Кіріспе
Фрогнер сарайы (Frogner Hovedgård) – Норвегияның Осло қаласындағы Фрогнер ауданында орналасқан бұрынғы иелік. Бұл иелік қазіргі Фрогнер ауданының көп бөлігін, оның атын алған, және Нордмарка орманының (Frognerseterskogen) бір бөлігімен Фрогнерстерен аймағын қамтыды. Иеліктің қалған бөлігі қазір Фрогнер паркінің орны, сарай парктің оңтүстігінде орналасқан, ал Вигеланд мүсіндік композициясы парктің орталығында. Иеліктегі 18 ғасырға жататын ғимараттар қазір Осло қалалық мұражайы болып табылады. Фрогнер Осло аймағындағы ең ірі және ең көне шаруашылық мекемелерінің бірі еді. Орта ғасырларда Фрогнер шіркеудің меншігіне көшкен, көбінесе Ховедойя аббаттығына тиесілі болған, бірақ 1532 жылы, Реформацияға дейін, корона тәркіледі. 17 ғасырдың ортасынан 19 ғасырдың соңына дейін ол Кристианияның бай шенеуніктеріне немесе қала тұрғындарына тиесілі болды, содан кейін 1896 жылы Кристиания қалалық әкімдігіне қаланың кеңеюіне және жаңа зират (Vestre gravlund) салуға орын беру үшін сатылды. Оның орнына иеліктің маңызды бөлігі қоғамдық саябаққа айналды.
Frogner Manor (Frogner Hovedgård) is a manor house and former estate in today's borough of Frogner in Oslo, Norway. The estate comprised most of the modern borough of Frogner, which has been named after the estate, and Frognerseteren with parts of the Nordmarka forest (Frognerseterskogen). The remaining part of the estate is now the site of the Frogner Park, with the manor house found in the south of the park and the Vigeland installation in the park's centre. The 18th century buildings on the grounds now house the Oslo City Museum. Frogner was one of the largest and oldest agricultural properties in the Oslo area. In the Middle Ages, Frogner became ecclesiastical property, mostly owned by the Hovedøya Abbey, but was confiscated by the Crown in 1532, preceding the Reformation. From the mid 17th century to the late 19th century it was owned by wealthy officials or burghers of Christiania, then sold to the municipality of Kristiania in 1896 to make room for urban expansion and a new cemetery (Vestre gravlund). Significant parts of the estate instead became a public park.
Тарих
Фрогнер сарайын 1750 жылы майор Ханс Якоб Шель (1714–1774), Фрогнерді өзінің тұрақты тұрғын жері еткен алғашқы иесі салған. Ол төрт қанатты шаршы ауланың төңірегіне орналастырған, оған оңтүстік қанаттағы порт-кошер арқылы кіруге болады. Оның қарсысында орналасқан үйі – ағаш үй болған, ол қазіргі негізгі ғимараттың орталық бөлігі ретінде сақталған. Оның артында басты ғимаратқа параллель ось бойымен барокко стиліндегі бақ салынған. Шельдің ағаш үйі, әлдебір шаруашылық басқарушысына арналған болуы мүмкін, ал ол бақтың орталық нүктесі ретінде, оның осіне симметриялы және қарсы жақтағы Фрогнер көлінің әдемі көрінісін қамтамасыз ететін монументалды резиденция салуды жоспарлаған. Алайда, қаржылық жағдайы нашарлағандықтан, ол жоспарды кейінге шегеріп, ағаш үйді көрнекті сарайға айналдыруға бел буған. Симметрияны толықтыру үшін батысқа қарай ағаштан жасалған қосымшаны және төбедегі үлкен қабылдау бөлмесінің алдына орталық қабырғалық терезені қосты. Шель ағаш қабырғаларды кірпішпен қаптады, сыртын ақ бояумен жабып, оларды тасқа ұқсатып жасады. 1760 жылы Шельдің қаржылық жағдайы қиын болғандықтан, ол сарайын сатуға мәжбүр болды. 1790 жылы мүлікті сол кездегі Норвегияның ең бай адамы, ағаш саудагері және кеме иесі Бернт Анкер (1746–1805) сатып алды. Ол әйелі Матиамен бірге қыста отбасылық қалалық үйінде тұрып, Фрогнерді жазғы резиденция ретінде пайдаланды. Олар көптеген қонақтарды қабылдап, Кристианияның әйгілі элитасын әр апта сайын ассамблеяларға шақыратын. Жаңбырлы күндерде қонақтарды ішкі кеңістікте орналастыру үшін үлкен банкет залы қажет болды. Олар оны негізгі ғимараттың шығысқа қарай созылған бөлігіне орналастырды, ал симметрияны сақтау үшін ғимаратты батысқа қарай да созылып, қазіргі ұзындығы 54 метрге жеткізді. Көптеген шетелдік қонақтардың арасында Томас Мальтус 1799 жылы балуан залында билеуді ұнатқан.
Бернт Анкер 1805 жылы баласыз жесір болып қайтыс болды. 1807 жылы Фрогнерді оның жүрегі елжіреген туысы Мортен Анкер сатып алды. Оның бизнесі Наполеон соғыстары кезінде және одан кейін болған экономикалық дағдарыстан зардап шекті, ол банкротқа ұшырап, 1836 жылы Фрогнерді аукцион арқылы сатуға мәжбүр болды. Сатып алушы – "Modum Blue Colour Works" компаниясының бас директоры Бенджамин Вегнер, ол Гамбургтегі Беренберг банктік әулетінің Хенриетта Сейлермен үйленген. Олар сарайдың оңтүстік қанатын бұзып, ауланы ашты. Порт-кошердің үстіндегі мұнараны бөлшектеп, олардың иелігінде болған кезде негізгі ғимараттың төбесіне қайта орнатты. Вейгнерлер де 1848 жылғы қаржы дағдарысы кезінде экономикалық қиындықтарға тап болды және Фрогнерді аукцион арқылы сатуға мәжбүр болды. 1848 жылы Бергеннен келген бай саудагер Фредерик Георг Гаде (1807–1859) сарайды сатып алды. Оның мұрагерлері мүлікті бірлесіп иеленді, оны оның ұлы Герхард Гаде (1839–1909) басқарды. Ол американдық Хелен Аллинге үйленген және Кристианиядағы АҚШ консулы болған. АҚШ-тың бұрынғы президенті және генерал Улисс С. Грант 1878 жылы жазда Кристианияға сапар шегіп, Фрогнерде өткен кешкі асқа қатысты. 19-ғасырдың соңына қарай сарайға тиесілі егістік жерлердің көп бөлігі сатылып, қала кеңейген сайын салынды, бірақ 1896 жылы Осло қаласы мүлікті сатып алып, қалалық дамуға және жаңа зират салуға орын қамтамасыз етті. Соңғы жеке иесі Герхард Гаде 1909 жылы қайтыс болғанға дейін үйде тұру құқығын сақтап қалды. Бұл үйдің бұзылуын болдырмады, ал экономикалық дағдарыс жерде одан әрі құрылыс салуға кедергі келтірді. Осы уақыт аралығында үй маңызды мәдени ескерткіш ретінде танылды. Ол қалпына келтіріліп, Осло қалалық мұражайының қарамағына берілді.
Осло қалалық мұражайы
Фрогнер сарайының бас үйінде Осло қаласының жергілікті тарихи мұражайы орналасқан. Мұражай астананың тарихи дамуы туралы көрініс береді.
Фрогнер саябағы
Елді мекенді қоршаған жеке бақ бұрын тарихи тұрғыдан әлдеқайда кіші болған. Осло муниципалитеті осы иелікті алғаннан кейін, қалған ауыл шаруашылығы жерлерінің көп бөлігі халыққа ашық саябаққа айналдырылды – Гюстав Вигеландтың мүсіндер жиынтығы (Vigelandsanlegget немесе Вигеландтың инсталляциясы) 1928-1943 жылдары саябақтың орталық бөлігінде орнатылды. 1914 жылы осы аумақта 1914 жылғы мерейтойлық көрме өткізілді. Фрогнер саябағының шетінде 1956 жылы ашылған Фрогнербадэ (Фрогнер моншалары) орналасқан. Ескі Фрогнер стадионы 1901 жылы ашылып, қаладағы коньки тебудің басты аренасы болды. 1914 жылы қазіргі Фрогнер стадионы ескі стадионның жанына салынды. Ал ескі Фрогнер стадионының орнында қазір теннис корлары бар.
Фрогнерстерен
Фрогнердің сетері (таудағы сүт шаруашылығы) Ослоның солтүстігіндегі Холменколлен төбесінің шамасына жақын орналасқан және Нордмарка орманның бір бөлігін қамтыды. Атауы бүгінге дейін 1898 жылы ашылып, 1916 жылы кеңейтілген Холменколль желісінің Frognerseteren соңғы станциясында сақталып келеді. 1848 жылы Бенджамин Вегнер Фрогнер иелігін сатқанда, Фрогнерстерен мен орман Фрогнер иелігінен бөлініп шықты, бірақ Фрогнерстерен Вегнердің қолында қалды. Вегнердің мұрагерлері оны 1864 жылы Томас Йоханнессен Хефтьеге сатты, ал оның мұрагерлері 1889 жылы муниципалитетке сатты, осылайша Осло муниципалитетіне тиесілі алғашқы орманға айналды.
Этимология
Бұл есімнің скандинавиялық түрі Фраунар (көпше түрі) болған. Есімнің шығу тегі, мүмкін, frauð сөзінен, яғни "тыңайтқыш" деген мағынадан келген, содан кейін "тыңайған егістіктер" мағынасын алған. Frogn және Tøyen туралы да қараңыз.