктер" үшін пайдалануды шектейді. Алайда, қалалық кеңеске осындай нысандардың қандай боларын анықтауға және сайлаушылардың келісімінсіз қолданыстағы құрылыстарды ауыстыруға рұқсат беріледі. Әуежайды жабуға қолдау білдірудің себептерінің бірі – қауіпсіздікке төнетін қауіп, бірақ әуежай маңындағы ауданда бір ғасырдан астам уақыттан бері жерде қаза болғандар жоқ, тіпті 1993 жылдың 26 қарашасында студент-ұшқыштың бензин құю станциясының жанындағы тұрғын үйге құлауы салдарынан үш адам қаза тапты (жерде ешкім болған жоқ). Әуежайға қарсылар ұсынған бір тактика – ұшу-қону жолағының осы жерге орналасқан бөлігін бұзу, себебі қауіпсіздік. Яғни, кемінде, ұшу-қону жолағының соңы мен тұрғын үйлер арасындағы қашықтықты ұлғайту – қазіргі 300 фут – және ұшақтарды тоқтату жүйесін орнату, соның арқасында ұшу-қону жолағынан асып кеткен ұшақтар тұрғын үйлерге түспейді. FAA 2008 жылы қалаға мұндай тоқтату жүйесін ұсынды, бірақ ұсыныс қабылданбады. 2017 жылдың 28 қаңтарында Санта-Моника қалалық шенеуніктері мен Федералды авиация басқармасы Санта-Моника әуежайын 2028 жылдың 31 желтоқсанында жабу және 227 акр авиациялық жерді қалаға қайтару туралы келісімге келді. Бұл жерлерді саябақтар, ашық кеңістіктер, демалыс, білім беру және/немесе мәдени мақсаттар үшін пайдалануға дайындау жоспарлануда. Ұшақтардың қозғалысын азайту үшін қала ұшу-қону жолағын 4,973 футтан 3,500 футқа дейін қысқартуға шешім қабылдады, осы үшін ұшу-қону жолағын қайта бояп, кейбір навигациялық құралдарды жылжытты. Ұшу-қону жолағын қысқарту жұмысы 2017 жылдың 23 желтоқсанында аяқталды.
Апаттар
1989 жылы Еңбек күні демалысында P-51 Mustang ұшағы Мар-Вистадағы Бруклейк көшесіне жақын Уэйд көшесіндегі үйге құлады. Ұшқыш пен жолаушы екеуі де жарақат алды. Ұшып көтерілген кезде поршеньнің бірі сынған, нәтижесінде қуат толығымен және кенеттен жоғалды. Ұшқыш Роберт Гилфорд, Теңізге құлап кетудің орнына, әуежайға қайтуды жөн көрді, себебі Теңіз Еңбек күніне арналған жағажай демалушыларға толы еді. P-51 үйге, содан кейін көшеге құлады, авиациялық отын төгілді, бірақ өрт шықпады. 1993 жылғы 26 қарашада, сағат 10:42-де, жергілікті уақыт бойынша, Siai Marchetti F 260, тіркеу нөмірі N126MJ, Санта-Моника, Калифорния қаласының тұрғын ауданында телефон сымдарына, ағаштарға және пәтер үйіне соқтығысып, қирады. Жеке рейсте ауа райы жақсы болды және ұшу жоспары тіркелмеген. АТР санатындағы ұшқыш-нұсқаушы апаттан кейін 15 күннен кейін жарақаттарынан қайтыс болды. Ұшқыш-оқушы және үшінші орындық жолаушы қаза тапты. Рейс 10:37-де Санта-Моника әуежайынан жергілікті рейске басталды. 1994 жылы Piper Saratoga ұшағының пилоты жанармай жүйесіндегі қателік салдарынан қозғалтқышы тоқтағанда қаза тапты. Ұшақ мәжбүрлі қону үшін 180 градусқа бұрылып, жерге соқтығысты. 2001 жылғы 28 наурызда тәжірибесіз ұшқыш әуежайда Cessna 172 ұшағын жалға алды, содан кейін Тынық мұхиты үстінде қараңғы, аспаптық жағдайларға тап болғанда басқаруды жоғалтты. Үшеуі қаза тапты. 2001 жылғы 13 қарашада екі қозғалтқышты Cessna ұшағының пилоты ұшу алдында жел тұйықтағыштарын алып тастамай, ұшып кетуге тырысқанда ұшу-қону жолағынан шығып кетті, нәтижесінде екі адам қаза тапты. 2006 жылғы 13 наурызда телешоу жүргізушісі Питер Томаркен және оның әйелі Кэтлин әуежайдан ұшып шығарғанда Beechcraft Bonanza ұшағы апатқа ұшырап қайтыс болды. Ұшақтың қозғалтқышында ақау пайда болды және Санта-Моника шығанағына құлау алдында кері бұрылуға тырысты. 2008 жылғы 13 қаңтарда үйден жасалған ұшақ 21-ші ұшу-қону жолағының соңынан шығып, төбеден секіріп, қызметтік жолға түсті. Ұшақтағы үш жолаушы зардап шекпеді, бірақ жинақталған ұшақ қатты зақымдалды. Ұшу-қону жолағы 20 минутқа жабылды. 2009 жылғы 28 қаңтарда SIAI Marchetti SF.260 бір моторлы ұшағы ұшып көтерілгеннен кейін қуатын жоғалтып, әуежайға қайта оралуға тырысты. Ұшақ 21-ші ұшу-қону жолағының солтүстік жағында жерге соқтығысып, өртеніп, ұшқыш Пауло Эмануэле, Airliners.net компаниясының бас директоры, және жолаушы Мартин Шедел, интернет кәсіпкері қаза тапты. Тергеушілер ұшқыштың ұшуға арналған отын багін дұрыс таңдамағаны, нәтижесінде қозғалтқыштың қуаты төмендеуіне себеп болғанын анықтады. 2009 жылғы 2 тамызда Rutan Long EZ ұшағының қозғалтқышы ұшып кеткеннен кейін істен шықты. Ұшқыш ұшу-қону жолына қайта оралуға тырысты, бірақ қону барысында қозғалыс жолына құлады. Бір өзі ұшып жүрген ұшқыш ауыр жарақат алып, ұшақ қирады. 2010 жылғы 1 шілдеде Cessna 152 ұшағы ұшып шыққаннан кейін көп ұзамай Penmar Golf Course-ке құлады. Ұшқыш қаза тапты. 2011 жылғы 29 тамызында шағын ұшақты ұшқан студент ұшқыш 21-ші көше мен Флот көшесіне құлады. Ұшқыш жалғыз ұшуға шықты, ол жылдамдық көрсеткішімен проблемаға тап болды және қайта оралды, бірақ қауіпсіз қону үшін ұшу-қону жолын тым көп қолданды. Мұнарадан айналып өтуді тапсырғаннан кейін, ұшқыш ұшақты тұраққа кіргізді. Ұшқыш ауыр жарақат алды, ал үйде жұмыс істейтін үш бояушының екеуі жеңіл жарақат алды. Ұшақ толықтай қирады. 2013 жылғы 29 қыркүйегінде Cessna Citation екі қозғалтқышты бизнес-джеті ұшып ұшып, ұшу-қону жолағынан шығып, ангарға соқтығысты, ангар құлап, бірнеше басқа ангарларға өртенді. Ұшқыш пен оның ересек ұлы қаза тапты. 2015 жылғы 5 наурызында актер Харрисон Фордтың 1942 жылғы Ryan PT 22 Recruit ұшағы Санта-Моника әуежайынан ұшып шыққаннан кейін сағат 2:25-те қозғалтқыштағы қиындықтарға тап болды. Ұшқыш әуежайға қайту үшін 180 градусқа бұрылуға тырысты, бірақ ұшақтың жеткілікті жылдамдығы мен биіктігі болмады және Penmar Golf Course-ке апаттық қону жасауға мәжбүр болды. Фордты апат орнында гольф алаңында жаттығу жасап жатқан омыртқа хирургы көмекке келді және ұшақ өртенген жағдайда оны ұшақтан шығаруға көмектесті. 2022 жылғы 8 қыркүйегінде сағат 16:26-да CFI және студентті алып баратын Sport Cruiser ұшағы қону кезінде 21-ші ұшу-қону жолағына соқтығысып, екі жолаушы да қаза тапты.