Кіріспе
Француз ғалымы және хронофотограф Этьен Жюль Марей (etjɛn ʒyl maʁɛ; 5 наурыз 1830, Боун, Кот-д’Ор – 15 мамыр 1904, Париж) – француз ғалымы, физиолог және хронофотограф. Оның еңбектері кардиология, физикалық құралдар, авиация, кинематография және зертханалық фотосурет ғылымының дамуына үлкен үлес қосты. Ол фотосурет және кино тарихындағы маңызды бастамашылардың бірі саналады. Сондай-ақ, физиологиялық өлшемдерден алынған сандық деректерді көрсету және түсіндіру үшін әртүрлі графикалық әдістерді енгізуде де бастамашы болды.
Étienne Jules Marey (etjɛn ʒyl maʁɛ; 5 March 1830, Beaune, Côte d'Or – 15 May 1904, Paris) was a French scientist, physiologist and chronophotographer. His work was significant in the development of cardiology, physical instrumentation, aviation, cinematography and the science of laboratory photography. He is widely considered to be a pioneer of photography and an influential pioneer of the history of cinema. He was also a pioneer in establishing a variety of graphical techniques for the display and interpretation of quantitative data from physiological measurement.
Өмірбаян
Марей адам ағзасындағы қан айналымын зерттеуден бастады. Содан кейін ол жүрек соғуы, тыныс алу, бұлшық еттер (миография) және дене қозғалысын талдауға көшті. Зерттеулеріне көмектесу үшін ол дәл өлшеулерге арналған көптеген құралдар жасады. Мысалы, 1859 жылы физиолог Огюст Шово және сағатшы Брегемен бірлесіп, пульсті өлшеуге арналған киілетін сфигмографты жасады. Бұл сфигмограф неміс физиологы Карл фон Виерордттың бұрынғы, көлемді үлгісінен жақсартылған нұсқа болатын. 1869 жылы Марей өте нәзік жасанды жәндік құрастырып, оның қалай ұшатынын және қанаттарының қозғалысы кезінде пайда болатын сегіздік пішіндегі қозғалысын көрсетті. Ол жәндіктің қанатына алтын қабықшаны бекітіп, қанаттың қағылуын зерттеу үшін оған жарық шашыратын. Сондай-ақ, жәндіктің қанатының жоғарғы немесе төменгі жағымен қиылысатынын анықтау үшін, күйеге жабысқан шыны талшықты пайдаланды және күйенің қай жағы тазарғанын қарап тексерді. Кейін ол ауа қозғалысына қызығушылық танытып, құстар сияқты ұшатын ірі жануарларды зерттеуге кірісті. 1880 жылдары ол анимациялық фотосуретті жеке хронофотография саласына дамытып жетілдірді. Оның революциялық идеясы – бір фотосурет бетіне қозғалыстың бірнеше кезеңін тіркеу болатын. 1890 жылы ол "Құстардың ұшуы" (Le Vol des Oiseaux) атты мазмұнды еңбегін жариялады, ол фотосуреттермен, суреттермен және схемалармен толыққан болатын. Ол сонымен қатар әртүрлі ұшатын құстардың өте дәл мүсіндерін жасады. Марей басқа жануарларды да зерттеді. 1873 жылы "Жануарлар механизмі" ("La Machine animale") атты еңбегін жариялады. Ағылшын фотографы Эдвард Майбридж Пало-Альтода (Калифорния штаты) "Фотографиялық зерттеуін" жүргізіп, Марейдің "Жымылдаған жылқының төрт аяғы қысқа уақытқа жерден көтеріледі" деген тұжырымын дәлелдеді. Майбридж 1879 жылы фотосуреттерін жариялап, көпшіліктің назарына іліккен. Марей анатомия мен физиологияны біріктіруді мақсат етті. Хронофотографиялық суреттерін жақсырақ түсіну үшін, ол оларды анатомиялық, қаңқалық, буындық және бұлшық еттік суреттермен салыстырды. Марей аттың жүгіріп, шабуылдап келе жатқандағы бейнесін, алдымен денесінде, содан кейін қаңқасында көрсеткен суреттер сериясын жасады. Марейдің Неапольдегі қызметі жақсы құжатталған, әсіресе Антон Дохрн зоологиялық станциясының тарихи мұрағатында сақталған құжаттардың арқасында. Марей, болжам бойынша, француздық "Le Globe" журналының директоры Жозеф Вильборттың әйелі мадам Вильбортпен болған қарым-қатынасы себепті Неапольге саяхаттай бастады. Мадам Вильборт жылы климаттың арқасында ауруын емдеу үшін Неапольге көшіп келді, ал Марей оны еріп келді. Марей мен мадам Вильборт 1880 жылы Позиллиподағы Вилла Марияны сатып алды. Марей Неапольде кинематографияға дейінгі құралдарын жасауға бағытталған зерттеулерінің бір бөлігін орындады және Дохрн зоологиялық станциясында аквариумдағы балықтардың қозғалысын зерттеді. 1876 жылғы 1 қарашадағы хатында Марей Stazione Zoologica-дан зерттеулері үшін тірі шаян балықтарын беруді сұрады. Марейдің Антон Дохрнмен ынтымақтастығын растайтын құжаттардың арасында зоологиялық станцияның архивінде сақталған, екеуінің экскурсия кезінде түскен және Марейді Дохрн қайығында көрсеткен фотосуреттер бар. Марей құстарға нысана алу үшін қолданған, бірақ оқ атпаған хронофотографиялық мылтықтың қолданылуы жергілікті тұрғындарға ерекше болып көрінді, олар кейде Марейді "Позиллиподан келген ақымақ" ("lo scemo di Posillipo") деп атады. Ол "Марей заңы" деп аталатын заңды ұсынды, онда қан қысымының артуы жүрек соғуының баяулауына және керісінше әкеледі. Сонымен қатар, ол физиологиялық эксперименттер үшін "Марей домбырасын" ойлап тапты.
Хронофотография
Марейдің хронофотографиялық қаруы 1882 жылы жасалған. Бұл құрал бір секундта 12 кадрды тізбектей түсіріп, барлық кадрларды бір суретте сақтай алатын. Осы суреттерді пайдаланып, ол жылқы, құстар, иттің, қойдың, есектің, пілдің, балықтың, микроскопиялық жаратылыстардың, моллюскалардың, жәндіктердің, бауырымен жүретін жануарлардың және тағы да басқаларын зерттеді. Кейбіреулер оны Марейдің "көшпенді зообағы" деп атайды. Марей сонымен қатар мысықтардың әрқашан аяқтарына түсіп қалатыны туралы белгілі бір зерттеу жүргізді. Ол тауық пен иттің үстінен де ұқсас зерттеулер жасады және олардың да сондай нәрсе істей алатынын анықтады. Марей адамның қимыл-қозғалысын да зерттеді. 1894 жылы "Қозғалыс" атты тағы бір кітабын жариялады. Марей сондай-ақ фильмдер де түсірді. Олардың жылдамдығы жоғары болды (секундына 60 кадр) және сурет сапасы өте жақсы еді. Оның қозғалатын суреттерді түсіру және көрсету әдістері туралы зерттеулері кинематографияның дамуына үлкен үлес қосты. Өмірінің соңына қарай ол құлап жатқан доп сияқты абстрактілі нысандардың қозғалысын зерттеуге қайта оралды. Оның соңғы маңызды жұмысы – түтін іздерін бақылау және фотоға түсіру болды. Бұл зерттеуге Сэмюэл Пирпонт Лэнгли Смитсондар институтының қолдауымен, Париждегі Универсалды көрмеде (1900) танысқаннан кейін ішінара қаржыландырды. 1901 жылы ол 58 түтін жолы бар түтін машинасы құрастырды. Ол алғашқы аэродинамикалық жел тоннельдерінің біріне айналды.