Кіріспе

Америка тіл білімі маманы және код бұзушы Мередит Нокс Гарднер (20 қазан 1912 – 9 тамыз 2002) – американдық тіл білімі маманы және код бұзушы. Гарднер қарсы барлау саласында жұмыс істеді, АҚШ-тағы тыңшылыққа қатысты советтік барлау хабарларын ашып, оларды түсіндірді, бұл жұмыс Venona жобасы деп аталды.

Ерте өмір және мансап

Гарднер Миссисипи штатының Околона қаласында дүниеге келді және Техас штатының Остин қаласында өсті. Остиндегі Техас университетін бітіргеннен кейін Висконсин–Мэдисон университетінде неміс тілінен магистр дәрежесін алды, онда 1938 жылдан 1940 жылға дейін оқытушының көмекшісі болып жұмыс істеді. Гарднер Акрон университетінде неміс тілінің лингвисті және профессоры болған кезде, АҚШ Армиясының Сигналдық барлау қызметі оны неміс кодтарын бұзу жұмысына шақырды. Ұзақ өтпей ол жапон кодтарымен жұмыс істей бастады және жапон тілін небары бірнеше айда меңгерді.

Venona жобасы

1946 жылы Гарднер кеңестік шифр жүйелерін бұзу үшін жоғары құпия жобада (кейін Venona деп аталды) жұмыс істей бастады. Кеңес шифрлау жүйесі бір реттік блокноттарды пайдалануды талап етті, сондықтан оны бұзу мүмкін емес деп есептелді. Алайда, кеңестіктер өз блокноттарының кейбір беттерін қайта пайдалану қатесін жасады. Сол жылы Гарднер ағылшын сөздерін жазу үшін қолданылған шифрларды анықтап, Venona жобасында алғашқы табысқа жетті. 1947 жылдың мамырында Гарднер кеңестіктердің Соғыс департаменті Бас штабынан, АҚШ Әуе күштерінің майоры Уильям Людвиг Уллманнан құпия ақпарат алатын агентті басқарғанын көрсететін шифрланған хабарламаны оқыды. Гарднерге КГБ-ның АҚШ-та кең ауқымды тыңшылық жүргізіп жатқанын көрсететін хабарламаларды оқығаны анық болды. Мередит Гарднердің маңызды табысы 1949 жылы болды. Ол 1945 жылғы Уинстон Черчилльдің Гарри С. Трумэнге жіберген телеграммасының мәтіні екенін анықтау үшін жеткілікті совет хабарламасын дешифрлеуге қол жеткізді. Криптоаналитиктер бұл хабарламаны британ елшілігі ұсынған толық көшірмемен салыстырып, соғыс кезінде кеңестіктердің АҚШ президенті мен Ұлыбритания премьер-министрі арасындағы құпия байланысқа қол жеткізген тыңшысы болғанын нақты дәлелдеді. Питер Райт Мередит Гарднермен атом тыңшыларының тұтқындалуынан кейін Лондонда кездесті: "Ол тыныш, ғылыми көзқарасы бар адам болды, басқа криптоаналитиктер оны қаншалықты құрметтейтінін білмеді. Ол маған кеңсесіндегі жұмысы туралы, сондай-ақ түтін шығаратын ағылшын Фильбидің оны жиі келіп, иығынан қарап, жұмысының табыстарын бағалайтыны туралы айтатын. Гарднер 1960 жылдардың соңында өкінішті жағдайға түсті. Ол жасаған криптоаналитикалық табысы математикалық сұлулықтың туындысы екенін терең сезінді және оның қалай қолданылғанына қынжылды." Райт Гарднердің зерттеулерінің нәтижесінде Маккартизмнің пайда болуына және Джулиус пен Этель Розенбергтің өлім жазасына кесілуіне ренжідінін айтты. Райт Гарднердің: "Мен ешкімнің қиындыққа тап болуын қаламадым", - деген сөздерін келтірді. Райт Гарднердің "өзінің жаңалығының нәтижесінде, амалсыз, электр орындығына әкелгеніне қорқыныш білдіргенін" қосты және Розенбергтер кінәлі болғанымен, оларға кешірім көрсету керек деп ойлады (мен де солай ойладым). Гарднер үшін VENONA – өнер формасы болды және ол оның McCarthyism-нің қарапайымдылығымен мазаланғанын қаламады.

Зейнеткерлік

Гарднер 1972 жылы зейнеткерлікке шықты, бірақ оның еңбегі 1996 жылға дейін көбінесе құпия күйде қалды. Сол жылы NSA, CIA және Демократия орталығы Гарднер мен оның әріптестерін АҚШ сенаторы Дэниел Патрик Мойнихеннің күш-жігерінің нәтижесінде өткен ресми салтанатта құрметтеді. Гарднер 2002 жылдың 9 тамызында Мэриленд штатының Шеви Чейс қаласында 89 жасында дүниеден өтті. Өмірінің соңғы күндері PBS телеарнасының "Құпиялар, жалғандық және атомдық шпиондар" атты деректі фильміне қатысты.