Кіріспе

Саяси ұран; Суық соғыстан кейінгі әскери қаражатты басқа мақсаттарға қайта бағыттау. "Бейбіт дивиденді" – 1988-1991 жылдары КСРО тарағаннан кейін АҚШ президенті Джордж Буш және Ұлыбритания премьер-министрі Маргарет Тэтчер тарапынан танымал болған саяси ұран. Ол қорғанысқа жұмсалатын қаражаттың азаюының экономикалық пайдасын көрсетеді. Бұл термин Соғық соғыстың аяқталу кезеңінде, көптеген батыс елдері әскери шығындарын күрт қысқартқан кезде жиі қолданылды, мысалы, Ұлыбританияның 1990 жылғы "Өзгерістерге қатысты таңдаулар" атты қорғаныс сараптамасында. Қазіргі кезде бұл термин көбінесе "қару мен тұтыну тауары" теориясы туралы пікірсайыстарда қолданылады.

Теориялық тұрғыдан

Экономика ірі қақтығыстың аяқталуынан кейін рецессияға ұшыраса, экономиканы реттеуге және қайта құруға мәжбүр болған кезде, "бейбітшілік дивиденді" ұзақ мерзімді пайданы білдіреді. Бұл ретте, қорғанысқа жұмсалатын бюджеттердің кем дегенде жартылай әлеуметтік бағдарламаларға және/немесе салық ставкаларының төмендеуіне бағытталуы күтіледі. Нақты экономикада бейбітшілік дивидендінің болуы әлі де талқыланып жүр, бірақ кейбір зерттеулер оның шындыққа сәйкес екенін көрсетеді. "Қысты соғыстың" аяқталуынан туындаған бейбітшілік дивиденді туралы саяси пікірталас, қай елдер әскери шығындарын қысқартты, ал қайсысы қысқартпады деген мәселені қамтиды. Қорғаныс шығындарының азаюы көбінесе Батыс Еуропа және Ресей Федерациясында байқалды. АҚШ-тың әскери шығындары 1985-1993 жылдар аралығында жылдам төмендеп, 1993-1999 жылдар аралығында тұрақты болды. Бірақ 11 қыркүйекке жасалған шабуылдан кейін күрт өсті, терроризмге қарсы соғыс, Ауғанстан және Ирак соғыстарын қаржыландырды. Американдық зиялы Ноам Чомски АҚШ-тың әскери шығындары қауіпсіздік қажеттілігінен емес, саяси келісімге негізделген механизм арқылы қорғаныс корпорациялары мен олардың серіктестеріне пайда әкелетін, үлкен мемлекеттік әскери шығындар арқылы технологиялық инновацияларды қолдау мақсатында жасалғанын айтады. Сондықтан, Чомскинің пікірінше, АҚШ-та бейбітшілік келген кезде бейбітшілік дивидендіне мүдде жоқ. Керісінше, КСРО-ның ыдырауы АҚШ-қа ел ішіндегі қажетті әскери шығындарды ақтау үшін жаңа сыртқы соғыстарды іздеуге мүмкіндік берді.

Іс жүзінде

Суық соғыс басталғаннан бері қазіргі уақытқа дейін қорғаныс мәселесі әр түрлі жағдайларға қарай қоғамда әрқашан белгілі бір рөл атқарып келді.

Еуропа

Еуропалық елдер 2023 жылғы желтоқсанда "Уолл-стрит" журналында 2022 жылы Ресейдің Украинаны басып алуынан кейін қарулануда жетіспеушіліктері үшін қатты сынға ұшырады. Мысалы, Данияда ауыр артиллерия немесе әуе қорғанысы жоқ, Францияда тек 90 гаубица бар, ал Германияда 2 күндік оқ-дәрілер ғана сақталған. Батыстық Германияда бұрын 7000 танкі болған, ал қазір біріккен Германияда 200-ге жуық танкі ғана бар екен. Бұл ғана емес, әскери өндіріс көлемі де аз. Германия сияқты ЕО елдері ұзақ уақыт бойы әскери шығындарды қысқартып келеді. 1989 жылы НАТО-ның орташа шығыны ЖІӨ-нің 4%-ын құраған, шығындармен қатар танк пен жабдықтар саны да қысқарған. 2014 жылы бұл көрсеткіш 1,4%-ға дейін төмендеді. The Washington Post газетінде Германия 2022 жылдан кейін ең "көрнекті" өзгеріске ұшырайды деп жазылған. Бейбітшілік дивидендтері Еуропаның әскери құрылымына да әсер етті. Еуропаның көптеген елдері әскери міндеттілікті алып тастап, кәсіби әскерге ауысты. Бейбітшілік тек әскери салада ғана емес, сонымен қатар экономикалық салада да көрінеді. 2022 жылы Ресейдің Украинаны басып алуы басталғанда, кейбір еуропалық елдердің қаншалықты дайын емес және ресейлік энергия мен шикізатқа тәуелді екені көрінді. Германия жаңа СЖЖ терминалдарын салуға мәжбүр болды. Тағы бір осалдық - мұхит түбінде жұмыс істейтін құбырлар мен басқа инфрақұрылымдар, бұл туралы "Солтүстік ағын" жарылыстары дәлелдейді. "Солтүстік ағын" оқиғалары "қатерлі инфрақұрылымға" ұқсас қауіптерді, мысалы, энергетикалық желіге немесе су асты кабельдері сияқты ақпараттық желіге қарсы қауіптерді көрсетті. Ал Финляндия сияқты Еуропаның кейбір елдері әскери міндеттілігін жоймады және қарусыздалушы елдерден көптеген қару-жарақтар, мысалы, Нидерландыдан M270 және Леопард танкілерін сатып алды. Осылайша Финляндия қазіргі уақытта Еуропадағы қарулы мемлекеттердің қатарында тұр, ал Нидерландыда енді танкілер жоқ деп сынға ұшырайды. Осыған қарамастан, Финляндияның қорғаныс бюджеті 2%-дан төмен болды. Швеция әскери міндеттілігін жойып, Ресейдің Қырымға басып кіргенінен кейін қайтадан бекітті және 2022 жылғы шабуылдан кейін оны одан әрі күшейтті. Брюгельдің бағалауы бойынша, бейбітшілік дивидендінен Еуропа 30 жыл ішінде 4,2 триллион еуро пайда көрді. Жоғарыда айтылғандай қауіптерге ақша жұмсамаудың логикасы басқа нәрселерге жұмсалатын қаржыны босату арқылы экономикалық өсімді ынталандыруға бағытталған. The Conversation-де бейбітшілік дивидендтері британдық әл-ауқат мемлекетін қаржыландыруға көмектескені айтылады: "Ұлыбритания қазірдің өзінде жыл сайын қорғанысқа ЖІӨ-нің 2% -дан сәл артық бөліп отыр, бұл 2021 жылы шамамен 45 миллиард фунт стерлингке немесе адам басына шамамен 660 фунт стерлингке тең. Бұл уақыт өте келе айтарлықтай төмендеді. 1950 жылдардың ортасында Ұлыбритания ЖІӨ-нің 8%-ын қорғанысқа жұмсаған. 1980 жылы бұл көрсеткіш 4%-ға, 1990 жылы 3%-ға, ал қазіргі таңда 2%-ға дейін төмендеді. Сонымен қатар, денсаулық сақтау қызметіне жұмсалатын қаражат 1950 жылдардың ортасында ЖІӨ-нің 3% -дан пандемия қарсаңында 7% -дан астамға дейін өсті". 1990 жылдары бейбітшілік дивидендтері біршама сынға ұшырағанмен, Ресей бастаған соғыстан кейін бейбітшілік дивидендтері қоғамдық талқылаудың басты тақырыбына айналды және елдердің қауіп-қатерлердің алдын алуға жұмсаған қаражаты өсе бастады. Барлығы да бейбітшілік дивидендін теріс деп сынға алған жоқ: "Бұл зерттеу нәтижелері ұлттық ерекшеліктерге және өңірлік экологиялық ерекшеліктерге байланысты әртүрлі болды. Алайда бейбітшілік дивидендтері жалпы алғанда ұлттық өнімділікке елеулі әсер етті", – делінген бір зерттеуде.

Әскерге шақырудың талқылаудағы рөлі

2024 жылы Германия мен Ұлыбритания сияқты Еуропаның кейбір елдері әскери шақыруды талқылай бастады. Олар кәсіби армия жолын сақтауды немесе әскери шақырудың қандай да бір түріне көшуді қарастырып жатыр. Германияда жоғарыда айтылған шектеулі әскери шақырудың «шведтік үлгісін» қабылдау мүмкіндігі талқыланып жатыр. Ал Ұлыбритания әскери шақыру немесе ұлттық қызметтен тұратын «азаматтық армияны» қарастырып отыр. 2017 жылы Швеция әскери шақыруды қайта енгізген кезде, олар бастапқы үлгісін Норвегияның тәжірибесіне негіздеген.

Солтүстік Америка

Forbes басылымының мәліметінше, АҚШ жоғары қорғаныс шығындары арқасында Суық соғысты жеңуге көмектесті. Суық соғыс аяқталғаннан бері қорғаныс шығындары жалпы федералдық шығындармен салыстырғанда азайды. "Бұл бағалау дұрыс екені дәлелденді, себебі қорғаныс шығындары жалпы федералдық шығындардың үлесі ретінде содан кейін төмендеді. 1990 жылдардағы онжылдық, өз кезегінде, жылына 3,5%-дан жоғары орташа экономикалық өсіммен, төмен инфляциямен және онжылдықтың соңына қарай федералдық бюджеттің артығымен ерекшеленді." Бұл Марко Рубионың пікір мақаласына негізделген материал. АҚШ әскеріне 41 мың жаңа сарбаз жетіспейтіні айтылды. АҚШ-ты бейбіт үлесі үшін сынға салу АҚШ-та жақсы қабылданып отырған жоқ. Канада НАТО-ның ЖІӨ-нің 2 пайызын жұмсау мақсатына жету үшін, қазірден жоспарланған өсімге қоса, қосымша 18,2 миллиард доллар жұмсауы керек. Канаданың қорғанысқа жұмсаған шығындары Альянс елдері арасындағы ең төменгі деңгейде саналады.

Океания

Австралияда бұл термин "Дауыс референдумы" (Voice Referendum) деп аталады. Аталған ұсынысқа қарсы дауыс беру мәдени соғыстарды қызықтыра түсуі мүмкін. Ал басқа пікірлер бастапқы анықтамаға жақынрақ болып, "Мемлекеттік шығыстарды қайта басымдыққа қою Батыс елдерінің, соның ішінде Австралияның да тұрмыс деңгейіне зиян келтіруі мүмкін. Бейбіт дивидендтің болмауы білім беру, денсаулық сақтау, салықтарды төмендету, жасыл экономикаға өту, тұрғын үй сияқты маңызды салаларға қаржыландыруды қиындатуы мүмкін, себебі қорғаныстан өзге қажеттіліктер назардан тыс қалуы мүмкін" деген алаңдаушылықтарын білдіруде. Тағы бір жағынан, Кеңес Одағының тарауынан кейінгі әлемдегі жағдайларға байланысты Австралиядағы бейбіт дивидендтің тым күшті болуынан қаушады. "Шындығында, қазір Австралия Қорғаныс күштерінің он жыл бұрынғыдай жағдайға келгендігі анық, ADF-ке жаңа қабілеттерді жеткізуде аз прогресс жасалды" делінеді, сондай-ақ уақыт өзгеретінін және Австралияның қорғаныс саласында көбірек жұмыс істеуі қажеттігін атап көрсетіледі.

Африка

Африка одағы бұл терминді бейбіт келіссөздерімен байланыстырып, жаңалықтар хабарын жариялады. АО Эфиопия үкіметі мен ТЖЛФ арасындағы бейбітшілікке жасалған күш-жігер сияқты мысалдарды атап көрсетті, сондай-ақ бейбіт келісімдер африкалық елдерге жақсы басқару сияқты бейбіттің жемістерін (бейбіт дивидендтерін) алуға мүмкіндік беретінін мәлімдеді.

Латын Америкасы

Вивиана Гарсия Пинсон Колумбияда FARC бейбіт келісімінен кейін бейбіт дивидендтің ара-жібір нәтижелерін атап өтті. Ол демократияда белгілі бір прогресс болғанын және қоғамдық пікір талқылауының жемқорлыққа қарай ықпалдасқанын айтты, бірақ келісімге қарамастан зорлық-зомбылық тоқтаған жоқ. Осылайша Колумбия бейбіттен толыққанды үлес алу мен бұрынғы зорлық-зомбылық деңгейі арасындағы жағдайға түсіп отыр.