Кіріспе

Француз астрономы және математигі Жак Эжен д’Алонвилль де Лувилль (14 шілде 1671 – 10 қыркүйек 1732) – француз астрономы және математигі. Ол сонымен қатар Лувиль бароны деген атпен де белгілі болған.

Ерте өмір және білім

Лувильдің әкесі (1628–1707) Лувиль лорды болған. Оның анасы (1646–1704) Вольтье де Моенкорт отбасында дүниеге келген. Оның отбасының әлеуметтік жағдайы жоғары болды. Кіші ұлы болғандықтан, Жак Лувиль шіркеуге баруға міндеттелді; басқа мүмкіндіктері әскери қызмет немесе ағаларын кінәләндірмейтін басқа жол еді. Ол 7 жасында шашын қырқу туралы сұрақ туғанда, осы рәсімге қатысып, дін қызметкері болмайтынын қатаң айтты.

Әскери мансап

Лувиль француз корольдік теңіз күшінің ең жас офицері болды. Ол 1692 жылы Ла-Хуг шайқасында шайқасты, ал 1700 жылдың соңында армия капитаны атанды. Филип V-пен бірге қызмет еткен ағасы Карл Август оны осы қызметке әкелді. Ол бригадир қызметіне ұсынылып, қызметі үшін зейнетақы алды. Францияға оралған соң, ол қызметін жалғастырды. 1708 жылы Оуденарде шайқасында соғыста тұтқынға түсіп, екі жыл бойы ұсталды. Босатылғаннан кейін патша әскерінің драгун полковнигі болды және патшадан жалақы алды. Кейін ол астрономияны зерттеуге қайта оралды. Ол әскермен байланысын үзді және отбасының қарсылығына қарамастан, офицерлік куәлігін қайтарып, лауазымдарынан бас тартты.

Ғылыми мансап

Ол өз уақытын математика мен астрономия қағидаларына арнады. Лувилль 1713 немесе 1714 жылы Марсельге, жұлдыздарды бақылауын 2000 жыл бұрын жасалған Питеяның (грек астрономы және зерттеушісі) бақылауларымен дұрыс байланыстыру үшін қажетті полюстің биіктігін өлшеу үшін барды. 1715 жылы Лувилль Эдмунд Галлейге көмектесіп, толық күн тұтылуын бақылау үшін Лондонға сапар шекті. Олар Айдың қараңғы бетінде бір сәтте пайда болып, тез жоғалып кететін жарық шоқтарын көрді. Олар жылдам жарқылдарға (найзағай сияқты) ұқсады. 1717 жылы ол Орлеаннан бір шақырым қашықтықтағы Карреде орналасты. Ол 1714 жылдан бері Ғылым академиясының мүшесі болды және академияда тұру міндеттемесі болды. Мұндай жағдай әдеттегідей емес еді. Бірақ Лувилль академиямен жыл сайын хабарласатынына уәде берді, уәдесін орындады және Орлеанда аспанды зерттеуді жалғастырды.

Үлестер

Лувилл Марсейде болған кезде жасаған өлшеулерінде (Пифейдің осы қалада бес ғасыр бұрын байқаған жұлдыздарын, сондай-ақ ғасырлар бойы басқа астрономдардың да байқаған жұлдыздарын қарастырғанда) Жер осінің еңісі әрдайым тұрақты болмайтынына тоқталды. Вольтер Лувильдің еңбегімен ұсынылған уақыт өлшемдерінің кезекті кеңеюіне куә болды. "Бұл астроном 1714 жылы Марсельге күн тұтылуын байқауға барды, оны Пифей шамамен 2000 жыл бұрын болжаған еді; ол 20 минуттан кем уақыт ішінде, яғни 2000 жылдың ішінде, тұтылудың экваторға қарай 3 градусқа жуықтағанын анықтады (деп есептеді). Ол Күннің тағы бір қозғалысы болатынын білді, ол бір полюстен екінші полюске айналады. Бұл жаңалық 23000 жылдан кейін Күннің экваторға қарай бағытталатынын, ал 2 миллион жылдан кейін әлемдегі барлық климаттар, ыстық және мұзды аймақтарда өзгеріске ұшырайтынын көрсетті" (Вольтер). Лувильдің тезисі Эйлермен математикалық тұрғыда түсіндіріліп, қазіргі таңда қабылданып жүр, бірақ басқа ғалымдар оған қарсылық танытты. Хир және Риччоли оған күмәнмен қарады. Ежелгі гректердің, араб мұсылмандарының, ежелгі қытайлардың және батыстың байқаулары осы теорияны толықтыруға бағытталды. Ай бетіндегі Лувиль кратері оның құрметіне аталған.