Теодор Моретус (1602-1667): фламандский иезуит, математик, философ, теолог. Преподавал в Праге и Вроцлаве. Сын известных типографских семей Plantin и Moretus.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Теодор Моретус, сондай-ақ Теодор немесе Теодор Моретус (1602–1667) – фламанд иезуит діни қызметкері, математик, геометр, теолог және философ. Ол өмірінің көп бөлігін Прага мен Бреслауда (қазіргі Вроцлав) өткізіп, философия, теология және математика пәндерін оқытты. Ол осы үш сала бойынша, сондай-ақ физика және музыка теориясы туралы бірнеше трактаттар жариялады.
Theodorus Moretus, also known as Theodor or Theodore Moretus (1602–1667) was a Flemish Jesuit priest who was also a mathematician, geometer, theologian and philosopher. He spent most of his working life in Prague and Breslau (now Wroclaw) where he taught philosophy, theology and mathematics. He published a number of treatises on these three subjects and also on physics and music theory.
Өмір
Теодор Моретус Антверпенде Пьетр Моретус пен Генрика Плантеннің ұлы ретінде дүниеге келді. Оның ата-анасы да белгілі баспагерлік отбасылардан тегін алатын: анасы Антверпендегі әйгілі Плантен баспасын құрған Кристоф Плантеннің қызы, ал әкесі Ян Моретустың інісі болды. Ян бастапқыда Плантеннің көмекшісі болған, Плантеннің тағы бір қызына үйленген және әкесінен баспаны мұраға алғаннан кейін, бизнесті 17 ғасырдың басына дейін табысқа жеткізді. Моретус Антверпенде Франсуа д'Агилон құрған иезуит мектебінде математиканы оқыды. Ол осы мектепте жеті жыл білім алды. 15 қараша 1618 жылы Мехелендегі иезуит орденіне жаңадан кіруші ретінде қабылданды. 1622–1623 жылдары физика, ал 1623–1627 жылдары теология пәнін оқыды. 1627–28 жылдары Моретус Брюггеде синтаксис пәнінің мұғалімі болды. Оның атағы Magister болған, яғни ол әлі ресми түрде дін қызметкері болып тағайындалмаған. Оның ғылымға, әсіресе математикаға деген қабілетін әке Грегориус ван Сент-Винсент ерте сезіп, Моретусқа бірнеше жыл колледждерде оқымай-ақ Лувенде білімін жалғастыруға мүмкіндік жасады. Грегориус ван Винсент сондай-ақ Моретусқа математикалық тақырыптар бойынша диссертацияларын Римдегі Колледж Романодағы математика кафедрасының меңгерушісі Кристоф Гринбергерге жіберуге көмектесті, ол оларды қарап пікір берді. Моретус 1628–29 жылдары дін қызметкері болып кияланған болуы мүмкін. 1642–1645 жылдары Теодор мұғалімдік қызметін тастап, Галициядағы шағын қала Бжезеницада иезуиттерге тиесілі болған жерге уағызшы және миссионер ретінде жіберілді. 1646 жылы ол Прагаға профессор ретінде қайта оралды, бастапқыда қасиетті кітаптан сабақ берді, енді математикадан емес. Ол сонымен қатар Богемия провинциялық кеңесінің кеңесшісі лауазымына тағайындалды. Моретус Бреслаудан өзінің ең белгілі еңбектерінің бірі – Tractatus physico mathematicus de aestu mari (Physio mathematical Treatise of the Tides) еңбегін Антверпенге жариялау үшін жіберді. Осы еңбегінде ол су тасқынын айдың магниттік күшімен байланыстырады.
Theodorus Moretus was born in Antwerp, the son of Pieter Moretus and Henrica Plantin. Both his parents were from prominent printing families: his mother was a daughter of Christophe Plantin, the founder of the famous Plantin Press in Antwerp while his father was the brother of Jan Moretus who was initially an assistant of Plantin, married another Plantin daughter and, after taking over the Plantin Press from his father in law, steered the business to further success well into the 17th century. Moretus studied mathematics at the Jesuit school in Antwerp founded by François d'Aguilon. He was a student at this school for seven years. He joined the Jesuit order in Mechelen as a novice on 15 November 1618. He took physics in 1622–1623 and studied theology from 1623 to 1627. In 1627–28 Moretus is mentioned as a teacher of syntax in Bruges. His title was Magister, which indicates he had not been formally ordained yet. His aptitude for science (particularly mathematics) was appreciated early on by Father Gregorius van St Vincent, who had arranged for Moretus to be able to continue his studies in Louvain without first having to spend a few years in colleges. Gregorius van Vincent also arranged for Moretus to send dissertations on mathematical subjects to Christoph Grienberger, the chair of mathematics at the Collegio Romano in Rome who reviewed them. Moretus was possibly ordained as a priest in 1628–29. From 1642 to 1645, Theodorus left his teaching post as he was sent as a preacher and missionary to the home that the Jesuits owned in Brzezenica, a small town in Galicia. In 1646 he was sent back to Prague as a professor, initially, of Holy Scripture and no longer of mathematics. He also was appointed to the office of councilor of the provincial council of Bohemia. It is from Breslau that Moretus sent the Tractatus physico mathematicus de aestu mari (Physio mathematical Treatise of the Tides), one of his best known works, to Antwerp for publication. In this work he explains the tides as a result of the magnetism of the moon.
Жұмыс
Моретустың ғылыми еңбегі өте сәтті болды: ол физика, астрономия, гидравлика, музыка теориясы және, ең бастысы, математика саласында көптеген жаңалықтар ашты. Оның оптика саласындағы зерттеулері Роберт Гук, Афанасиус Кирхер, Корнелис Дреббель және Ян Марек Марчи сияқты ғалымдардың арасында оған даңқ әкелді. Моретустың техникалық жазбалары мен эскиздері, сондай-ақ Афанасиус Кирхер, Балтазар Конрад, Джованни Баттиста Риччоли секілді сол заманғы көрнекті еуропалық ғалымдармен болған хат алмасулары Чехия Ұлттық кітапханасында сақтаулы. Оның Плантин баспаханасын басқаруға келген отбасы мүшелері Балтазар Моретус I және Балтазар Моретус II-мен кең ауқымды хаттарының бір бөлігі Антверпендегі Плантин Моретус мұражайында сақталған.
The scientific work undertaken by Moretus was very successful: he made various discoveries in physics and astronomy, hydraulics and music theory but mainly mathematics. His research in optics brought him even fame among such scientists as was Robert Hooke, Athanasius Kircher, Cornelis Drebbel and Jan Marek Marci. Moretus' scientific diaries containing technical notes and drafts as well as his correspondence with eminent European scholars of that time such as Athanasius Kircher, Balthasar Conrad, Giovanni Battista Riccioli are preserved in the National Library of the Czech Republic. His extensive correspondence with his family members Balthasar Moretus I and Balthasar Moretus II who had taken over management of the Plantin Press is partially preserved in the Plantin Moretus Museum in Antwerp.