Кіріспе

Доминикан Республикасы ұлттық және жергілікті деңгейде сайланған лауазым иелері бар біртұтас мемлекет болып табылады. Ұлттық деңгейде мемлекет басшысы, яғни Президент, халық тарапынан тікелей сайланады. Ұлттық заң шығарушы орган – Республика Конгресі (Congreso de la República) екі палатадан тұрады: Депутаттар палатасы және Сенат. Жергілікті деңгейде (муниципалитеттер немесе қалалар мен муниципалдық округтер) де сайланатын лауазымдар бар. Ел бойынша әр сайлау циклында төрт мыңнан астам лауазым толтырылады деп есептеледі. Доминикан Республикасында көп партиялық жүйе қалыптасқан, Конституция сайлаудың қалай өткізілетінін және сайлаушылардың құқығын анықтайды. Заң сайлаудың көптеген аспектілерін реттейді, оның ішінде алдын ала дауыс беруді (праймериздерді), әрбір сайлау коллегиясының жұмысын, сондай-ақ ұлттық және жергілікті сайлауларды. Сайлауды қаржыландыру мәселесі даулы болып келді, себебі жеке көздер сайлау науқанына, әсіресе президенттік сайлауға айтарлықтай үлес қосады. Үміткерлерге мемлекеттік қаржыландыру ерікті түрде беріледі және шығындарға шектеу қойылмайды. 1923 жылы құрылған Орталық сайлау комиссиясы (испанша: Junta Central Electoral, JCE) – сайлауды ұйымдастыру, басқару және қадағалауға жауапты орган. 2010 жылы құрылған Жоғары сайлау трибуналы (испанша: Tribunal Superior Electoral, TSE) – сайлау дауларын қарау және олар бойынша шешім шығару құзыретіне ие, сондай-ақ партиялардың ішкі және өзара дауларына қатысты мәселелерді шешеді. ТСЕ және JCE екеуі де дербес институттар болып табылады. Орталық сайлау комиссиясы техникалық, әкімшілік, бюджеттік және қаржылық тәуелсіздікке ие, ал Жоғары сайлау трибуналы ұйымдық, әкімшілік және қаржылық тәуелсіздікке ие.

Әдіс

Доминикан Республикасы әлемде ең көп қолданылатын үш әдістен құралған аралас жүйені пайдаланады. Президент сайлауында екі кезеңдік жүйе қолданылады, егер ешбір кандидат қажетті дауыс санын алмаса, ең көп дауыс жинаған екі кандидат арасында қосымша сайлау өтеді. Сенаторларды сайлауда көп дауыс алған кандидат жеңіске ие болады, ал депутаттарды сайлауда Д’Хондт әдісі қолданылады.

Құқықтық негіздеме

Жеке тұлғаның дауыс беруге құқығы конституцияда белгіленген. Конституцияда сайлау құқығы барлық азаматтардың құқығы және міндеті екені, ал дауыс беру жеке, еркін, тікелей және құпия болуы керек, ешкімді дауыс беру құқығын пайдалануға немесе өз шешімін жария етуге мәжбүрлеуге болмайды. Конституция сонымен қатар Қарулы Күштер мен Ұлттық Полицияның қызметкерлеріне дауыс беру құқығын бермейді және сотталған қылмыскерлер немесе мемлекетке опасыздық жасады деп айыпталғандар сияқты, азаматтық құқықтарын жоғалтқан немесе шектелген барлық адамдарға белгілі бір мерзімге немесе шексіз мерзімге дауыс беруден тыйым салады. 2016 жылғы сайлауда дауыс беруге құқылы доминикандық ересектердің саны 7,2 миллионға жетеді деп күтілуде.

Сайлаушыларды тіркеу

Доминикан Республикасында сайлаушыларды тіркеу автоматты түрде жүзеге асырылады және ол ЖКК-нің (Жоғары Сайлау Комиссиясы) жауапкершілігіндегі Азаматтық хал актілерінің тіркеу базасына негізделген; резидент-шетелдіктерде әрбір жеке тұлғаға арналған бірегей, адам қайтыс болғаннан кейін қайта қолданылмайтын "Жеке куәлік және сайлау құжаты" (Cédula de Identidad y Electoral) – (Доминикан Республикасының Ұлттық жеке куәлігі) болады. Барлық доминикандықтар мен дауыс беруге құқығы бар шетелдіктер, дауыс бере алатын алғашқы сайлау жылында сайлау тізіміне автоматты түрде енгізіліп, соңғы тіркелген мекенжайы бойынша тиісті Азаматтық хал актілері округтік кеңсесіне жатады.

Дауыс беру құралдары

Сайлау күні сайлау орындары мемлекеттік және жеке мектептер, сондай-ақ спорт залдары мен қоғамдық орталықтар сияқты басқа да мемлекеттік мекемелер болып табылады. Әрбір сайлау үстелінде (сайлау бюросы) дауыс берушілер бюллетеньдерін таңбалай алатын бір ғана дауыс беру кабинасы орналастырылады, содан кейін бюллетеньдер сол әріппен белгіленген сайлау урнасына салынады. (2016 жылғы сайлауда 5 түрлі бюллетень қолданылады: А бюллетені – Президент және Вице-президент үшін; В бюллетені – Сенатор үшін; С бюллетені – Депутаттар үшін; D бюллетені – Әкім үшін, ал Е бюллетені – Кеңес мүшелері үшін.) Сайлаушылар тізілімінде тексерілгеннен кейін, дауыс берген әрбір адамға жеке куәлігі қайтарылып беріліп, көрсету саусағына сайлау сиясымен белгі қойылады.

Ұлттық сайлау

Доминикан Республикасында толыққанды президенттік басқару жүйесі бар, яғни атқарушы және заң шығарушы билік толығымен тәуелсіз, және олар бірдей уақытта, бірақ жергілікті биліктен бөлек сайланады. Доминикан Республикасы Конституциясының 209-бабы Доминикан Республикасы Президенті мен Вице-президентінің, сондай-ақ заң шығарушы өкілдердің сайлауы мамыр айының үшінші жексенбісінде өтетінін, ал жергілікті билік сайлауы ақпан айының үшінші жексенбісінде өтетінін белгілейді. Барлығы бір жылда, әр төрт жыл сайын бір уақытта өтеді.

Президент сайлауы

Президент және вице-президент президент сайлауында бірге сайланады. Бұл тікелей сайлау, жеңімпаз халықтан берілген дауыстардың пайызымен анықталады. Сайлаудың жеңімпазы – кем дегенде 50,1 пайыз жарамды дауысқа ие болған кандидат. Облыстардың халқының санындағы айырмашылыққа байланысты, кандидат көптеген облыстарда жеңіске жетіп, бірақ жалпыұлттық дауыс беруде жеңіліп қалуы мүмкін (яғни, жалпы ел бойынша сайлау жеңімпазынан аз дауыс жинауы мүмкін, сайлау жеңімпазы көбінесе ең көп дауыс жинаған облыстарда жеңіске жетеді).

Конгресс сайлауы

Конгресске сайлау төрт жылда бір рет өтеді. Конгрестің екі палатасы бар. Егер депутат мерзімі ішінде қайтыс болса немесе отставкаға кетсе, қосымша сайлау өтуі мүмкін. Мұндай жағдайда, жеңімпаз партияның атқару комитеті ұсынған үштіктерден сәйкес палата ішкі сайлау өткізеді. Конгресс сайлауы президенттік сайлаумен бірге, әр төрт жылда бір рет өтеді.

Сенат сайлауы

Сенат 32 мүшеден тұрады, олар төрт жылдық мерзімге бір мандаттық округтерде сайланады (әр провинциядан және Distrito Nacional-дан бірден).

Депутаттар палатасының сайлауы

Депутаттар палатасы 195 мүшеден тұрады, олар төрт жылдық мерзімге бір мандатты округтерде сайланады. Депутаттар палатасына сайлаулар, ауыр жылдары мамыр айының үшінші жексенбісінде төрт жылда бір рет өткізіледі. Палата сайлаулары – Д’Хондт әдісімен жүргізілетін сайлаулар, олар Доминикан Республикасының бөлінген округтеріне сәйкес 31 провинция және Ұлттық округтен кемінде екі депутатты сайлайды.

Жергілікті сайлау

Жергілікті деңгейде қалалық әкімшілік лауазымдарына сайлаулар төрт жыл сайын, ақпан айының үшінші жексенбісінде, кезекті жылдары президенттік және парламенттік сайлаулармен бірге ұлттық ауқымда өткізіледі.

Сайлау

+ Доминикан Республикасының жалпы сайлау айналымы (белгіленген мерзімде ғана) 2016 2017 2018 2019 2020 Түрі Жалпы Жоқ Жоқ Жоқ Жалпы Президент colspan=3 Сенат colspan=3 Палата colspan=3 Муниципалдық colspan=3 Басқа жергілікті лауазымдар және Референдумдар colspan=5 Сайлау себебіне қарай провинциядан провинцияға өзгереді. Бұл кестеде үнемі жоспарланған сайлаулар арасында бос орынды толтыру үшін өткізілетін қосымша сайлаулар көрсетілмейді. 2014 жылғы 16 мамырда өткізілуі тиіс Конгресс және муниципалдық сайлаулар Президенттік сайлаулармен біріктіріліп, 2010 жылы Конституцияға енгізілген өзгертулерге сәйкес, мамыр айының үшінші жексенбісінде (15 мамыр, 2016) бір жалпы сайлау ретінде өткізілді. 2020 жылғы муниципалдық сайлаулар қайтадан бөлек өткізіледі және ақпан айының үшінші жексенбісінде, ал Президенттік және Конгресс сайлаулары мамыр айының үшінші жексенбісінде өтеді, барлығы төрт жылдық мерзімге. Осылайша, ерекше жағдай ретінде 2010 жылғы 16 мамырда сайланған сенаторлар мен депутаттар 2016 жылға дейін алты жылдық мерзімге қызмет етеді.