Кіріспе
1603 жылы Бен Джонсонның "Сейанның құлдырауы" пьесасы – рим императоры Тиберийдің сүйіктісі Люций Элий Сейан туралы трагедия. "Сейанның құлдырауы" 1603 жылы сарайда, ал 1604 жылы "Глобус" театрында қойылды. Екінші қойылым сәтсіз аяқталды. Джонсонның сөзіне сәйкес, аты-жөні белгісіз болған автордың пьесаның нұсқасына үлкен үлесі болды, себебі ол "көшпелі сахнада" қойылған. Белгісіз себептермен пьеса "католик дінін және мемлекетке қарсы сатқындық" насихаттады деген айып тағылды. Джонсон сұраққа тартылды, бірақ ешқандай шара қабылданбады. Джонсон пьесаны өңделген нұсқада қайта басып шығарды, сонда ол әріптесінің үлесін өз сөздерімен алмастырды. Басылған нұсқаға тарихи дереккөздерге сілтеме жасайтын көптеген шеткі жазбалар қосалды, олар 1605 жылы кварто, ал 1616 жылы фолио түрінде жарық көрді.
Sejanus His Fall, a 1603 play by Ben Jonson, is a tragedy about Lucius Aelius Sejanus, the favourite of the Roman emperor Tiberius. Sejanus His Fall was performed at court in 1603, and at the Globe Theatre in 1604. The latter performance was a failure. According to Jonson, an unnamed co author "had good share" in the version of the play as it was "acted on the public stage". For reasons unknown the play was accused of promoting "popery and treason". Jonson was questioned, but no action was taken. Jonson published the play in a revised version, replacing the contributions of his co author with his own words. The published version was accompanied by copious marginal notes citing its historical sources, in quarto in 1605 and in folio in 1616.
Сахна тарихы
Сеянның құлдырауын алғаш рет 1603 жылы Патшаның адамдары орындаған, мүмкін сол жылдың қысында сарайда. 1604 жылы Глобус театрында қойылды. Заманауи куәгерлер, соның ішінде Джонсон, актерлік құрамды Глобтағы алғашқы көрермендер ыңғырасып, ұшыратып қарсы алғанын хабарлады; Парк Хонанның айтуынша, Сейанда ойнаған Шекспирдің кейінгі римдік шығармалары "Сейанның қатып қалған стилі, иронияның жоқтығы және қатал моральдық басымдылығынан" мұқият сақтанды. Джонсонның 1616 жылғы фолиосында жарияланған актерлік құрам тізімінде негізгі актерлер ретінде Ричард Бербэдж, Августин Филлипс, Уильям Слай, Джон Ловин, Уильям Шекспир, Джон Хемингес, Генри Конделл және Александр Кук (осы ретпен) көрсетілген. Қай актердің қандай рөлді ойнағаны белгісіз. Дэвид Гроут жарияланған тізім екі бөлек қойылымның араласуы мүмкін дейді, себебі Лоуин алғашқы қойылымнан кейін ғана Патшаның адамдарына қосылған. Алайда Гроут осы орындаушылардың ең мүмкін рөлдерін анықтауға болады деп санайды: Сеян, ең ірі рөл және Ричард III стиліндегі классикалық асыра кеткен рөлді, әрине, Бербэдж ойнады. Мақтанды Силиус, Тибериймен қақтығысы алғашқы үш актінің басты оқиғасы болып табылады және оның өзін-өзі өлтіруі дәстүрлі түрде абыройлы римдік өлім, Хемингеске, ал Конделл әскери сақшы капитан Макро рөлінде болды. Филлипс бұрын азғын адамдарды ойнағандықтан, Джонсонның Шекспир ойнады деген уәдесі болмаса, Тиберий рөліне өте ықтимал еді. Дегенмен, Шекспир Тиберий рөлін ойнаса, Филипстің шешендік дағдысын пайдаланған ашулы сөйлеуші Аррунтий үшін үлкен рөл болды. Гроут сондай-ақ компанияның басқа мүшелері Сэмюэл Крос, Уильям Слай және Роберт Армин Лепид, Теренций және Сабиний рөлдерін сомдағанын айтады. 1604 жылдан бастап 1928 жылға дейін "Сеянның құлдырауы" қойылымы туралы ешқандай мәлімет жоқ, содан кейін оны Уильям Поел қойды. Пьесаның қазіргі редакторы Филип Айрстің айтуынша, Поел "пьесаны шамамен төрттен бір бөлігіне қысқартты", "1605 жылы жарияланған "әдеби" нұсқадан "жасырын" сахналық пьесаға өту үшін". Соңғы кезде 2005 жылы "Royal Shakespeare Company" театры осы пьесаны сахнаға қойды. Кейін COVID-19 пандемиясы кезінде көптеген сахналық оқулар мен тікелей эфирлік қойылымдар аясында Нью-Йорк қаласының Red Bull театры 2021 жылдың 17 мамырында YouTube арқылы "тікелей эфирлік көрсетілімін" ұсынды. Оны Нейтан Винкельштейн режиссерлік етіп, бейімдеді. Көрермендерге таныс Бродвей және АҚШ теледидарының актерлері қатысты, олардың ішінде Тамара Туни (Сабинус), Лайла Робинс (Тиберий Цезарь), Денис О’Хэр (Сеян), Кит Дэвид (Силиус), Маноэль Фельсиано (Натта), Мэттью Рауч (Друз), Стивен Спинелла (Эвдем) және Эмили Своллоу (Ливия) бар.
Sejanus, the largest role and a classic over reacher in the Richard III manner, was obviously played by Burbage. The proud Silius, whose confrontation with Tiberius occupies the core of the first three acts and whose suicide is a traditionally noble Roman death, most likely would have gone to Heminges, with the more military Condell as the Guards Captain Macro. Phillips, who had been playing dissolute men for some time, would seem very likely for Tiberius if not for Jonson's hint that it was actually Shakespeare. Still, with Shakespeare as Tiberius, there is a very large role for an indignant speechmaker, Arruntius, that would have taken advantage of Phillips's rhetorical skills. Grote further suggests that the unnamed other members of the company, Samuel Crosse, William Sly, and Robert Armin, played the roles of Lepidus, Terentius, and Sabinius. From 1604 on, there is no record of a performance of Sejanus His Fall until 1928, when it was put on by William Poel. According to the play's modern editor Philip Ayres, Poel "cut the play by roughly a quarter" to "get away from the 'literary' 1605 published version to the 'hidden' stage play". More recently, the Royal Shakespeare Company staged the play in 2005. Later, as part of the many staged readings and livestream productions that took place during the COVID 19 pandemic, New York City's Red Bull Theatre produced a "livestream presentation" via YouTube on 17 May 2021 directed and adapted by Nathan Winkelstein, featuring notable Broadway and US television actors including Tamara Tunie (Sabinus), Laila Robins (Tiberius Caesar), Denis O'Hare (Sejanus), Keith David (Silius), Manoel Felciano (Natta), Matthew Rauch (Drusus), Stephen Spinella (Eudemus), and Emily Swallow (Livia), among others.
Баспа тарихы
Пьеса 1604 жылғы 2 қарашада Эдвард Блоунт тарапынан "Стационарлық тіркелімге" енгізілді. 1605 жылғы 6 тамызда Блоунт авторлық құқығын Томас Торпқа өткізді, ол оны сол жылы Джордж Элд баспасында кварто түрінде жариялады (STC 14782). Басылған мәтін пьесаның тарихи көздеріне сілтеме жасайтын "мол шеттік жазбалармен" бірге келді, Джонсон оқырмандарына олардың "барлығы білімді тілдерде, тек біреуін қоспағанда, оның ағылшын тіліндегі жағымен менің ісім көп емес" деп хабарлады. Пьесаның алдында Джонсонның "Оқырмандарға" арналған хаты және Джордж Чапман, Хью Холланд, 'Th. Р.', әдетте Сэр Томас Ро, Джон Марстон, Уильям Стречи, бір "Эверард Б.", "Күлік" және "Филос" аттарымен қол қойған екі ақынның мақтау өлеңдері бар. 2023 жылы ғалым Крис Лаутарис "Күлікті" Уильям Шекспир деп анықтады. 1616 жылғы фолио басылымында Джонсонның Лорд Обиньиге жазған хаты бар, онда драматург Сеянның Глобус театрында қойылғанда сәтсіздікке ұшырағанын қайтадан көрсетеді.
Бас сатқындық туралы айыптар
1618–19 жылдың қысында Джонсон досы Уильям Драммондқа Нортгемптон графының өзіне "өлшеусіз жау" екенін айтты, себебі Джонсон графтың бір қызметшісін ұрып жіберген, ал Нортгемптон «Папизм және мемлекетке қарсы қызмет» айыбымен Джонсонды Тайлық кеңеске шақыртқан, бұл айып «Сейан» пьесасына негізделген. Осы айыптауларға не себеп болғаны белгісіз. Мүмкін, себебі пьесаның мәтінінде немесе қойылымында қандай да бір нәрсе болған шығар. Бұл айыптаудың нақты қашан жасалғаны да белгісіз, бірақ бұл Джеймс І патшалықтың алғашқы жылдарында болған болуы мүмкін. Алайда, Джонсонды зерттеуші Джеймс Локслинің айтуынша, «бізге белгілі болғандай, ешқандай шара қабылданбаған». Бұл айыптаудың себебіне қатысты бірнеше теория бар. Бір теория бойынша, «Сейан» пьесасындағы оқиға 1601 жылы өлімге кесілген Эссекс графының тағдырымен байланысты деп есептелген. Тағы бір жазушы, Сэмюэл Дэниел 1604 жылы «Филотас» пьесасы өлген Эссекс графының қауіпті мәселесін бейнелейтіні үшін Тайлық кеңес алдына шақырылған. Алайда, Филип Айрес «Сейан» пьесасы 1603 жылы Вальтер Рэлидің сот процесімен салыстырылғанын айтады. Рэли испан католиктерімен бірге Джеймс І-ді өлтіруге қатысқандығы үшін кінәлі деп танылған. Бұл ежелгі Римде өтетін пьесаның «Папизмді» насихаттады деген күдік тудыруы мүмкін. Сонымен қатар, пьесаның басты тақырыбы – патшаның жақын туыстарының билігінің қаупі, осы мәселе болған десе де болады. Джеймс патшалықтың алғашқы жылдарында, 1603–05 жылдары, өзінің қолдаушыларына қатысты сынға өте сезімтал болды, себебі оған қарсы бірнеше қастандықтар жасалды, соның ішінде 1605 жылғы оқ-дәрі заговор ең ірісі болды.
Шекспирге әсері
Джон Марк Фило Шекспирдің "Сеян" пьесасында актерлік тәжірибесі мен оның жағымсыз қабылдануы, 1603 жылы жазылған және сол "Корольдің адамдары" театр компаниясы сахналаған "Отелло" пьесасын жазуына әсер еткен болуы мүмкін деп санайды. Екі пьесада "Шекспирдің басқа ешбір шығармасында кездеспейтін ұқсас сюжеттік тәсілдер, кейіпкерлерді сомдау, көрермендермен байланысу мүмкіндіктері және ортақ тіркестер бар".