Кіріспе

Актер және мәдениет тарихшысы Эгон Фриделл (туған Эгон Фридманн; 21 қаңтар 1878, Вена – 16 наурыз 1938, Вена) – көрнекті австриялық мәдениет тарихшысы, драматург, актер және кабаре артисі, журналист және театр сыншысы. Фриделлді көп салалы ғалым деп сипаттаған. 1916 жылға дейін ол Эгон Фридландер атты псевдонимімен де танымал болған.

Ерте өмір

Фриделлдің ата-анасы Венаға Австрия-Венгрия империясының шығыс бөлігінен көшіп келген. Фриделл еврей ата-анасы Мориц Фридманн мен Каролинаның (құрметті аты Айзенбергер) екінші баласы болды. Оның ағасы Оскар Фридманн да кейінірек жазушы және журналист болды. Ол бір жаста болғанда анасы отбасын тастап, басқа еркекпен тұрды. Содан бері ол әкесімен бірге тұрды. 1887 жылы олар ажырасты. 1889 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Фриделл Франкфурт-на-Майнда әпкесімен бірге тұрды, ол мектепке барып оқыды, бірақ үш жылдан кейін тәртіпсіз мінез-құлқы үшін мектептен қуылды. Ол осы жасында да қиындық тудырушы және еркін ойлаушы болып есептелді. 1897 жылы ол яһуди дінінен бас тартып, лютеран дінін қабылдады. Ол Австрия мен Германияның бірнеше мектептерінде оқыды. 1897 жылы Гейдельбергте оқып жүргенде Куно Фишердің философия тарихы бойынша лекцияларына қатысты. 1899 жылы ол төрт рет емтихан бергеннен кейін, соңында Бад-Херсфельдте Abitur (бітіру емтиханы) тапсырды. Бітіргеннен кейін Гейдельберг университетіне философия тарихшысы және Гегельдің ізбасары Куно Фишердің оқуын оқуға түсті. 1899 жылы ол кәмелетке жетіп, әкесінен қалған мұраның үлесін алды. Бұл оған Венадағы Gentzgasse 7 мекенжайында пәтер сатып алуға мүмкіндік берді, содан бері ол сол жерде тұрды. Ол да осы жерде қайтыс болды. Ағаларының ешқайсысы да әкесінің фабрикасын жалғастыруды қаламады. 1900-1904 жылдары Эгон Фриделл Венада философия мен неміс әдебиетін оқыды. Осы уақыт ішінде ол Питер Алтенбергпен танысып, "Март" және "Шаубюне" журналдарына мақалалар жаза бастады. 1904 жылы Фридрих Йодльдің жетекшілігімен жазған Novalis als Philosoph диссертациясы үшін докторлық дәрежесін алды. Оның диссертациясы жақын арада Мюнхендегі Bruckmann Verlag [de] басылымында жарық көрді. Бұл мәтіндер жарияланғаннан кейін ол Крауспен араздасып қалды. 1906 жылы Фриделл Cabaret Nachtlicht және басқа да орындарда кабареттік қойылымдарды бастады. 1907 жылы ол өзінің ағасы Оскар Фридман басқаратын Венадағы Intimes театрында режиссер болып жұмыс істеді. Ол сонымен қатар сол жерде актерлік өнер көрсетті. Олардың арасында Оскар Штраус, Герман Бахр, Франц Блей, Эрих Мюссам, Ханс Хайнц Эверс, Александр Рода Рода және Франк Ведекинд болды. Фриц Ланг Флидермаус туралы өзінің әсерлерін былай сипаттады: "Онда, Югенд стилінде безендірілген, Кокошка слайдтарға өзінің "Des getupfte Ei" ["Тоқылған жұмыртқа"] атты үнді ертегісін қойды, жазушы Альфред Полгар [ ] өзінің қысқа прозасын және өткір пікірлерін оқыды, ал Фриделл және басқа да жаңадан танымал бола бастаған авторлар өздерінің эскиздері мен қысқа пьесаларын ұсынды". Осы кезеңде Фриделл очерктер мен бір актілік пьесалар жариялауды жалғастырды. Оның алғашқы әдеби еңбегі 1908 жылы "Der Petroleumkönig" (Мұнай патшасы) болды. Ол сонымен қатар басты рөлді өзі сомдаған Альфред Полгармен бірлесіп жазған Goethe im Examen пародиясы оны неміс тілді елдерде танымал етті және Sunday Times газетінде жарияланды. Ол бұл рөлді 1938 жылға дейін қайта-қайта ойнады. Сол кезде ол "Солдатенлебен им фриден" атты шығармасын жазды. 1910 жылы Фриделлге баспагер Сэмюэл Фишер ақын Питер Альтенбергтің өмірбаянын жазуды тапсырды. Фишер күткендей жеңіл болмағандықтан, Фриделлдің Ecce poeta атты мәдениетті талдау мен сынауына қанағаттанбады және кітапты жарнамалау жолына қоймады. Сондықтан кітап коммерциялық сәтсіздікке ұшырады, бірақ Фриделлдің мәдени тарихқа деген қызығушылығының басталуын белгіледі. Ол Венадағы кофеханалардың арасындағы "әдеби кафелерге" жиі баратын, әсіресе Café Central, онда көптеген танымал адамдар жиналатын және ол көптеген адамдармен танысып, дос болып кетті. 1912 жылы Фриделл Берлинге барып, кабареттерде жазды және өнер көрсетті. 1913 жылы ол режиссер Макс Рейнхардтпен уақытша актер болып жұмыс істеді. 1914 жылы алкоголизм мен семіздікке шалдыққан Фриделл Мюнхеннің маңындағы санаторийде емделуге мәжбүр болды. Фриделл, көптеген замандастары сияқты, Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуына қуанды және әскери қызметке ерікті түрде түсті, бірақ денсаулығына байланысты қабылданбады. 1916 жылы ол ресми түрде өзінің атын Фриделл деп өзгертті. Фриделл 1920 жылы "Иуда трагедиясын" жариялады және ол 1923 жылы Бургтеатрда қойылды. 1922 жылы Quarry — Miscellaneous Opinions and Quotations басылымын шығарды. 1924 жылы "Stunde" журналында сыншы болып жұмыс істеген Фриделл сатирикалық пікірлер айтқандықтан "сатқын" деп танылып жұмыстан шығарылды. 1919-1924 жылдар аралығында Фриделл Die Schaubühne, Der Merker және Neues Wiener Journal сияқты түрлі баспаларда журналист және театр сыншысы болып жұмыс істеді. 1924-1927 жылдары ол Венадағы Theater in der Josefstadt театрының актерлік құрамында болды, оны Макс Рейнхардт басқарды. Ол онда "Екі қожайынның қызметшісі", "Фаннидің алғашқы пьесасы", "Интрига және махаббат", "Венециялық саудагер" сияқты рөлдерді сомдады. Ол Ганс Мозер және Хайнц Рюманн сияқты танымал актерлермен бірге ойнады.

Қазіргі заманның мәдени тарихы

1920-ші жылдардың басында Фриделл өзінің үш томдық "Қазіргі дәуірдің мәдени тарихы" атты еңбегін жазды, онда Қара өлімнен бастап Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі оқиғалар оқиғалық форматта баяндалған. 1925 жылы баспагер Герман Уллштейн бірінші томды алды, бірақ актердің тарихнамасына күдікпен қарады. Содан кейін тағы бес баспагер бұл кітапты жариялаудан бас тартты. Бірінші томды Генрих Бек 1927 жылы Мюнхенде, ал келесі екі томды 1928 және 1931 жылдары жариялады. Кітап үлкен сәттілікке ие болды және Фриделлге авторлық қызметін жалғастыруға мүмкіндік берді, сондай-ақ ол жеті тілге аударылды. Оның тарихқа қатысты көзқарасына Освальд Шпенглер мен Якоб Бёркхардт әсер еткен.

Ежелгі мәдениет тарихы

Фриделлдің "Ежелгі дәуірдің мәдени тарихы" еңбегі үш томдық болып жоспарланған. Оның Германиядағы баспашысы Генрих Бекке 1935 жылдан бері ешбір шығармасын жариялауға тыйым салынғандықтан, Египет жерінің және ежелгі Шығыстың мәдени тарихына арналған бірінші том 1936 жылы Цюрихтегі Helikon Verlag баспасында жарық көрді. Екінші том, "Ежелгі Грекияның мәдени тарихы", аяқталмай қалды және 1950 жылы Мюнхенде жарияланды. Өлімі салдарынан ол римдіктердің мәдени тарихына арналған үшінші томды жаза алмады.

Цензура және өз-өзіне қол жұмсау

1933 жылы Германияда нацистер билікке келген кезде Фридэлл бұл режимді: "Антихристтің билігі. Әрбір асыл қасиет, ізгілік, білім, ақыл-сананың іздері ең жек көрінішпен және төмендікпен қарапайым, жалаң есімді адамдар тарапынан қудаланады" деп сипаттады. 1937 жылы Фридэллдің еңбектері НСДАП тарапынан ұсынылған тарих теориясына сәйкес келмегендіктен нацистік-социалистік режим тарапынан тыйым салынды, және барлық неміс және австриялық баспагерлер оның еңбектерін жариялаудан бас тартты. Австрияның Аншлюсі кезінде антисемитизм кеңінен таралды: еврей ерлер мен әйелдер көшеде ұрып-сапалап, олардың дүкендері мен синагогтары тоналып немесе қиратылды. Гестапоның тұтқындау қаупі бар екенін білген Фридэлл өз өмірін аяқтау туралы ойлана бастады. Фридэлл 11 наурызда жақын досы Одон фон Хорватқа жазған хатында: "Мен кез келген жағдайда кетуге әрқашан дайынмын" деді. 1938 жылы 16 наурызда сағат 22:00 шамасында екі SA мүшесі Фридэллдің үйіне оны тұтқындау үшін келді. Олар үй шаруасын жүргізетін әйелмен дауласып жатқанда, 60 жастағы Фридэлл терезенің ішіндегілерге ескерту жасап, "Сақтаныңыздар! Жолдан шығыңыздар!" деп айқайлап, секіріп өзін-өзі өлтірді. Хилде Спил оның туралы: "оның ішінде homo universalis-тің құлшыныс тудыратын фантазиясы қайтадан жанданды" деді. 1954 жылы Венадағы бір көше оның құрметіне аталды. 1978 жылы Австрия почтасы оның 100 жылдық мерейтойына арналған портреті бар марка шығарды. 2005 жылы оның қабіріне Еренграб құрметті атағы берілді.