Кіріспе

1985 жылғы Харуки Мураками романы

«Әлемнің соңы және қатал қайнатылған ғажайыптар елі» (世界の終りとハードボイルド・ワンダーランド) – жапон жазушысы Харуки Муракамидің 1985 жылғы романы. 1985 жылы Танизаки сыйлығымен марапатталды. Альфред Бирнбаум жасаған ағылшыл тіліне аудармасы 1991 жылы жарық көрді. Ерекше, түс көруге ұқсас роман, оның тараулары екі баяндама арасында кезектеседі: «Қатал қайнатылған ғажайыптар елі» (киберпанк, ғылыми-фантастикалық бөлім) және «Әлемнің соңы» (сюрреалистік, виртуалды фантастикалық бөлім).

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Бұл оқиға екі параллель сюжетті қамтиды. Жұп нөмірленген тараулар "Қатты қайнатылған ғажайып елде" орын алады, бірақ бұл тіркес мәтінде ешқайда қолданылмайды, тек беттердің үстінде ғана кездеседі. Баяндаушы – "Calcutec" (計算士), адамдық деректерді өңдеуші және шифрлау жүйесі, сана-сезімін шифрлау кілті ретінде пайдалануға жаттықтырылған. Калькутектер квази үкіметтік Жүйеде жұмыс істейді, ал қылмыстық "Семиотэктер" (記号士) Фабрика үшін жұмыс істейді және көбінесе бұрынғы Калькутектер болып табылады. Екі топтың арақатынасы қарапайым: Жүйе деректерді қорғайды, ал Семиотэктер оларды ұрлайды, бірақ екеуінің артында бір адам тұрған болуы мүмкін. Баяндаушы "дыбысты жою" зерттеуін жүргізіп жатқан құпия ғалымға тапсырманы орындайды. Ол Токионың канализациясының анахронистік нұсқасында жасырылған зертханада жұмыс істейді. Баяндаушы, санасы таныс әлемнен шығып, өзінің санасыз ой-санасында құрылған әлемге мәңгілік енуіне бір жарым күн қалғанын біледі. Ғалымның айтуынша, сыртқы әлемге бұл өзгеріс бірден болады, бірақ Калькутек санасында оның бұл әлемдегі уақыты шексіздей сезіледі. Жұп нөмірленген тараулар "Әлемнің соңы" деген таңғажайып, оқшауланған қалаға келген жаңа адам туралы айтады, ал алдыңғы картада қаланың мінсіз және бұзуға болмайтын қабырғамен қоршалғандығы көрсетілген. Баяндаушы қалаға қабылдану процесінде. Оның Көлеңкесі "кесілген" және ол "Көлеңкелі жерде" өмір сүруге үмітсіз. Қала тұрғындарының көлеңкесі болмайды және, белгілі болады, ақыл-ойы да жоқ. Баяндаушыға бөлме және қазіргі "Түс оқушы" лауазымы беріледі: бұл процесс қаладан сана іздерін жоюға бағытталған. Ол әр кеш сайын кітапханаға барады, кітапханашының көмегімен бір мүйізділердің бас сүйектерінен түстерді оқуға үйренеді. Бұл "жануарлар" өз рөлдерін пассивті түрде қабылдайды, түнде қаладан сыртқа, олардың қоршауына жіберіледі, онда қыста суықтан көптегендер өледі. Бұл қаланың "Қатты қайнатылған ғажайып елдің" баяндаушысының санасының ішкі әлемі екені біртіндеп анық болады (оның санасының әртүрлі аспектілерін басқару үшін қолданатын паролі тіпті "әлемнің соңы"). Баяндаушы кітапханашыға ғашық болады, қаланың құпияларын ашады, қаладан Көлеңкесімен қашып кетуді жоспарласа да, кейін сөзінен қайтып, Көлеңкесінің қаладан жалғыз қашып кетуіне рұқсат береді. Екі сюжет желісі сана, сананың астыңғы немесе санасыз ақыл-ойы және жеке басының тұжырымдамаларын зерттейді. Түпнұсқа жапон тілінде баяндаушы "Қатты қайнатылған ғажайып елде" повесінде өзін атау үшін формальды бірінші тұлғалық жалғауды, ал "Әлемнің соңы" повесінде жақындығырақ жалғауды қолданады. Ағылшын тіліне аударған Альфред Бирнбаум "Әлемнің соңы" бөлімдерін қазіргі уақытта жазу арқылы осыған ұқсас эффектіге қол жеткізді. Муракамидің көптеген шығармаларында танымал музыка мен джаз маңызды орын алады. "Hard Boiled Wonderland and the End of the World" атауында Артур Кент пен Сильвия Ди жазған және Скитер Дэвис орындаған 1962 жылғы "Әлемнің соңы" поп-хитіне сілтеме бар. Дэвистің нұсқасы Billboard Hot 100 және Billboard Hot Country Songs чарттарында 2-орынға ие болды. 1965 жылы Herman's Hermits тобының АҚШ-та шығарған қаптамасы "Мен Генри VIII, менмін" әнінің В-жағы ретінде сол елде 1-орынды иеленді. Романның жапондық басылымдарында "Әлемнің соңы" сілтемесі айқын, өйткені әннің мәтіні мен авторлары туралы ақпарат кітаптың соңында келтірілген. Алайда, қандай да бір себеппен, ағылшын тіліндегі аудармада эпиграф та, авторлар туралы ақпарат та қамтылмаған, бұл музыкалық сілтемені жасырады және бір сыншы әнді 1970 жылдары Карпентерлер орындаған деп қате анықтауға себеп болды. Жоғалған махаббат Муракамидің басты тақырыптарының бірі екенін және Муракамидің осындай аллюзиялармен метафикциялық ойнауды ұнататынын ескерсек (романның жапондық басылымының соңында "Макимура Хираку" деген кітапқа жапон тіліне аударған адам туралы жалған сілтеме бар, бұл Мураками есімінің анаграммасы), әнге нақты сілтеме жасаудың алынып тасталуы таң қалдырады.

Кейіпкерлер

Екі әңгімеде де ешбір кейіпкердің аты айтылмайды. Олардың орнына, әрқайсысы кәсібімен немесе "кітапханашы" немесе "ірі адам" сияқты жалпылама сипаттамамен аталады.

Қатты қайнатылған ғажайып жер

Айтқыш: 35 жастағы Калькуталық, ерекше кәсібінен басқа, Токионың типикалық жас кәсіпкерінің өмірін сүреді. Өте байқампаз болғанымен, айналасындағы әлемнің ерекшелігіне көп мән бермейді. Қарт адам / Ғалым: Ақыл-ойы мол, бірақ шатақ бас ғалым, ол ақпаратты өңдеу үшін Айтқышты жалдайды. Ол «дыбысты жою» зерттеуін жүргізіп жатыр. Ол сананың тереңін оқып, оны түсінікті, бірақ байланыссыз суреттер түрінде жазудың жолын тапқан. Содан кейін ол осы суреттерді өңдеу арқылы өзінің тәжірибелік нысандарының, соның ішінде Айтқыштың санасына ойдан шығарылған оқиғаны сіңіруді көздеген. Ол бұл жұмысты Жүйемен бірлесіп жасаған, оның мүмкіндіктеріне қызыққандықтан, бірақ ешкімге жұмыс істегенді ұнатпаған. Кейін, немересі айтқандай, ол Финляндияға қашып кетеді. «Тоқыл қыз»: Қарттың 17 жасар немересі, сырттан 30-ға жуық жастағыдай көрінеді. Ол өте семіз, бірақ тартымды деп сипатталады. Ол Айтқышқа кәріз арқылы саяхаттауға көмектеседі және екі әлемі біріккеннен кейін оның пәтерінде тұруға шешім қабылдайды. Кітапханашы: Ұдайы аш қыз, ол Айтқышқа біржанұя туралы зерттеулерге көмектеседі және оның 48 сағаттық сүйіктісіне айналады. Джуниор мен Биг Бой: Белгісіз бұйрықпен Айтқышқа шабуыл жасаған екі қарақшы, оның пәтерін қиратып, ішкі ағзаларына қасақана өлімге жеткізбейтін, бірақ ауыр жарақат келтіреді. INKlings: Инфраноктюрнал Каппаның қысқартылған атауы. «Каппа» деп аталатын, өз мәдениетін дамытқан кәріз тұрғындары. Олар соншалықты қауіпті, ғалым олардың әлемінде, қорғаныш құрылғысымен қоршалып өмір сүреді, оның деректерін ұрлағысы келетіндерден сақтану үшін. Олар зұлым мінезді Тилапия балығына (және қан сорғыштарға) табынады. Олар жаңадан ұсталған адамды жемейді, оны бірнеше күн суға батырып, шірігеннен кейін ғана жейді.

Әлемнің соңы

Айтушы – Әлемнің соңына жаңа келген адам. Қалаға қабылдану үшін оның көлеңкесі кесіліп, көздері тесіледі, осылайша ол күн сәулесіне қарсы болып, "армандарды оқу" қабілетіне ие болады – осыған бейімделген міндеті. Ол бұрынғы өмірін есіне түсіре алмайды және оған не болғанын түсінбейді, бірақ жауаптар оның көлеңкесінде сақталған санасында жатыр екенін біледі. Айтушының көлеңкесі – адам кейпінде. Ол айтушының бұрынғы өмірін бірге есте сақтайды, бірақ одан айырылып, өлуге тағдырланған, өйткені күзетшісі – Қақпашымен қатал (бірақ бейшаралық емес) қарым-қатынаста. Оның өлімінен кейін айтушының "санасы" жойылады. Көлеңке Қаладан қашып, айтушымен бірге өз орнына оралуды армандайды. Қақпашы – Әлемнің соңының күзетшісі және техникалық қызметкері. Ол айтушыға міндеттерін үйретеді және айтушының көлеңкесін дерлік тұтқынға айналдырып, оны қыста өлген жануарлардың денелерін жоюға жұмысқа салады. Кітапханашы – Қаланың кітапханашысы, "армандар" сақталатын жануарлардың бас сүйектерін сақтайды. Ол айтушыға жұмысында көмектеседі. Оның "санасы" жоқ, бірақ анасының болғанын, ал айтушы оның санасының жоғалмағанын, жасырылғанын көз жеткізеді. Бұл кітапханашы мен басқа кітапханашы арасындағы байланыс нақты айтылмаған, бірақ айтушы оның өте таныс екенін бірнеше рет айтады. Полковник – айтушының көршісі, кеңес беріп, қолдау көрсетеді және науқас болғанда күтім жасайды. Қамқоршы – Қаланың қауіпті орман ішіндегі электр стансасын күтіп тұратын жас жігіт. Ол – сырттан келген адам, шағын аккордеонмен айтушының санасы мен естелігін қалпына келтіруге көмектесетін мүмкін кілтті ұсынады. Қамқоршы орманға қуылған, өйткені оның санасы бар және оған Қала ішінде тұруға рұқсат етілмейді.

Әсерлер

Мураками батыс әдебиетін жақсы көретіндігін және әсіресе хард-бойл жанрының негізін қалаушы Реймонд Чандлерді ерекше құрметтейтіндігін жиі айтады. "Қатты қайнатылған ғажайып ел" повесі американдық хард-бойл детективтік әдебиетке, сондай-ақ ғылыми фантастика мен киберпанк жанрларына көп қарызды. "Әлемнің соңы" повесі Франц Кафканың "Қала" романымен көп ортақ нәрсеге ие. Екеуі де ең жаңадан келгендердің таңғалысы мен қорқынышын бейнелейді, олар өте ерекше ауылдардағы тұрғындардың мінез-құлқына куә болады. Дүние соңына жақындағанда көлеңкеден айырылу бейнесі Кнут Хамсунның 1898 жылғы "Виктория" романында кездеседі. Бұл идея одан бұрын, 1814 жылы Адельберт фон Шамисоның "Питер Шлемильдің таңғажайып тарихы" ("Peter Schlemihls wundersame Geschichte") және Ханс Кристиан Андерсеннің 1847 жылғы "Көлеңке" ертегісінде де кездеседі. Адам миы шифрланған деректерді сақтайды деген тақырып Уильям Гибсонның 1981 жылғы "Джонни Мнемоник" әңгімесінде көтеріледі, бірақ Мураками сұхбаттарында бұл оған әсер етпегенін айтады. Түсқақпару тақырыбы Роджер Зелазнидің 1966 жылғы "Түс шебері" повесінде қамтылған.

Сыни қабылдау

"Қатты қайнатылған ғажайыптар елі және әлемнің соңы" 1985 жылы Танизаки сыйлығымен марапатталды. Publishers Weekly және Kirkus Reviews басылымдарында жарияланды. Режиссер Риан Джонсон бұл кітапты өзінің сүйікті ғылыми-фантастикалық кітаптарының бірі деп атап, 2012 жылғы "Лоупер" фильміне ықпал еткенін айтты. Муракамидің көптеген кейінгі туындыларын ағылшын тіліне аударған Джей Рубин "Қатты қайнатылған ғажайыптар елі және әлемнің соңы" романын өзінің сүйікті Мураками романы деп санайды және "Жапониядағы дәстүрлі қара-ақ, автобиографиялық туындыларды оқығаннан кейін бұл кітап керемет сезім тудырды" деді. Мураками өзі бұл романның өзінің стиліне сай екенін мәлімдеді. "Қылмыстық әдебиетке арналған анықтамалық" кітабы "Қатты қайнатылған ғажайыптар елі және әлемнің соңы" романын "метафизикалық детективтік әңгіме" деп сипаттайды, оны Кобо Абэнің "Көтеріліс мұз дәуірі 4" және Эндрю Крумидің "Мобиус Дик" романдарымен салыстырып, "апокалиптикалық ғылыми фантастика мен метафизикалық детективтік/құпия әңгімелерді антифоналық повествование арқылы байланыстырады, "ғылым" мен "құпия" алмасып, өзара ықпалдастырылған орын ауыстыру тәсілдерін ұсынады" деп көрсетеді.

Басқа шығармаларға әсері

Әлемнің соңы туралы әңгіме Йошитоси Абэнің «Хайбане Ренмейіне» шабыт берген нәрселердің бірі болды, ол бастапқыда доджинси манга ретінде жарық көрді, кейіннен аниме сериалы ретінде бейімделді. Екі туындыда да адамдарға шығуға рұқсат етілмейтін қала, қабырғасы, өзені, кітапханасы және сағат мұнарасы бейнеленген.