Кіріспе
Қызылқұйрықты квиля (Quelea quelea), сондай-ақ қызылқұйрықты тоқылмашы немесе қызылқұйрықты диох деп те аталады, — Сахара төменгі Африкасына тән, шағын, шамамен ұзындығы және салмағы бар, көшпелі, тоқылмашылар тұқымдасына (Ploceidae) жататын құс. Оны 1758 жылы Линней сипаттаған, ол оны бұлбұл деп есептеген, бірақ Людвиг Райхенбах 1850 жылы оны Quelea туысына жатқызды. Үш түршесі белгілі: Quelea quelea quelea Сенегалден Чадқа дейін, Q. q. aethiopica Суданнан Сомали мен Танзанияға дейін, ал Q. q. lathamii Габондан Мозамбикке және Оңтүстік Африкаға дейін таралған. Жұптаспаған құстардың бауыры ақшыл, үстіңгі жағы жолақты қоңыр, қанаттарының жиегі сарғыш, тұмсығы қызғылт түсті болады. Жұптасқан ұрғашыларының тұмсығы сарғаяды. Жұптасқан аталықтарының бетінде қара (немесе сирек ақ) маска болады, оның айналасында басы мен кеудесінде күлгіш, қызғылт, қызыл немесе сарғыш реңк байқалады. Бұл түр орман, шөл және биік таулы аймақтар мен Оңтүстік Африканың суық жерлерінен аулақ. Олар тікенді бұталарға, қант қамысына немесе қамыстың сабақтарынан тоқылған, дөңгелек шатыры бар ұялар салады. Өте ірі колонияларда көбейеді. Квиля негізінен бір жылдық шөптердің тұқымдарымен қоректенеді, бірақ егістік дақылдарына да көп зиян келтіреді. Сондықтан оны кейде "Африканың қауырсынды шегірткесі" деп атайды. Ол бұл түрдің Үндістаннан шыққандығын қате айтқан, себебі Шығыс Индия кемелері Африка жағалауына тоқтағанда құстарды жинап алып, Еуропаға қайтқан. Ол, мүмкін, 1760 жылы жарық көрген Матурин Жак Бриссонның "Ornithologia, sive Synopsis methodica sistens avium divisionem in ordines, sectiones, genera, species, ipsarumque varietates" атты кітабының қолжазбасын көрген болуы мүмкін. 1766 жылы "Systema Naturae" атты еңбектің 12-шы басылымында Үндістанның дұрыс еместігі Африкаға түзетілді және Бриссонға сілтеме жасалды. Бриссон бұл құстың Сенегалдан шыққандығын, оны Мишель Адансон 1748-1752 жылдардағы экспедициясы кезінде жинағандығын айтады. Ол құсты француз тілінде Moineau à bec rouge du Senegal, ал латын тілінде Passer senegalensis erythrorynchos деп атаған, екеуі де "қызыл тұмсықты сенегалдық тоқылмашы" дегенді білдіреді. Сондай-ақ 1766 жылы Джордж Эдвардс Суррейдегі миссис Клейтонға тиесілі тірі аталық үлгісіне негізделген түрдің түсті суретін салған. Ол оны "Бразилиялық тоқылмашы" деп атаған, бірақ оның Бразилиядан немесе Анголадан келгеніне сенімді болмаған. Ақ бетті морфты 1877 жылы Отто Финш жеке түр ретінде сипаттап, оны Q. russii деп атаған және құс шаруашылығымен айналысатын Карл Русс есімімен атаған, бірақ кейіннен оны Q. quelea-ның латами түршесі ретінде қарастырған. Ол Орталық және Оңтүстік Африкаға таралған, Габонның оңтүстік-батысынан, Конгоның оңтүстігінен, Анголадан (солтүстік-шығысы мен құрғақ жағалаудың оңтүстік-батысынан басқа), Конго Демократиялық Республикасының оңтүстігінен және Конго өзенінің сағасынан, Замбиядан, Малавиден және Батыс Мозамбиктен Намибияға (жағалау шөлінен басқа) және Орталық, Оңтүстік және Шығыс Оңтүстік Африкаға дейін кездеседі. Ploceus aethiopicus түрін Карл Якоб Зундевалл 1850 жылы сипаттаған, бірақ кейіннен оны Q. quelea-ның aethiopica түршесі ретінде қарастырған. Ол Шығыс Африкада кездеседі, Оңтүстік Судан, Оңтүстік Суданның шығысы, Эфиопия және Эритреядан Конго Демократиялық Республикасының солтүстік-шығысы, Уганда, Кения, Орталық және Шығыс Танзания және Солтүстік-Батыс және Оңтүстік Сомалиде таралған. Сондықтан ол жеке түр ретінде танылмайды. Q. quelea intermedia түршесін 1886 жылы Антон Райхенов Шығыс Африкадан сипаттаған, ол aethiopica түршесінің синонимі саналады.
The red billed quelea ('/k//w//iː//l//i//ə/; Quelea quelea), also known as the red billed weaver or red billed dioch, is a small—approximately long and weighing —migratory, sparrow like bird of the weaver family, Ploceidae, native to Sub Saharan Africa. It was named by Linnaeus in 1758, who considered it a bunting, but Ludwig Reichenbach assigned it in 1850 to the new genus Quelea. Three subspecies are recognised, with Quelea quelea quelea occurring roughly from Senegal to Chad, Q. q. aethiopica from Sudan to Somalia and Tanzania, and Q. q. lathamii from Gabon to Mozambique and South Africa. Non breeding birds have light underparts, striped brown upper parts, yellow edged flight feathers and a reddish bill. Breeding females attain a yellowish bill. Breeding males have a black (or rarely white) facial mask, surrounded by a purplish, pinkish, rusty or yellowish wash on the head and breast. The species avoids forests, deserts and colder areas such as those at high altitude and in southern South Africa. It constructs oval roofed nests woven from strips of grass hanging from thorny branches, sugar cane or reeds. It breeds in very large colonies. The quelea feeds primarily on seeds of annual grasses, but also causes extensive damage to cereal crops. Therefore, it is sometimes called "Africa's feathered locust". He incorrectly mentioned that it originated in India, probably because ships from the East Indies picked up birds when visiting the African coast during their return voyage to Europe. It is likely that he had seen a draft of Ornithologia, sive Synopsis methodica sistens avium divisionem in ordines, sectiones, genera, species, ipsarumque varietates, a book written by Mathurin Jacques Brisson that was to be published in 1760, and which contained a black and white drawing of the species. The erroneous type locality of India was corrected to Africa in the 12th edition of Systema Naturae of 1766, and Brisson was cited. Brisson mentions that the bird originates from Senegal, where it had been collected by Michel Adanson during his 1748 1752 expedition. He called the bird Moineau à bec rouge du Senegal in French and Passer senegalensis erythrorynchos in Latin, both meaning "red billed Senegalese sparrow". Also in 1766, George Edwards illustrated the species in colour, based on a live male specimen owned by a Mrs Clayton in Surrey. He called it the "Brazilian sparrow", despite being unsure whether it came from Brazil or Angola. The white faced morph was described as a separate species, Q. russii by Otto Finsch in 1877 and named after the aviculturist Karl Russ. but later assigned to Q. quelea as its subspecies lathamii. It ranges across central and southern Africa, where it has been recorded from southwestern Gabon, southern Congo, Angola (except the northeast and arid coastal southwest), southern Democratic Republic of Congo and the mouth of the Congo River, Zambia, Malawi and western Mozambique across to Namibia (except the coastal desert) and central, southern and eastern South Africa. Ploceus aethiopicus was described by Carl Jakob Sundevall in 1850, but later assigned to Q. quelea as its subspecies aethiopica. It is found in eastern Africa where it occurs in southern Sudan, eastern South Sudan, Ethiopia and Eritrea south to the northeastern parts of the Democratic Republic of Congo, Uganda, Kenya, central and eastern Tanzania and northwestern and southern Somalia. Hence it is not recognised as distinct. Q. quelea intermedia, described by Anton Reichenow in 1886 from east Africa, is regarded a synonym of subspecies aethiopica.
Этимологиясы және жергілікті атаулары
Линнейдің өзі «квелеа» атауының шығуын түсіндірмеген. М. В. Джеффрис бұл терминнің орта ғасырлық латын тіліндегі qualea сөзінен тарағанын болжайды, яғни «кеклік» деген мағынаны білдіреді. Бұл ретте, квелеалардың көп саны Израйіл халқына Мысырдан шығу кезінде тамақ еткен кекліктердің көптігімен байланысты. Латам түршесі, әдетте, орнитолог Джон Латамның құрметіне аталған. Эфиопия түршесінің аты Эфиопияға сілтеме жасайды, ал оның алғашқы үлгісі бүгінгі Суданның көршілес Сеннар провинциясынан алынған. Халықаралық орнитологиялық комитет (ХОК) «қызыл мүңкілді квелеа» дегенді ресми атау деп белгіледі. Ағылшын тіліндегі басқа атаулары: қара бетті диох, кардинал, қарапайым диох, Латамның тоқушысы, қызғылт мүңкілді тоқушы, квелеа финк, квелеа тоқушы, қызыл мүңкілді диох, қызыл мүңкілді тоқушы, Рус тоқушысы, Оңтүстік Африка диох, Судан диох және Уганда диох. Қызыл мүңкілді және қызыл бас квелеалары арасындағы шағылысу жағдайы тұтқындықта байқалған. Мүңкілдің айналасын сары, қызыл қоңыр, қызғылт немесе күлгін түсті жолақтармен орап тұрады. Ақ мүңкілдер кейде қара жиекпен шектеледі. Бұл түс тек төменгі тамаққа немесе құрсақ бойымен таралуы мүмкін, ал астыңғы бөлігінің қалған бөлігі ашық қоңыр немесе ақшыл түсті болып, қара жолақтармен араласады. Жоғарғы бөлігінде, әсіресе ортасында, ашық және қара қоңыр бойлық жолақтар бар, ал артқы бөлігі ашық түсті. Құйрығы мен үстіңгі қанаты қара қоңыр. Ұшу қауырсындары жасыл немесе сары жиекті. Көзінің тар, ашық қызыл сақинасы және қоңыр ирисі бар. Аяқтары қызғылт түсті. Мүңкілі ашық малина қызылы. Көбейтілмейтін маусымда еркек құстың түсі ақспақ болады; басы қара жолақтары бар сұр қоңыр, иегі мен кеудесі ақшыл, көзінің үстінде әлсіз жарық жолағы бар. Осы кезде мүңкілі қызғылт немесе бозғылт қызыл түске айналады, ал аяқтары ет түсіне жуық болады.
Дыбыс
Ұшқан қалың құстардың көптеген қанат соққандарынан ерекше дыбыс пайда болады. Құстар қонысқа немесе ұя орнына келгеннен кейін, жайғасқанша шамамен жарты сағат бойы қозғалып, көп шу шығарады. Еркек құс қысқа үзілістермен ән салады, алдымен аздап шалақтап, содан кейін әуенді «түүи-ду-түүи-ду» деп әндейді.
Экология және мінез-құлық
Қызылқұлақшы құс – Жер бетіндегі ең көп таралған жабайы құс, оның жалпы саны кейде 1,5 миллиардқа жетеді. Қызылқұлақшы құстардың шағын топтары жиі түрлі тоқушы құстармен (Ploceus) және епископтармен (Euplectes) араласады, ал Батыс Африкада олар Судан алтынқұсымен (Passer luteus) және әртүрлі эстрильдиттермен қосылуы мүмкін. Қызылқұлақшы құстар сондай-ақ тоқушылармен, эстрильдиттермен және шатырлы қарлығаштармен бірге ұялайды. Ұялар әдетте тікенді ағаштардың арасында, мысалы, шатыр тікенді акация (Vachellia tortilis), қара тікен (Senegalia mellifera) және қисық бұта (Dichrostachys cinerea) сияқты тікенді өсімдіктерде салынады, бірақ кейде қант құмысы мен қамыс арасында да кездеседі. Колониялар миллиондаған ұялардан тұрады, гектарына 30 000-нан (12 000 акрға) астам ұя болады. Бір ағашта 6000-нан астам ұя табылды. Зимбабведегі Малилангведегі бір колония ұзын және кең болды. Аталық құс ұяны иілгіш бұтақтың екі тармағына шөптен жасалған сақинаны орап, құру арқылы бастайды, содан кейін оның мандыбуласы жететін шеңбердегі бос орындарды толтырады, әр тармақта бір аяғымен тұрып, құрылыс процесінің барлық кезеңінде бірдей табан тірегі мен бағдарды сақтайды. Ұяны екі қатарлы қамыс немесе қант қамысынан да бекітуге болады. Олар бастапқы түйіндерді жасау үшін мандыбулалары мен аяқтарын пайдаланады. Сақина аяқталғаннан кейін аталық құс ұрғашыны тартып, содан кейін ұя екі күнде аяқталуы мүмкін. Ұяның ішкі бөлігі сақинаның алдында жасалады. Кіреберіс жұмыртқа салу басталғаннан кейін, аталық сырттан жұмыс істеп жатқанда салынуы мүмкін. Аяқталған ұя шағын сопақ немесе шар тәрізді шөптен жасалған, биіктігі 18 см (7 дюйм), ені 16 см (6 дюйм) және бір жағында 2,5 см (1 дюйм) ені бар кіреберісі бар, осы кіреберіс терең емес шатырмен қорғалған. Әр ұя үшін шамамен 600-700 жасыл шөп таспасы қолданылады. Тұқымдар біткен кезде, арпа (Hordeum disticum), теф (Eragrostis tef), сорго (Sorghum bicolor), манна (Setaria italica), тары (Panicum miliaceum), күріш (Oryza sativa), бидай (Triticum), сұлы (Avena aestiva), сондай-ақ қара бидай (Phagopyrum esculentum) және күнбағыс (Helianthus annuus) сияқты дәнді дақылдардың тұқымдарын көптеп жейді. Қызылқұлақшы құстар мал азықтық алаңдарынан жиналған ұсатылған жүгерімен қоректенгендері де байқалды, бірақ бүтін жүгері тұқымдары олар үшін жұтуға тым үлкен. Бір құс күніне шамамен тұқым жейді. Жұмыртқалайтын аналықтар жұмыртқа қабығының қалыптасуына көмектесу үшін ұлу қабығының сынықтары мен әктасты шөгінділерді жейді. Жас құстарды өлтіретін омыртқасыз жануарлардың ішінде қанатты бұталық шырылдақ (Acanthoplus discoidalis) және шаян (Cheloctonus jonesii) бар. Қызылқұлақшы құстарда Haemoproteus және Plasmodium сияқты ішкі паразиттер табылды. Танзанияның Кондоа ауданында күн сайын жүздеген құстарды ұстау үшін жұлдызша шөптен (Cynodon nlemfuensis) тоқылған тұзақтар қолданылады.
Зиянды жануарларды қорғау
Кейде "Африканың қауырсынды шегірткесі" деп аталады. 1950-ші және 60-шы жылдары оның популяциясын жоюға жасалған әрекеттер, кем дегенде аймақтық деңгейде, сәтсіз аяқталды. Осының салдарынан, қазіргі таңда басқару жұмыстары көбінесе осал егістіктерге шабуы мүмкін топтарды таратуға бағытталған. Шығыс және Оңтүстік Африкада квилеаның бақылауы көбінесе Шығыс Африкадағы шөл шегірткесін бақылау ұйымы (DLCO EA) және Орталық және Оңтүстік Африкадағы Халықаралық қызыл шегірткелерді бақылау ұйымы (IRLCO CSA) тарапынан үйлестіріледі, олар осы мақсат үшін өздерінің ұшақтарын пайдалануға мүмкіндік береді.