Кіріспе
Солтүстік-батыс Лондон аймағы
Лондон метро станциясы
the London Underground station
Уэмбли Парк – Англияның Лондон қаласындағы Брент ауданындағы аудан. Ол шамамен Бридж-роуд көшесінің ортасында, Уэмбли қаласының орталығынан солтүстік-шығысқа қарай бір шақырым (бір миль) және Чаринг-Кросс станциясынан солтүстік-батысқа қарай 12 шақырым (7.6 миль) жерде орналасқан. Уэмбли Парк атауы тарихи Миддлсекс графтығының солтүстік Уэмблидегі 18 ғасырдың соңындағы ландшафтық иеліктің шекарасына кіретін аймақты білдіреді. Осы иеліктің бір бөлігі 1890 жылдары Эдвард Уоткинге сатылып, даму алаңына айналды, сондай-ақ аймақты кесіп өтетін Метрополитен темір жолы салынды. Уэмбли Парк қалалық лондондықтар үшін үлкен жәрмеңке алаңымен бірге демалыс пен шаралар орталығына айналды. Кейіннен ол 1920 жылдары Metro-land деп аталатын қала маңындағы дамудың маңызды аймағы болды. Сол онжылдықта Империя стадионы салынды және Британ империясының көрмесі өтті. Уэмбли Парк бүгінгі күні де демалыс орталығы болып табылады, Англияның басты футбол стадионы және ірі спорттық және ойын-сауық орталығы – Уэмбли стадионы, сондай-ақ концерттер өтетін Уэмбли Арена және тағы басқалары осы жерде орналасқан. Бүгінгі таңда аймақта 2000 жылдардың басында басталған стадион кешенінің жанындағы жаңа сауда және тұрғын үйлерді салу жұмыстары жалғасуда. Чалхилл тұрғын үй кешені де осы аймақта орналасқан. Шығыс бөлігінде Брент паркімен шектесетін Stadium Industrial Estate деп аталатын үлкен өнеркәсіптік аймақ орналасқан, ал солтүстігінде Fryent Country Park, солтүстік-шығысында Welsh Harp табиғат паркі жатыр.
Пейджтер отбасы
Уэмбли Харроу қауымында орналасқан, ал Уэмбли еншісі Харроудың кіші еншісі болған. Ол Килберн монастырына қарасты болған. Монастырлар жойылғаннан кейін, Уэмбли мен Токингтон жерлері Ричард Пейдждің меншігіне өтті. Пейдж отбасы, сәтті жергілікті шаруалар, монастырлар жойылғанға дейін бұл жерді жалға алып келген. Пейджтер Миддлсекстегі ең ірі және ең бай отбасылардың біріне айналды.
Ричард Пейдж және Хамфри Рептон
Ричард Пейдж (1771 жылы қайтыс болды) – жер иесі және поместье иесі. Ол Уэмблидің батысында, Садбериде тұрды. 1787 жыл шамасында оның ұлы, сондай-ақ Ричард (1748–1803), ‘Уэллерсті’ елдік резиденцияға айналдыруды, оның төңірегіндегі егістіктерді ландшафтық парке айналдыруды жоспарлады. 1792 жылы Ричард Пейдж белгілі ландшафт сәулетшісі Хамфри Рептонды (1752–1818) шақырып, шаруашылық жерлерін орманды парке айналдыру және үйді жақсарту жұмыстарын тапсырды. Рептон Пейдждің мүлкіне әсерленді. Ол былай деп жазды: "Мегаполистің жанында Уэмблидегі жерлердей тыныш жерлер сирек кездеседі; шындығында, менің тәжірибемде Лондонға осылай жақын жерде мұншалықты усақ-түйексіз орынды көрген емеспін. Уэмбли жеті миль қашықтықта да, жеті жүз миль қашықтықтағыдай тыныш және шалқары". Кейінірек, 1793 жылдың мамырында досына хат жазып, Рептон Уэмбли туралы былай деді: "Сәрсенбі күні мен Харроудың жанындағы өте әдемі жерге барамын. Тілеймін, мен оны сізге көрсетуге болатын еді". Рептон ландшафттаған аумақтарын жиі ‘парктер’ деп атады, сондықтан Уэмбли паркі өзінің атымен де, бастауымен де Хамфри Рептонға қарызды. Рептон ландшафттаған аудан қазіргі Уэмбли паркінен үлкен болды. Ол Барн Хиллдің оңтүстік беткейлерін де қамтыды, онда Рептон ағаштар отырғызып, ‘көзқарас үйі’ – парктің көрінісін ұсынатын готикалық мұнара салуды бастады. Рептон Уэмбли паркіне батысқа қарай, Уэмбли Хилл жолындағы сабанмен жабылған шатырлы үйді де жобалаған болуы мүмкін. Ол оның жиі қолданатын стилінде жасалған, "көк үй орне" деп белгілі. Хамфри Рептон өзінің жобаларын қызыл кітаптарға жазуды қалыптастырды, бірақ Уэмбли паркіне арналған кітап, осы болжамға жауап берер еді, сақталмаған. Ричард Пейдж Уэмбли паркіне деген қызығушылығын жоғалтты, себебі ол Харроудағы Фламбардста толыққанды аяқталған Капабилити Браунның (1716–1783) ландшафтын мұрагерлік етті, сондықтан үйдің өзі Рептонмен қайта жаңартылмады. Барн Хиллдегі мұнара да аяқталмады. Ол "Пейдждің бекерлігі" (кейінірек Уоткин мұнарасының мысалы сияқты) деп танылды және ақырында бұзылды.
Джон Грей
Үй 1802 жылы Лондондық бренди саудагері Джон Грейге (1828 жылы қайтыс болған) сатылған сияқты. Пейдж отбасы парктің Барн Хилл бөлігін, шамамен 91 акр (77 гектар) жерді сақтап қалды. Грей 1811-1814 жылдар аралығында үйді жаңартып, кеңейтті, бұл жұмысқа 14 000 фунт стерлинг жұмсалды. Егер Рептон Пейдж үшін салса, онда Уэмбли Хилл Роудтағы коттедж орнату стиліндегі үй 18-шы ғасырдың соңында немесе 19-шы ғасырдың басында салынған болуы мүмкін. Оны кім салса да, ол Уэмблидегі ең көне құрылыс деп есептеледі. Барн Хилл бөлігін есептемегенде, Уэмбли Парк иелігі батыста қазіргі Уэмбли Хилл жолынан басталып, шығыста Брент өзеніне дейін, оңтүстіктегі қазіргі Чилтерн теміржол желісінен солтүстіктегі Форти Лэйнге дейін шамамен 327 акр (132 гектар) жерді қамтыды. Қазіргі Империя жолы (бастапқыда Раглан бақтары аталған) Рептонның ландшафтын екіге бөледі. Грейдің жақсартуларының нәтижесінде штукатуркамен жабылған Уэмбли Парк сарайы (жергілікті тұрғындар "Ақ үй" деп біледі) Империя жолының батысында орналасқан, ал парктің көп бөлігі шығыста жатыр. 1834 жылы Уэмбли паркі "жақсы өскен ағаштармен әдемі әрленген, мегаполистен алыс жердегідей оқшаулану сезімін береді" деп сипатталған. Кейінірек келгендер үйдің батысында "жайлы жазғы демалыс орны, тыныш көрініс, ескі ғибадатхана мен жазғы павильон" бар екенін айтқан. 1880 жылы Метрополитен темір жолы Уиллесден Гринден Харроуға дейін желісін ұзартқанда, Уэмбли Паркінен өтті. Темір жол компаниясы Грейдің ұлы, сондай-ақ Джон атымен танылған, одан 19 гектар жер сатып алды. Ол 1887 жылы қайтыс болды. Екі жылдан кейін Метрополитен темір жол компаниясы Уэмбли Паркін 32 500 фунтқа сатып алды. Компания төрағасы сэр Эдвард Уоткин (1819–1901) болды.
Уоткин және Уэмбли паркі
Метрополитен теміржол компаниясының төрағасы сэр Эдвард Уоткин Ұлыбританияда Париждегі Эйфель мұнарасына теңесетін үлкен және жақсырақ мұнараның болуын қалады. Уоткин сондай-ақ, бұл мұнара мен оған байланысты көңіл көтеру бақтары өзінің Метрополитен теміржолына жолаушыларды тартады деп үміттенеді. Бейкер-стриттен пойызбен 12 минут қашықтықта орналасқан Уэмбли паркі идеалды жер болып көрінді. Мұнара құрылысын қаржыландыру үшін Халықаралық (кейіннен Метрополитен) мұнара құрылыс компаниясы құрылды, төрағасы Уоткин болды. Ол Метрополитен теміржолынан Уэмбли паркінің маңызды бөлігін жалға алды. Парк крикет және футбол алаңдары, үлкен жүгіру жолы, шай пагодалары, оркестр орындары, көл, тоғыз тесікті гольф алаңы, әртүрлі театр және ат шабуына арналған алаң бар үлкен ойын-сауық бағына айналды. Жаңа Уэмбли Парк станциясының қызмет көрсетуімен, ол ресми түрде 1894 жылдың мамыр айында ашылды, бірақ 1893 жылдың қазан айынан бастап демалыс күндері футбол матчтарын өткізу үшін ашық болды. Мұнараның дизайны 1890 жылдың наурыз айында өткізілген бәйге арқылы таңдалды. Төрешілер 500 гинеялық жүлдені Стюарт, Макларен және Даннның 1200 фут биіктіктегі болат мұнарасының жобасына берді. Бастапқыда сегіз аяқты болуы жоспарланған, бірақ төрт аяқты, арзан нұсқаға өзгертілді және биіктігі 1150 футқа дейін төмендетілді. Мұнарада екі деңгей болды: біреуі 155 фут биіктікте, екіншісі ортасында, ал шыңында көрермендерге арналған алаң болды. Алаңдарда "ресторандар, театрлар, дүкендер, түрік моншалары, серуендеу жолдары және қысқы бақтар" орналастырылуы тиіс болды. Іргетасы 1892 жылы қаланды, ал Уоткин мұнарасы 1896 жылы ашылды. 1894 жылдың екінші тоқсанында 100 000-нан астам адам Уэмбли паркін аралады, бірақ бұл көрсеткіш 1895 жылдың соңына қарай 120 000-ға, ал 1896 жылы 100 000-ға дейін төмендеді. Бастапқыда танымал болғанына қарамастан, мұнара көп көрерменді тарта алмады. 1896 жылы парктің 100 000 қонағының бестен бірінен азы мұнараға көтерілу үшін ақы төледі. 1902 жылы мұнара, қазір "Уоткиннің ақымақтығы" деп аталатын, қауіпсіз емес деп жарияланып, көпшілікке жабылды. 1904 жылы құрылысты бұзу туралы шешім қабылданды, бұл процесс 1907 жылы жарылғыш заттармен жойылған іргетастармен аяқталды, жерде төрт үлкен шұңқыр қалды. Мұнараның жоғалуы парктің қоғамдық демалыс орны ретіндегі тартымдылығын азайтқан жоқ, және ол футбол, крикет, велосипед, ескек есу, жеңіл атлетика және қыста мұздалған көлде мұз үстінде сырғанау мүмкіндіктерін ұсынуын жалғастырды. 1907 жылдан кейін парктегі Вариете залы Э.Г. Тернер құрған Уолтурдау компаниясы лимиттің киностудиясы ретінде пайдаланылды. 1912 жылы 18 тесікті гольф алаңы ашылды, ал Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяғына қарай 100-ден астам спорттық клуб паркті пайдаланды. 1889 жылдан кейін Метрополитен теміржолы Уэмбли Парк метро станциясының оңтүстік-батысына, ойын-сауық бақтарына немесе Метрополитен жолына бөлінбеген бөлігіне жол салды. 1908 жылы Уэмбли Парк сарайы жаңа Манор Драйв құрылысын жүргізуге мүмкіндік беру үшін қиратылды. Бұл үй 1905 жылдан бастап шіркеу мен мемлекеттің үшінші республикадан бөлінуінен қашып келген француз монахтар тұратын монастырь болған. 1906 жылы Ұлы Орталық теміржолы Неасден мен Нортхолт Анкшн (қазіргі Оңтүстік Руислип) арасында бірнеше станциялар мен желісін ашты, онда ол жаңадан салынған Ұлы Батыс және Ұлы Орталық бірлескен желісімен байланысты. Ұлы Орталықтың осы қысқа желідегі ең оңтүстік станциясы (және де оның Мэрилебондағы аялдамасынан басқа кез-келген жердегі ең оңтүстік станциясы) Уэмбли төбесі болды, ол Уэмбли паркі көңіл көтеру бақтарының оңтүстігінде орналасқан. Уэмбли стадионы (содан кейін Империя стадионы) Көрме үшін салынған және 1923 жылы ФА Кубогының финалы сол жерде өткізілді. Хамфри Рептонның Уэмбли паркі пейзажының көп бөлігі 1922-1923 жылдары Көрмеге дайындық кезінде өзгертілді. Британ империясының көрмесі 1924-1925 жылдары өткізілді, ол пайда табуға немесе Британ империясының идеалына ұлттық беріктікті нығайтуға мүмкіндік бермеді, бірақ ол Уэмблиді үйде танымал есімге айналдырды. Артур Элвиннің Эмпайр стадионы ғимаратын құтқаруы бұл жалғасын тапты және Вембли паркі Лондонның батысындағы танымал туристік орын болып қала берді, тіпті көрменің көп бөлігі жарық техникасымен алынса да. 1915 жылы Метрополитен теміржолының жарнама бөлімі "Метрополитен жері" терминін жасап, компанияның жылдық нұсқаулығына осы атауды берді. 1924 жылғы Метрополитен жері нұсқауы Вембли паркін "соңғы жылдары тез дамыған тұрғын үй ауданы" деп сипаттап, бірнеше гольф алаңдары оған жақын жерде екенін атап өтті. Метроландтың ең алғашқы дамуларының бірі – 123 акрлық Чалкхиллдегі даму, Хамфри Рептонның Уэмбли паркінің ішінде орналасқан. Метрополитен теміржол елді мекендері жерді құрылғаннан кейін жақында сатып алып, 1921 жылы учаскелерді сатуды бастады. Теміржол тіпті құрылыс материалдарын әкелу үшін қосымша жол салды. Британ империясының көрмесі қалалық дамуды одан әрі ынталандырды және Уэмблиді тағы да қалаулы орын ретінде таныстырды деуге болады. Уэмблидің кәріз жүйесі жақсартылды, аймақтағы көптеген жолдар түзуленіп, кеңейтілді және жаңа автобус қызметтері жұмыс істеуін бастады. Көрермендер Уэмблимен таныстырылды және кейбіреулері үйлер салынғаннан кейін осы аймаққа көшіп келді. 1921 және 1928 жылдар арасында Уэмбли Парк және көршілес Метрополитен станцияларында маусымдық билет сатылымы 700%-дан астамға өсті. Батыс Лондондағы көптеген жерлер сияқты, 1939 жылға дейін Уэмбли паркінің көп бөлігі және оның айналасы салынып, көбінесе салыстырмалы түрде төмен тығыздықпен шаһарлық тұрғын үйлермен жабылған. Бұл тұрғындарға 1500 орындық Elite кинотеатры (кейіннен 1930 жылдан Capitol) қызмет көрсетті, ол 1928 жылдың 21 наурызында Британ империясының көрмесінің бұрынғы конференц-залында, Раглан бақтарында (қазіргі Эмпайр жолы) ашылды.
Кино және теледидар студиялары
1926 жылы British Talking Pictures компаниясы Британ империясы көрмесінің әсем тамақтандыру ресторанының орнында The Wembley Park Studios ашты. 1920 жылдардың соңында қайта жаңартылған Wembley Studios Ұлыбританиядағы алғашқы мақсатты түрде салынған дыбыс алаңдарына айналды, бірақ ашылғаннан көп ұзамай, 1929 жылдың қазан айында өрттен қирады. Мүмкін, өрт салдарынан студия күтілгендей сәтті болмады. Оны Twentieth Century Fox компаниясы «quota quickies» деп аталатын фильмдерді түсіру үшін сатып алды, содан кейін Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін құлдырап кетті. 1955 жылы Wembley Film Studio-ны Лондонның ITV телеарнасының жұмыс күндізгі хабарларын көрсетуші Associated Rediffusion компаниясы сатып алды. Rediffusion сол кезде Еуропадағы ең ірі телестудия болған жаңа 1,000,000 фунт стерлингтік телестудияны қосты. The Beatles онда бірнеше рет өнер көрсетті, әсіресе 1964 жылдың 28 сәуірінде. 1968 жылы Rediffusion өзінің лицензиясын жоғалтты. London Weekend Television студияны пайдалануын жалғастырды, бірақ ол 1993 жылы Fountain Studios компаниясы сатып алғанға дейін құлдырап кетті. 2016 жылы Fountain Studio-ның иесі Avesco, өткен жылы қаржылық шығын туралы хабарлағаннан кейін студияны Quintain компаниясына сату туралы шешім қабылдады. 2018 жылдың мамыр айында студиялар 2018 жылдың екінші жартысында Troubador Theatres (сол Wembley Park Theatre Ltd компаниясының меншігінде) 1000–2000 орындық театр, сондай-ақ бар және мейрамхана ретінде ашылатыны жарияланды. Бұл театр 2019 жылдың жазында Troubadour Wembley Park Theatre ретінде ашылды.
Империялық бассейн
1932 жылы 1920 жылдары стадионды сақтап қалған Артур Элвин мұз хокеімен айналысуға қызығушылық танытты. Ол мұз аренасына айналдырылатын Олимпиада стандартындағы жабық бассейн салуды шешті. Бұл ғимарат 1934 жылы өткен Екінші Империя ойындарының жүзу жарыстарына да арналды. "Эмпайр" бассейні деп аталған ғимаратты инженер Оуэн Уильямс жобалаған. Уильямс 1934 жылдың 25 шілдесінде ашылған ерекше бетонды құрылыс салды. Қазір бұл ғимарат SSE Арена деп аталады. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін ғимарат халыққа арналған бассейн ретінде пайдаланылды. 1948 жылғы Олимпиада ойындарында су спорты түрлері өткізілген кезде ол соңғы рет жүзуге пайдаланылды.
Уэмбли қалалық әкімдігі
1937 және 1940 жылдар аралығында Уэмбли кенттік кеңесі Рептонның түпнұсқа Уэмбли паркінің шекарасында Кингсбериде жаңа қалалық әкімдік ғимаратын салды. Оны Клиффорд Стрейндж жобалаған, ал Певснер оны "Лондон төңірегіндегі қазіргі заманғы қалалық әкімдіктердің ең жақсысы, әрі қиялға берілмейтін, әрі көңілсіз де емес" деп сипаттаған. 1964 жылы жаңа Лондонның Брент ауданы әкімдік ғимаратын қабылдады. 2013 жылы Уэмбли паркінде ашылған жаңа Брент әкімшілік орталығына дейін ол Брент штаб-пәтері болып қызмет етті. Уэмбли қалалық үйі ғимараты 2015 жылдың қыркүйегінде Лондонның Уинстон Черчилль атындағы халықаралық лицейі ретінде қайта ашылды. Жөндеу жұмыстары түпнұсқа жобаның көптеген элементтерін сақтап қалды.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде үкімет бастапқыда ірі қоғамдық шараларды тыйым салған, бірақ кейін бұл шараның адамдардың рухын құлдыратып жібергенін түсінді. Спорттық іс-шаралар, оның ішінде футбол матчтары, Уэмблиге қайта оралды. Бірақ Дюнкерк оқиғасынан кейін стадион біршама уақыт бойы эвакуациялық орталық ретінде, ал кейіннен оккупацияланған елдерден келген босқындарға пана болды. Империя бассейні эвакуацияланған Гибралтар тұрғындары үшін тұрақты жатақхана ретінде пайдаланылды, оның үлкен терезелері қараңғыланған. Артур Элвин әскери қызметшілерге тегін кіру мүмкіндігін ұсынды және соғысқа байланысты қайырымдылық қорларға көмектесті. Стадионда ресми емес кубок финалдары, сондай-ақ отандық елдермен халықаралық матчтар өтті, ал күндізгі уақытта ғана иташарлар жарысы қайта жанданды, ал канадтық әскерлер мұз хоккейін серпілтті. Стадионды жасыру мүмкін болмағандықтан, неміс авиациясы оны өз орналасқан жерін анықтау үшін пайдаланды. Олар Уэмбли паркіне де бомба тастады. Кем дегенде екеуі бұрынғы Британ империясының көрме алаңына, біреуі Уэмбли парк станциясына жақын жерге, ал бірнешеуі Империя жолының батысындағы қалалық үйлерге құлады. Уэмбли паркіндегі жеңіл өнеркәсіп соғысқа көмектесті, бірақ оның оңтүстігіндегі Токингтонмен салыстырғанда бомбалардың аз болуы, Люфтваффе оны маңызды нысана ретінде қарастырмағанын көрсетеді. 1944 жылы V1 зымыран бомбасы иташарлардың қорасына түсті. Екі иташар қаза тапты, ал шамамен 60-ы Уэмбли көшелеріне қашып кетті. 2015 жылдың мамыр айында жаңарту жұмыстары кезінде жарылмаған 50 кг салмақты бомба табылған. 1945 жылдың 13 мамырында Еуропадағы соғыстың аяқталуы Уэмбли стадионында өткен Алғыс айту рәсімімен белгіленді, содан кейін 17 маусымда сол жерде Жеңіс тойы мен естелік шарасы өтті. 1945 жылдың 26 мамырында Англия Уэмблиде британдық емес командаға қарсы алғашқы халықаралық матчын өткізіп, 65 000 көрерменнің алдында Франциямен 2:2 есебімен тең түсті. Соғыс аяқталған кезде Уэмблиге бір миллионнан астам әскери қызметші, сондай-ақ көптеген азаматтар келді.
1948 жылғы Олимпиада ойындары
1946 жылдың наурыз айында, соғыстан әлі толыққанды айықпаған Ұлыбритания тарихында екінші рет Олимпиада ойындарын қабылдауға ниет білдірді, бұл бесiз теңдесi жоқ жаһандық шараны ұйымдастыруға және соғыстың ең ауыр салдарының артта қалғанын әлемге көрсетуге мүмкіндік берді. Дайындық уақыты шектеулі болды. Мұндай кезеңде спорттық фестивальдің қажеттігі талқыланды, бірақ ол тек жеңілдік сыйлап, прогрестің кең суретін беруге септігін тигізері, ал басқа елдердің осыған оңай қатыса алатыны туралы жалпы пікір қалыптасты. Уэмблидегі спорттық нысандар соғыстан жақсы күйде сақталған және Олимпиада жарыстарына лайықты деп танылды. Уэмбли стадионы ашылу салтанатын, жеңіл атлетика жарыстарын және басқа да шараларды қабылдады. Стадион ішінде Лестердегі үйлердің отындарынан қалған қалдықтардан жасалған шайыр жол төселді. Азық-түлік рационированиесі күшінде болды, бірақ Нидерланды сияқты басқа елдер де азық-түлікпен көмектесті. Спортшыларға күніне 5500 калориялық рацион берілді, бұл кеме жұмысшысы немесе шахтердің рационымен теңестірілді. Ойындардың құны бар болғаны 730,000 фунт стерлингті құрады, бұл бұрынғыдан ең қарапайым Олимпиада болды. Олар "Қарқынды ойындар" деп аталды. Көптеген британдық спортшылар ойындарға қоғамдық көлікпен қатысты. Тіпті "алтын" медальдар да тотыққан күмістен жасалған. Дегенмен, әр ұлттық командаға форма киген әйел жүргізушімен бірге көлік берілді. Ойындар 1948 жылдың 29 шілдесінде сағат 16:00-де (жарнамалық материалдарда көрсетілген Биг-Бен уақыты) ашылды. Бірінші күні 80 000 көрермен келді. 1936 жылғы Берлин Олимпиадасы теледидардан көрсетілгенімен, Уэмбли ойындары BBC телеарнасынан алғаш рет тікелей эфирде көрсетілді. Телевизор иеленушілердің саны аз болғанымен, бұл жаңа құрал британдық жұртшылыққа бұрын-соңды көрілмегендей ойындарды насихаттауға көмектесті. Империя бассейні 1934 жылғы Империя ойындарында болғандай, бокс және суға секіру жарыстарын да қабылдады. Германия мен Жапония Екінші дүниежүзілік соғыста агрессорлар рөлі үшін ойындарға шақырылмады. КСРО шақырылды, бірақ олар қатысудан бас тартты. Алайда, Венгрия, Югославия және Польша сияқты басқа коммунистік елдер қатысты. Барлығы 59 елден 4104 спортшы қатысты (барлық қатысушылардың 90% -ы ерлер). Бұл 2012 жылғы Лондон Олимпиадасындағы 204 елден келген 10 000 спортшымен салыстырғанда аз. Осы ойындардағы ең табысты спортшы Нидерландының "Ұшқан үй шаруасы" деп аталған Фанни Бланкерс Коен болды. Көптеген адамдар жасы келгендіктен қатыса алмайды деп ойлаған үш баланың анасы, ол төрт алтын медальді жеңіп алғанда жүкті болды: 100 метр, 200 метр, 80 метрлік кедергілер және 4x100 метрлік эстафетада. Ол сондай-ақ қашықтыққа секіру және биіктікке секіруде әлем рекордтарын иеленді және осы спорт түрлерінде де қосымша медальдар жеңіп алуы мүмкін еді, бірақ әйел спортшылар үш жеке жарысқа ғана қатыса алатын. Соғыстан кейінгі жылдары стадионда діни шаралар (1950 жылы католиктердің тойы, 1951 жылы Ехоба куәгерлерінің жиыны және 1954 жылы Билли Грэмнің Ұлы Лондон крест жорығы), сондай-ақ әйелдер хоккейі өтті. Американдық футбол алғаш рет 1952 жылы ойналды, бірақ 1980 жылдарға дейін Уэмблиде кең таралған емес. Уэмбли ең алдымен футболмен танымал болды. 1953 жылғы ФА кубогының финалы "Мэтьюс финалы" деп аталды, өйткені 38 жастағы Блэкпулдің оң қанатындағы Стенли Мэтьюс өзінің шеберлігіне сай ФА кубогы жеңімпазының медалін алды, бірақ Блэкпулдың жеңісіне әкелген үш голды Стэн Мортенсен соқты. Стадионға 1955 жылы жарық шамдары орнатылды. Халықаралық баскетбол соғысқа дейін бассейнде ойналған, бірақ енді ол тұрақты шараға айналды, оның басты жұлдызы 1950 жылдан 1982 жылға дейін Уэмблиде өнер көрсеткен Харлем Глобтроттерс болды. Ең бастысы, 1959 жылы Вера Линннің SOS қайырымдылық қорына ақша жинау мақсатында екі танымал музыкалық концерт өтті. Бұл наурыз айында өткен "Рекорд Стар Шоу" және 17 қазанда өткен "Жұлдызды би". "Рекорд Стар Шоу" концертіне 9 000 адам келді, ал "Жұлдызды би" де сәтті өтті. Популярлы музыкалық шаралардың үлкен, жаңа аудиторияны тартқаны туралы жаңалық Империя бассейнінің ұсынысын алдағы онжылдықтарда түбегейлі өзгертеді. 1960 жылдары стадионға және Империя бассейніне жаңа шаралар келді, соның ішінде стадионда шаңғымен секіру, арнайы салынған мұнара және қар өндіретін машина.
International basketball had been played in the Pool before the war, but it now became a regular feature, starring the Harlem Globetrotters, who would perform at Wembley from 1950 until 1982. Most importantly, two popular music concerts intended to raise money for Vera Lynn’s SOS charity were held in 1959. These were the Record Star Show in March, and the Starlight Dance on 17 October. 9,000 people attended the Record Star Show, and the Starlight Dance was equally successful. The discovery that popular music events attracted large, new audiences would radically change the Empire Pool’s offer in the decades to come. More new events came to the Stadium and the Empire Pool in the 1960s, including ski jumping in the Stadium, with a specially constructed tower and machine produced snow.
1966 жылғы әлем чемпионаты
1966 жылғы әлем чемпионаты 11 шілдеде Уэмбли стадионында Англия мен Уругвай командаларының ойынымен басталды. Матч 0:0 есебімен тең аяқталды. Топтық кезеңде Уэмблиде Мексика және Франция командалары да өнер көрсетті. Алайда, 1966 жылы әлем чемпионатының қазіргідей маңызды екені көріне бермеді. Уэмбли стадионы 15 шілдеде Уругвай мен Франция арасындағы ойынды өткізуден бас тартты, нәтижесінде матч Уайт-Сити стадионында өтті. Әлсіз ойынмен бастаған Альф Рамзидің Англия командасы топтық кезеңде Мексика мен Францияны жеңіп алды. Содан кейін, олар ширек финалда Аргентинаны 1:0 есебімен, ал жартылай финалда Португалияны 2:1 есебімен жеңді. Екі матч та Уэмблиде өтті. Финалдық ойын 1966 жылғы 30 шілдеде Уэмблиде өтті. Англия командасы қызыл түсті киім киді, себебі монетаны лақтыру арқылы қай команданың өз түсінен бас тарту керектігі анықталды. Германия құрамасы үшін Галлер 13-ші минутта гол соқты, ал 19-шы минутта Хёрст есепті теңестірді. Англия сапынан Питерс 78-ші минутта гол енгізді, бірақ Вебер ойын аяқталар алдында есепті теңестірді. Қосымша уақытта болған оқиғалар аңызға айналды. Джефф Херст 101-ші минутта даулы, кейіннен қате деп танылған гол соқты, содан кейін 120-шы минутта (119’ 51”) тағы да гол соқты, дәл сол кезде ойын аяқталуға жақын еді. BBC комментаторы Кеннет Вольстенхолм: "Кейбір жанкүйерлер алаңға шығып, ойын аяқталды деп ойлап жатыр", - деді, ал Херсттың добы қақпаның торжетіне тиген кезде "қазір аяқталды" деп қосты. Осыдан екі жыл өткен соң, Уэмблиде тағы бір танымал ағылшын футболдық жеңіс тіркелді. 1968 жылғы 29 мамырда Уэмблиде осы уақытқа дейін өткізілген жеті Еуропа кубогының бірінші финалы өтті (бесі ескі стадионда, екеуі жаңа стадионда). "Манчестер Юнайтед" 92 225 көрерменнің алдында "Бенфиканы" 4:1 есебімен жеңіп алды.
Уэмблидегі танымал музыканың өсуі
1959 жылғы танымал музыкалық шоулардың сәттілігіне шабыттанған NME Pollwinners концертін 1960 жылдың ақпан айында Империя бассейніне көшірді. Бұл концерттер 1973 жылға дейін жалғасты. Поп-хит парады концерттері, ATV Glad Rag Ball, Ready Steady Go Mod Ball (1964) және Record Star шоуларының көптеген түрлері өткізілді, олардың кейбіреулері теледидардан көрсетілді. Билли Фьюриден бастап Status Quo-ға дейінгі дәуірдің барлық маңызды жұлдыздары осы шараларға қатысқандықтан, бассейн тез арада танымал музыкамен байланыстырылды. The Beatles 1966 жылдың 1 мамырында NME жылдық сауалнама жеңімпаздарының Империя бассейніндегі All Star концертінде Ұлыбританияда соңғы рет ресми өнер көрсетті. Концерт теледидардан көрсетілгенімен, Брайан Эпштейн мен ABC телеарнасы шарттар бойынша келісе алмағандықтан, The Beatles өнер көрсеткен кезде камералар өшірілді. Дегенмен, олар жүлделерін алған кезде түсірілді. 1967 жылдың 30 маусымынан 2 шілдесіне дейін The Monkees Империя бассейнінде өнер көрсетті. Олар өздері жетекшілік еткен алғашқы топ болды. Олардан кейін көптеген топтар өнер көрсетті. 1969 жылдың 13 шілдесінде Yes тобы Уэмбли стадионында өнер көрсетті, бірге олармен Алан Прайс, Дон Партридж (әрі "Баскерлердің патшасы") және Status Quo тағы бар, олар 16 жыл өткен соң дәл сол күні Live Aid-ті ашқан алғашқы топ болды. Бұл стадионда өткен алғашқы танымал музыка концерті болды. 1972 жылдың 5 тамызында стадионда "The London Rock and Roll Show" атты поп-концерт өтті. Бұл 70-ші жылдарда стадионда өткен бірнеше танымал музыкалық концерттердің біріншісі болды. 1974 жылдың 14 қыркүйегінде Crosby, Stills, Nash & Young, ал 1979 жылдың 18 тамызында AC/DC және The Stranglers-пен бірге The Who өнер көрсетті. Сонымен қатар, Империя бассейні концерттер өткізу орны ретінде үлкен даңққа ие болды. Ұйымдастырушылар оның Альберт-холлдан да сыйымдылығы жоғары екенін түсінді. 1971 жылдың 21 қарашасында Led Zeppelin's Electric Magic Show Империя бассейнінде алғашқы әсерлі, театрландырылған рок-концерті болды. 1980-ші жылдары Уэмбли Аренасында концерттерде лазерлердің жиі қолданылуымен танымал болды. Pink Floyd және Genesis осы стильдің ең жақсы өкілдері болды.
On 5 August 1972 a pop concert called The London Rock and Roll Show was held in the Stadium. It was the first of several popular music concerts held in the Stadium in the ‘70s. Crosby Stills Nash & Young followed on 14 September 1974, and The Who, along with AC/DC and The Stranglers, on 18 August 1979. At the same time, the Empire Pool really took off as a concert venue. Promoters realised that it had a significantly larger capacity than even the Albert Hall. On 21 November 1971 Led Zeppelin’s Electric Magic Show became the first spectacular, theatrical rock concert at the Empire Pool. In the 1980s Wembley Arena became increasingly known for the use of lasers at concerts. Pink Floyd and Genesis were the best exponents of this style.
Уэмбли кешені
1970 жылдары Уэмбли паркі Уэмбли кешені деп аталды, ол әртүрлі қажеттіліктерді қамтамасыз ететін бірнеше нысанды біріктірген. Кешенге Уэмбли стадионы және Империя бассейні (1978 жылдың 1 ақпанында Уэмбли Арена деп қайта аталды), сондай-ақ жаңа ғимараттар кірді, оның ішінде Esso Motor қонақ үйі (1972 жылы ашылды) және Уэмбли конференциялық орталығы (1977 жылдың 31 қаңтарында ашылды), Уэмбли көрме орталығы (1977 жылы ашылды), 722 м² ауданындағы Гринвич залдары және футуристикалық үшбұрышты кеңсе ғимараты – Эльвин Хаус. Жаңа құрылыс жобасының құны 15 миллион фунт стерлингті құрады және оны R. Seifert & Partners компаниясы жобалады, ал Дуглас Кершоу және Co. кеңесші геодезистер ретінде жұмыс істеді. 1972 жылдың 26 қыркүйегіне дейін Ұлы Лондон Кеңесінен, Лондонның Брент ауданынан және Метрополитен полициясынан кеңес алғаннан кейін жоспарлауға рұқсат берілді. Аталған жобада екі жаяу өткелі (пешпендер) болды, олар стадионға кіретін және шығатын адамдарды көлік қозғалысынан бөліп тұрды. Олимпиада жолына алып келетін және қазірге дейін сақталған негізгі өткелдің ені 60 фут, ал Эльвин Хаус арқылы Империя жолына шығатын екінші өткелдің ені 30 фут болды. Стадион басшылығы көлік және жаяу жүргіншілер ағынын бөлу қажеттігін ұзақ уақыттан бері түсінген. Негізгі жаяу өткелі 1975 жылы ашылды. 1999 жылғы мұра туралы зерттеуде, жаңа стадионның құрылысына байланысты жазылғандай, жаяу өткелі 1923 жылғы стадионның солтүстік жағын жасыра отырып, оның кейбір бөліктерін бүркемелеген. Уэмбли Хилл станциясы 1978 жылдың мамыр айынан 1987 жылдың мамыр айына дейін Уэмбли кешені деп аталды, содан кейін Уэмбли стадионы болып өзгертілді. 1990 жылдардың басында тағы екі көрме залы салынды, олардың жалпы ауданы 17 000 м² құрады.
Папаның сапары. 1982 жыл
Папа Иоанн Павел II-нің 1982 жылы Ұлыбританияға сапары барысында өткен алғашқы ашық аспан астындағы қасирет 29 мамыр күні, сенбіде Уэмбли стадионында өтті. Шамамен 80 000 адам қатысты. Вестминстер архиепископы, кардинал Базиль Хьюм стадион шіркеуге айналғанын айтты.
Тірі көмек, 1985 жыл
1985 жылдың 13 шілдесінде стадионда 16 сағаттық қайырымдылық рок-концерті өтті, бұл идеяның көбісі ирланд әншісі Боб Гелдофқа тиесілі болса, Ultravox тобынан Midge Ure серіктес болды. Эфиопиядағы ашаршылықтан қатты ойынған Гелдоф 1984 жылдың соңында Band Aid атты жобаны құрды, ол "Do They Know It’s Christmas/Feed The World" синглын шығарды. Ол осы уақытқа дейін көрілмеген ауқымдағы қайырымдылық шарасын ұйымдастыруға көмектесті. Гелдоф кейіннен: "Уэмбли оқиғаның орталық нүктесі болуы керек еді: оның құқылы болуы үшін оны Уэмблиде өткізу қажет еді" деді. Концерт АҚШ-тың Филадельфия қаласындағы Джон Ф. Кеннеди стадионымен бірдей уақытта өтті. Ұйымдастыруда қиындықтар болғанына қарамастан, шара үлкен табысқа ие болды. 70 000-нан астам адам тікелей көріп, ал әлем бойынша 1,9 миллиард адам телеарналар арқылы бақылады. Ашаршылықпен күресу үшін 30 миллион фунт стерлинг жиналды. Ауа райы ыстық болғандықтан, Уэмбли қызметкерлері су таратты, көпшілікті сумен шашыратып, тіпті адамдардың джинсаларын кесіп, шорттар жасады. Гелдоф және оның тобы The Boomtown Rats бұрын Уэмблиде концерт бермеген, сондықтан шуға таң қалды. Уэмблидің сату менеджері Чарли Шунның айтуынша, Live Aid "Уэмбли стадионын маңызды рок-концерттер алаңы ретінде таныстырған оқиға болды. Live Aid-ке дейін стадионда он музыкалық шоу өткіздік, бірақ содан кейін даму қарқыны арта түсті".
Нельсон Мандела
1988 жылдың 11 маусымында саяси тұтқын болған Нельсон Манделаның 70 жылдығын тойлауға арналған концерт өтті. Шамамен екі жыл өткен соң, 1990 жылдың 16 сәуірінде, оның босатылуынан кейін екі ай өткенде, Мандела тағы бір Уэмбли стадионындағы «Нельсон Мандела: Бос Оңтүстік Африка үшін халықаралық құрмет» концертіне қатысты.
Euro '96
1996 жылы Англия алғаш рет Еуропа чемпионатын қабылдады. 1966 жылы болғандай, ашылу матчы – Англия мен Швейцария арасындағы ойын Уэмбли стадионында өтті. 1996 жылдың 8 маусымында өткен бұл матч 1:1 есебімен тең аяқталды. Англия өз тобында бірінші орын алды және Испанияға қарсы ширек финалда жеңіске жетті. Бұл Уэмблидегі алғашқы халықаралық пенальти сериясы болды. Англия жанкүйерлері "Футбол үйге оралады" ("Football's Coming Home") әнін әнмен шырқады, бірақ келесі сәрсенбіде, 1996 жылдың 26 маусымында, Уэмблидегі екінші халықаралық пенальти сериясында Германия Англияны 6:5 есебімен жеңді. Германия финалда Чехияны 2:1 есебімен жеңіп, чемпион атанды. "Еуро-96" үшін Уэмбли-парк станциясы да жартылай жөндеуден өтті.
Жаңа стадионның құрылысы
1990 жылдары 1923 жылғы стадион көнеріп, жаңарып тұруын қажет етіп барады. Консервативті партиядан депутат Эндрю Бингем кейіннен Парламентте футбол басқару мәселесі талқыланғанда: "Мен ескі Уэмбли стадионындағы соңғы ойынға барғанда, жаңа және заманауи стадиондармен салыстырғанда оның қаншалықты ескі және көне түрі бар екенін еске аламын" деді. Стадион 2000 жылдың қазан айында жабылып, 2003 жылы бұзылды. Уэмбли қайта құрылып жатқан кезде Англия футбол федерациясының кубогының финалдық ойындары Кардифф қаласындағы Миллениум стадионында өтті. Ағылшын альтернативті рок тобы Muse 2007 жылдың 16 маусымында жаңа стадионда концерт берген алғашқы танымал музыканттардың бірі болды. Бұл HAARP туры 2011 жылы Уэмблиде өткен ең маңызды шара деп танылды.
Қайта дамыту
21-ші ғасырдың басынан бері кешенді аумақта кең ауқымды қайта құру жұмыстары жүргізілуде. Ескі Уэмбли стадионы 2003 жылы бұзылып, қайта салынды, ал одан кейін жақын жерлердегі жаңа құрылыстар қазірге дейін жалғасуда. Қайта құру жоспарлары 2004 жылдың маусымында кеңес тарапынан мақұлданды. Чалхилл ауданы 1990 жылдарда жаңартылған болатын. Британ империясы көрмесінің Өнер сарайының қалған бөліктері 2006 жылы бұзылды. Көрмедегі жалғыз сақталған құрылыс – Өнеркәсіп сарайы 2013 жылдың ақпан-наурыз айларында жойылды. Ғимараттан сақталған арыстан басының оюы қазір Йорк Хаустың қарсы жағындағы Уэмбли Хилл Роудтағы жасыл аймақта қойылған. Бұрынғы Уэмбли конференциялық орталығы мен Элвин Хаус үйі де 2006 жылдың қыркүйегінде бұзылды. Сондай-ақ 2006 жылы Уэмбли аренасы 34 миллион фунт стерлингке жаңартылып, кіреберісі жаңа қоғамдық алаңға бұрылды, ол 2007 жылы ашылған жаңа Уэмбли стадионына қарап тұрған фонтанмен безенді. Жаңа стадион салынып жатқан кезде, Уэмбли стадионының вокзалындағы ескі бетон жаяу өткелі, мүмкін, Британ империясы көрмесі үшін салынған, жаңа өткелмен және қоғамдық алаңмен ауыстырылды. 2005 жылы BBC Five Live жүргізген сауалнамадан кейін, өткелге ПК Скорридің әйгілі атынан Ақ Жылқы өткелі деген ат берілді. Өткел мен алаң 2008 жылы ашылды. Уэмбли Парк спорт алаңы жергілікті вокзалға жақын, Бридж-роудта орналасқан. 2008 жылы аудандық кеңес оны жергілікті тұрғындардың наразылығына қарамастан жабып, сатты. Оның орнына 2011 жылға дейін құрылысы аяқталған академиялық мектеп салынды. Quintain және Family Mosaic компаниялары ауданда жаңа құрылыстарды жүргізіп, 2008 жылы аяқталған Forum House және 2010 жылдың наурыз айында салынған Quadrant Court тұрғын үйлерін салды. Сол айда Малкольм мен Фултон үйлері де бұзылды. Кейіннен Уэмбли Парк бульварының ойын-сауық және сауда орталығының құрылысы басталды, оған Hilton қонақ үйі және 2013 жылдың тамызында ашылған Лондон дизайнерлік сауда орталығы (LDO) кірді. Жобаға Базар алаңы және бульвардың ортасында орналасқан Уэмбли Lawns ашық алаңы, сондай-ақ балалар ойын алаңы кірді. Инженерлер жолында Брент жергілікті билігінің жаңа үйі ретінде қызмет ететін азаматтық орталық та салынды. Брент қалалық әкімшілігінің бұрынғы үйі, солтүстікке қарай шамамен бір шақырым жерде орналасқан, жабылып сатылды, ол 2015 жылдың қыркүйегінде ашылған француз лицей мектебіне айналды. Қалалық кітапхананың орнына азаматтық орталыққа іргелес жаңа кітапхана салынды. Олимпиада жолында 2011 жылы Виктория Холл Лимитед басқаратын студенттерге арналған жатақ ғимараты ашылды, содан кейін Novotel қонақ үйі және басқа да ғимараттар салынды. 2018 жылы Boxpark филиалы да ашылды. 2015 жылы Уэмбли Паркінің іс-шаралар бағдарламасы 150 000 адамды қызықты іс-шараларға, соның ішінде Color Run және Survival of the Fittest сияқты жарыстарға, апталық азық-түлік базарына шақырды. 2016 жылдың мамыр айында стадион аумағындағы даулы қайта құру жоспарлары жергілікті кеңес тарапынан мақұлданды. Quintain компаниясының 2,5 миллиард фунт стерлингтік жобасына 7000-нан астам пәтер, жаңа дүкендер мен кеңселер, екі қонақ үй, 7 акрлық қоғамдық саябақ және мектеп салу кіреді. Жалпы алғанда, 19 қабаттан биік жеті тұрғын үй және сауда орталықтары салынуы жоспарланған. Бұл жоспар Футбол қауымдастығы (FA) және көптеген жергілікті тұрғындар тарапынан мақұлданбады, олар стадион маңындағы тығыздық пен стадион көрінісінің бұзылуынан қаушады. Жергілікті тұрғын Брент Норт депутаты Барри Гардинер мен Лондон мэрі Садық Ханға қарсы петиция ұйымдастырды. Қарсылықтарға қарамастан, жоспарлар бекітілді. 2018 жылдың наурызында Quintain ауданда тағы 250 000 шаршы фут сауда алаңын салу жоспарларын жариялады.
География
Барн Хилл теңіз деңгейінен 86 метр биіктікте орналасқан және Кингсбериге қарай жалғасатын үлкен Фрайент ауылдық саябағының бір бөлігі. Сонымен қатар, Уэмбли Хилл жолы – Уэмбли паркіне батысқа қарай тік төңкерілген жол, ол шамамен теңіз деңгейінен 65 метр биіктікте, "The Green Man" пабының жанындағы жерде ең биік нүктесіне жетеді. Брент өзенінің Велдстоун бұлағы Стадиондық өнеркәсіптік аймақтан басталып, Бридж-роуд және Уэмбли-парк-драйв арасында, содан кейін Форти-авеню арқылы Престонға қарай ағып өтеді. Бридж-роуд осы тар бұлақ үстінен салынған көпірдің құрметіне осылай аталған.
Ерекше орындар
Православ яһудилер синагогасы, Уэмбли Біріккен синагогасы Forty Avenue көшесінде орналасқан. Оның қасында Англия шіркеуі – Сент-Августин шіркеуі бар. Біріккен реформат шіркеуі Бродвей қиылысынан өткен соң, қарсы бетте орналасқан. Уэмбли Парк драйвінде Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілер шіркеуі орналасқан. Аймақтағы мектептер: Арк академиясы, Престон Манор жоғары мектебі, Солтүстік-Батыс Лондон колледжі және Лондонның халықаралық Уинстон Черчилль лицейі.
Автобустар
Лондон автобустарының 83, 92, 182, 206, 223, 245 және 297 маршруттары аймақтан өтеді. Uno компаниясының 644 автобус маршруты 2011 жылдан бастап Уэмбли паркінде аяқталып, 2016 жылдың наурыз айында Квинсбериге дейін қысқартылды.