Кіріспе
қабырғаға орнатылатын пошта жәшіктері
Қабырғаға орнатылатын пошта жәшіктері – Франция, Ұлыбритания, Ұлттар Достастығы, Корольдік тәуелділіктері және Ирландия сияқты көптеген елдерде кездесетін пошта немесе хат жәшіктерінің бір түрі. Олар тіреулі пошта жәшіктерінен (pillar boxes) ерекшеленеді, себебі олар жеке тұрған құрылым болмай, көбінесе қабырғаға орнатылады (сондықтан олар осылай аталады) немесе жеке тұрған бағанаға, арқалыққа немесе басқа да берік құрылымға тіреледі. Ұлыбританияда, Ұлыбританияның тәуелді аумақтарында, колонияларында және бұрынғы колонияларында, сондай-ақ көптеген бұрынғы Британ империясы елдерінде қабырғаға орнатылатын жәшіктерде әдетте жәшік жасалған кезде билік еткен монархтың әріптері (инициалдары) болады. Ұлыбританиядағы алғашқы қабырғаға орнатылатын жәшіктер 1857 жылы Шрусбери және Маркет Дрейтон қалаларында орнатылды.
Құрылыс
Қабырғадағы қораптар әдетте құйма темірден жасалады және есік үшін арналған үшінші құймасымен бірге екі үлкен құймадан тұрады. Қабырғаға орнатылатын қораптың артқы бөлігі бір бөлікке құйылған, тік табут сияқты. Қораптың алдыңғы жағының барлығы – апертурасы, патшалық шифры және жинау табақшасын ұстағышы бірге құйылған. Алдыңғы құймада ілмекті есік орналасатын үлкен тесік бар. Есік жоғарғы және төменгі жағындағы машинамен өңделген тесіктерге бекітілген болат штифтер арқылы ұсталады. 1870 жылдан кейін жасалған барлық қабырға қораптарына 5 рычагты Чабб құлпы орнатылған. Алдында Nettlefields фирмасының тар құлыптары қолданылған. Олар бір-бірімен алмастырылмайды, сондықтан кілттер жоғалғанда немесе құлыптарды ауыстыру қажет болғанда қиындықтар туындайды. Бастапқы үлгілерде қораптың ішкі жағында, төменгі бетке тиген поштаны көтеру үшін қарапайым сымды тақта орнатылған. Бұл қажет болды, себебі су жақтағы тігістер арқылы қорапқа сіңіп, ішінде конденсация пайда болып, төменгі жағы ылғалды болатын. Кейінірек жасалған өзгерістерде бұл сымдар қораптың ішкі жағында тік тосқа айналды. Бұл есік ашылғанда поштаның жерге түсіп кетуіне кедері келтірді. 1879 жылға қарай Ұлыбританиядағы қабырға қораптарына жиналған поштаны сөмкеге немесе корзинаға түсіруге көмектесетін төмен түсетін ілмекті металл хаттар шұңқыры орнатылды. Тағы да кейінірек жасалған өзгеріс, кеңінен қолданылған, қораптың сыртында келесі жинау уақыты немесе күні жазылған, эмальдалған немесе басылған шаршы металл таблетканы ұстауға арналған Next Collection таблетка ұстағышын орнату болды. Сонымен қатар, ішкі жағында қолданыста жоқ қалған бір күндік немесе бір сағаттық таблеткаларды сақтауға арналған таблетка сақталатын қорап қосылды.
Өндірушілер
Британдық үлгідегі қабырға қораптарында көптеген әртүрлі өндірушілердің аттары табылуы мүмкін, олардың көптегені әлемге экспортталған. Олардың ішінде мыналар бар: Smith and Hawkes Ltd., Eagle Range & Foundry, Bernard P. Walker & Co., W. T. Allen & Co. Ltd., Carron Co., Derby Castings Ltd., Andrew Handyside & Co. Ltd. Ұлыбританияда пошталық қолдануға арналған құйма темірден жасалған қабырға қораптарын өндіру 1980 жылы тоқтатылды.
Smith and Hawkes Ltd., Eagle Range & Foundry, Bernard P. Walker & Co., W. T. Allen & Co. Ltd., Carron Co., Derby Castings Ltd., Andrew Handyside & Co. Ltd. Manufacture of cast iron wall boxes in the UK for postal use finished in 1980.
Тарих
1849 жылы британдық почта хаттарды жеткізуді жеңілдету үшін адамдарға пошта жәшігі орнатуға ұсыныс жасады. Оған дейін хаттарды жіберу үшін осындай үлгідегі жәшіктер пошта бөлімдерінің есіктеріне және қабырғаларына орнатылған. Мұндай қабырғалық жәшіктің бір мысалы (алғашқыда Уэйкфилд пошта бөлімінің қабырғасына орнатылған) 1809 жылы жасалған және Ұлыбританиядағы ең ескісі деп есептеледі. Қазір ол Уэйкфилд мұражайында қойылған.
Виктория патшайым
Хат қорабы зерттеу тобының идентификаторлары жақша ішінде берілген. Бірінші бағаналы пошта жәшігі 1852 жылы Канал аралдарында орнатылды, жақын арада олардың сәтті болғанымен, жасау өте қымбатқа түсетіні және кейде орналастыру қиын екені анықталды. Ауылдық жерлерде, тротуар немесе көше жарығы жоқ жерлерде қабырғаға орнатылатын жәшіктерге басымдық берілді. Бірінші Ұлттық Стандарт (WB74) дизайнын Ұлыбританияның Бирмингем қаласындағы Smith & Hawkes Ltd. фирмасы жасады. Алғашқы жәшіктер 1857 жылы орнатылды. Бүгінде шамамен ондай жәшік сақталған, көбінесе Ұлыбританияның Батыс аймағы мен Батыс Мидлендс аймақтарында. Дизайнның бірнеше кемшіліктері бар екені анықталды, бұл ылғалды британдық климатта судың ішке өтуіне себеп болды. 1859 жылы екінші Ұлттық Стандарт (WB75 және WB76) модификациясы пайда болды және ол табыстырақ болды. Үстіндегі қапталған бөлік және үлкен жаңбырдан қорғайтын қақпақ жәшікке судың кірмеуіне көмектесті. Түбінде жиналған судың оңай ағып кетуі үшін дренаждық тесіктер жасалған. Бұл жәшіктердің есіктері кішкентай және жәшіктің алдыңғы жағына жоғары орнатылған, сондықтан оларды тазалау қиын болды. Бұл мәселе 1861 жылы Smith & Hawkes No.2 өлшемін (WB78) жасау арқылы шешілді, сонымен қатар No.1 (WB77) деп аталатын үлкен өлшем де ұсынылды. Ол Екінші Ұлттық Стандартпен өте аз санда сынақтан өтті, оның тек біреуі Ұлыбританиядағы Уикхамбрук, Саффолк қаласында сақталған. Ұлыбританияда No.1 үлкен өлшемінен шамамен он жәшік және No.2 өлшемінен жүздеген жәшік сақталған. Жинақтау тақтасын жәшіктің алдыңғы жағынан есіктегі ойыққа жылжыту арқылы оны ауыстыру әлдеқайда оңай болды, себебі бұрын ол жәшіктің алдыңғы жағына бекітілген болатын. Олар 1871 жылғы дизайнды (WB83/1) жасады. Құю цехы бірнеше рет меншік иесін ауыстырды, нәтижесінде Eagle Range & Foundry, Bernard P. Walker және тіпті осы екеуінің комбинациясы есіктің астындағы жәшік жасаушының тақтасына қашап жазылды (WB83/2 83/5). 1880-ші жылдардың ортасындағы Eagle Range & Foundry жәшіктері тегіс ойықталған жинақтау тақталарымен және кішкентай VR шифрымен және тәжбен жасалды. 1886 жылы келісім-шарт W. T. Allen компаниясына "ерекше" C өлшемін (WB86) өндірумен берілді, ол кең және терең болуы керек еді, бірақ шындығында кең және тек аз терең болды. Бұл қателік 1887 жылы Королева Виктория мерекелік жәшіктерінің енгізілуіне дейін түзетілді, олардың тек 70 данасы жасалды. Бұл серия үш өлшемді қамтыды: ең үлкені қазір A деп аталады, орта өлшемді (бұрынғы No.1) қазір B және кішкентай (бұрынғы No.2) C түрі (WB84, WB85, WB87). Бұл тенденция келесі 75 жыл бойы сақталды.
Король Едуард VII
Ертедегі Эдвардтық қабырға қораптары Виктория үлгілерін пайдаланды, бірақ "V" әрпінің орнына "E" әрпін көрсету үшін өңгертілді, сондай-ақ Виктория қораптарындағы Императорлық мемлекеттік тәжді сақтап қалды. 1905 жылы бұл король Эдуард VII-нің Тюдор тәжін дұрыс бейнелеу үшін қайта өзгертілді. Кейіннен, ең кішкентай қораптардан басқа барлық қораптарда толық "шифр жазу" пайдаланылды.
Георг V патша
Осы ұзақ билік кезінде көптеген мыңдаған қабырғалық қораптар орнатылды. Ерекше атап өтерлік жайт – көшеде пайдалануға арналған А өлшеміндегі тұрған қабырғалық қораптар және пошта бөлімшелерінде пайдалануға арналған D, E және F типтерімен белгіленген артқы жағынан ашылатын есіктері бар қораптар. Олардың ішінде: WB106/1 1932 жылы Дерби қаласындағы Эндрю Хэндисайд және компаниясы, WB106/2 1933 жылы Дерби Кастингс Лтд., WB106/3 1934 жылы Лондон қаласындағы W. T. Allen & Co. Ltd. компаниясы жасаған E типіндегі қораптар бар. Бұл қораптарды суретке түсіргендер мен зерттеушілер үшін шатасу тудырады, себебі олар тек негіздегі өндірушінің атындағы айырмашылықтан басқа, бір-бірінен ешқандай өзгешелік таппайды, ал бұл атау 75 жылдық бояумен жасырылуы мүмкін. Барлығында есіктің төменгі бөлігінде үлкен GR шифры орналасқан, ал W. T. Allen компаниясының 1910-25 жылдардағы бұрынғы GR қораптарында шифр есіктің жоғарғы бөлігінде орналасқан, сондықтан шифрдың үстіңгі жағы жинақтау бөлімінің ұстағышына жақын. Осы кезеңдегі сәйкес келетін B өлшеміндегі қабырғалық қораптарды анықтауда да ұқсас қиындықтар туындайды. Белгілі болғандай, кейбір қабырғалық қораптар, түсініксіз, жеке тұр, мысалы, Лланддунодағы Глоддаэт көшесіндегі Воламс газет дүкенінің (бұрынғы пошта кеңсесі) жанында. Бұл үлкен A өлшеміндегі қораптар жеке тұру үшін арнайы жасалған, сонымен қатар үлкен құйма темірден жасалған негізі және шармен әшекейленген тартымды фронтонды төбесі бар. Бұл қораптардың белгілі бір мысалы 1990 жылдардың соңында алынып тасталғанға дейін Лондонның Уотерлоо станциясында орналасқан, кейін Уайт аралындағы Пошта мұражайында қалпына келтірілді. Ұлыбританияның басқа аймақтарында, мысалы Шығыс Англия және Батыс аймақтарында, стандартты қабырғалық қораптар тиісті қабырғалар болмаған жағдайда болат арқалықтар мен бағаналарға орнатылған.
WB106/1 1932 by Andrew Handyside & Co. of Derby
WB106/2 1933 by Derby Castings Ltd.
WB106/3 1934 6 by W. T. Allen & Co. Ltd. of London
which cause a lot of confusion for those photographing and studying them as they are identical save for the Maker's name on the base which may be obscured by 75 years' worth of paint. All have the larger GR cipher positioned low on the door, whereas earlier GR boxes by W. T. Allen 1910 25 have a smaller cipher set much higher on the door, so that the top of the cipher almost abuts the collection plate holder. Similar difficulties are encountered when trying to identify the corresponding B size wall boxes from this period. As noted, a few wall boxes are, confusingly, free standing, such as that outside Vollams Newsagents (formerly a post office) in Gloddaeth Street, Llandudno. These large A size boxes were designed specially to be free standing and include additionally, a large cast iron base and an attractive pedimented top surmounted by a ball. A well known example was situated at Waterloo station in London until removal in the late 1990s and subsequent restoration at the Isle of Wight Postal Museum. In other areas of the UK, such as East Anglia and the West Country, standard wall boxes have been mounted on steel girders or poles where no suitable wall exists.
Король VIII Эдуард
Уэльс принці Эдуард 1936 жылғы қарашада тәж кигізу рәсіміне жетпей тұрып тақтан бас тарғандықтан, оның Патшалық белгісі бар аз ғана пошта жәшіктері жасалды. Олардың 200-і – бағаналы, 70-і – Лудлоу стиліндегі қабырғалық жәшіктер, ал 11-і – құйма темірден жасалған қабырғалық жәшіктер еді. 1936 жылдың соңындағы Абдикация дағдарысынан кейін туған наразылық пен жағымсыз сезімдер осы жәшіктердің көптеген есіктерін алып тастауға немесе ауыстыруға себеп болды. Бүгінде олардың ешқайсысы бастапқы түрінде сақталмаған, тек Саффолк графтығындағы Баудсидегі бір Лудлоу қабырғалық жәшігі ғана бар. Айынықса, осы жәшіктің бастапқы эмальды тақтасы ұрланған, ал қазіргі таңда көрініп тұрған тақта – заманауи көшірмесі.
Георг VI патша
1936 жылы Принц Альберт Эдуард король Георг VI ретінде таққа отырғаннан кейін, GPO Георг V есіктерін қолдануын жалғастырды, себебі олар патшалық нөмірі көрсетілмей, жай ғана "GR" деп белгіленген болатын. Король Георг VI-ның жаңа бекітілген Корольдік шифры бар қораптар 1937 жылдың жазында ғана пайда бола бастады. Бұл шифр рим цифрларымен белгіленген патшалық нөмірі және оның үстінде Тюдор тәжімен көркемделген орама шрифтінен тұрды. Қабырғаға ілінетін қораптарға қатысты келісім-шарт осы кезде Лондонның W. T. Allen & Co. Ltd. компаниясымен ("B" және "E" өлшемдеріндегі қораптар үшін) және Фолкирк, Шотландияның Carron Co. компаниясымен ("A" және "D" өлшемдеріндегі қораптар үшін) жасалған және осы билік кезегінде олармен сақталды. Осыған дейін "C" және "F" типтес қораптардың өндірісі тоқтатылған еді.
Елизавета II
1952 жылы таққа отырған Елизавета II патшайым, пошта жәшігі ойлап табылғаннан бері Ұлыбритания тарихындағы ең ұзақ билік еткен монарх атанды. (Виктория патшайым да шамамен осы мерзімге билік етті, бірақ пошта жәшіктері оның билігінің ортасында ғана пайда болды.) Сондықтан Ұлыбритания мен Достастық елдерінің көшелерінде басқа монархтардың пошта жәшіктерінен гөрі EIIR белгіленген жәшіктер көптеп кездеседі. Оның билікке келу кезінде қабырғалық пошта жәшіктерін W. T. Allen & Co. Ltd. компаниясы өндірді. Ең маңызды өзгерістер жәшіктердің саңылау мөлшерінде болды. Ескі, кең саңылау заманауи үлкен хаттарға сай келмейтін, сондықтан тез кеңейтілді – алдымен, содан кейін. Бұл, Carron Co. компаниясымен келісімшарт жасаумен бірге, B және үлкен A типтеріндегі жәшіктердің әртүрлі үлгілерін жасауға мүмкіндік берді. Құйма темірден жасалған қабырғалық жәшіктерді өндіру жөніндегі келісімшарт 1980 жылы тоқтатылды, бірақ 1952-1980 жылдар аралығында Ұлыбританияда 20 000-нан астам жәшік орнатылды. Шотландияда Елизавета II патшайымның билігінің басында жасалған жәшіктерге қарсылық білдірілді. Олардың үстінде "EIIR" шифры болды, бірақ Елизавета Шотландия мен Ұлыбританияның осы атпен бірінші патшайымы болғандықтан, наразылықтар туды; ал Елизавета I Англия мен Ирландия патшайымы ғана болған. Бірнеше EIIR типті бағаналық жәшіктер қолдан жасалған жарылғыш құрылғылармен жарылғаннан кейін, Бас пошта мекемесі (сол кездегі атауы) оларды тек Шотландия тажы бейнеленген, корольдық шифры жоқ жәшіктермен ауыстырды. Қызыл телефондық будкалар немесе K6 типті киосктар, сондай-ақ GPO/Royal Mail шамдары мен бағаналық жәшіктер де осылай өзгертілді.
Ирландия Республикасы
Ирландия Республикасында Виктория, Эдуард VII және Георг V патшалық құрған кезеңдерден бастап көптеген нағыз британдық пошта жәшіктері сақталып қалған. Дегенмен, Дублиндегі H. & C. Smith құю зауытынан жасалған жергілікті жәшіктерге қабырға жәшіктері тарихының басында-ақ тапсырыс берілген. Шындығында, осындай типтегі Бірінші Ұлттық Стандартты жәшікті Джонстонбридж, Килдар округінде көруге болады. Сонымен қатар, H. & C. Smith компаниясынан 1861 жылы WB78 Smith and Hawkes қабырға жәшіктерінің жергілікті нұсқаларын жасауды сұраған, және олардың бірі бүгінге дейін Дублиндегі Килмакун төбесінде тұр. 1922 жылы Ирландияның бөлінуінен кейін, Ирландия еркін мемлекеті британдық билік кезінде орнатылған жәшіктерге ұқсас дизайнды жасау үшін құю зауыттарына тапсырыс берді, бірақ патшалық белгісіз және қызыл жәшіктерді жасыл түске бояды. Олардың көп бөлігі Килдар округінің Ати қаласындағы IVI құю зауытынан шыққан, ол бірнеше онжылдық бойы келісімшартты ұстады. Ирландия еркін мемлекетінің алғашқы жәшіктері, мысалы, төмендегі үлкен А өлшемді жәшік, есігінде әшекейлі арфа белгісін көрсетеді. Алайда, Ирландияның Пошта және телеграф департаменті құрылғаннан кейін, олардың гаэль шрифтімен жазылған "P&T" логотипі (амперсандтың орнына Тирондық "et" пайдаланылды) қабырға жәшіктерінде пайда бола бастады, мысалы, төмендегідей Клонмани, Донегал округіндегідей. Соңғы уақытта департамент An Post деп аталатын тәуелсіз коммерциялық ұйымға айналды. An Post-тың толқынды сызықты логотипімен құйма темірден жасалған қабырға жәшіктері жасалмаған, бірақ республика бойынша жабыстырмалы декальдермен немесе An Post-тың ерекше сары-жасыл логотипімен экранға басылған көптеген болат қабырға жәшіктері бар.
Дүние жүзіндегі қабырға қораптары
Қабырғадағы қорап өте төзімді конструкция екенін көрсетті. Ол Франция поштасы тарапынан кеңінен қабылданып, Францияда және оның тәуелді аумақтарында нақты бейнеленген, көбінесе әсемдікпен безендірілген қораптардың көптеген үлгілері пайда болды.