Кіріспе
1925 жылдың 29 наурызында Германияда президент сайлауы өтті, оның екінші кезеңі 26 сәуірде болды. Бұл 1919–1933 жылдардағы Веймар республикасы кезінде Германия мемлекет басшысы – Рейх президенті (Reichspräsident) лауазымына өткізілген алғашқы тікелей сайлау болды. Алғашқы президент Фридрих Эберт 1925 жылдың 28 ақпанында қайтыс болды, ол бұрын Ұлттық Ассамблея арқылы сайланған еді, бірақ Веймар конституциясы оның ізбасарының «барлық неміс халқы» тарапынан сайлануын талап етті. Пауль фон Гинденбург сайлаудың екінші турында Германияның екінші президенті болып сайланды. Гинденбург саяси оңшылдардың кең коалициясының үміткері болды. Оңшылдардың көптеген өкілдері ол билікке келген соң Веймар демократиясын іштен жойып, Веймардан бұрынғы жағдайға қайта оралады деп үміттенді. Жеңіске үміткер тағы екі кандидат болды: Социал-демократиялық партиядан (СДП) Ото Браун және Орталық партиядан Вильгельм Маркс. СДП мен Орталық партия Веймар коалициясының мүшелері еді, бұл коалиция Веймар жүйесіне ең берілген партиялар тобы саналды. Сайлаудың екінші кезеңіне тек Маркс өтті. Сайлау маңызды болды, себебі ол тұрақсыз кезеңде өтті және Веймар конституциясына сәйкес мемлекет басшысының өкілеттігі зор болды. Гинденбург 1932 жылғы сайлауда да жеңіске жетіп, нацистік партияның билікке келуіне маңызды рөл атқарды. Алайда, Гинденбургті 1925 жылы қолдағандардың көптегені кейін көңілі қалды. Ол сайланғаннан кейінгі жылдары оның кейбір әрекеттерінің конституциялықтығына күмән келтіргендер болғанымен, Гинденбург Веймар конституциясын тікелей құлатуға ешқашан тырыспады.
Presidential elections were held in Germany on 29 March 1925, with a runoff on 26 April. They were the first direct elections to the office of President of the Reich (Reichspräsident), Germany's head of state during the 1919–33 Weimar Republic. The first President, Friedrich Ebert, who had died on 28 February 1925, had been elected indirectly, by the National Assembly, but the Weimar Constitution required that his successor be elected by the "whole German people". Paul von Hindenburg was elected as the second president of Germany in the second round of voting. Hindenburg was the candidate of a broad coalition of the political right. Many on the right hoped that once in power he would destroy Weimar democracy from the inside and restore the pre Weimar status quo. The two other candidates who were believed to have a chance of winning were Otto Braun of the Social Democratic Party (SPD) and Wilhelm Marx of the Centre Party. Both the SPD and Centre were members of the Weimar Coalition, the group of parties regarded as most committed to the Weimar system. Only Marx proceeded to the second round of the election. The election was important because of the turbulent times in which it occurred and because, under the Weimar Constitution, the head of state wielded considerable power. Hindenburg would be again returned in the 1932 election and would play an important role during the rise to power of the Nazi Party. However, many of Hindenburg's 1925 backers were subsequently disappointed. Although in the years that followed his election many questioned the constitutionality of certain of his actions, Hindenburg never attempted to overthrow the Weimar constitution outright.
Өмірбаян
Президент Фридрих Эберт 1925 жылдың 28 ақпанында қайтыс болды. 9 наурызда Рейхстаг бірінші кезеңді 29 наурызда, екінші кезеңді 26 сәуірде өткізуге шешім қабылдады. Уолтер Саймонс 10 наурызда президент міндетін уақытша атқарушы болып тағайындалды. Бұл президенттікке алғашқы тікелей сайлау болды.
Сайлау жүйесі
Веймар Республикасы кезінде заң өзгертілген екі турлы жүйені көздесті, егер кандидат президент сайлауының бірінші турында абсолютті көпшілік дауыс (яғни, жартысынан артық) алmasa, екінші дауыс беру өтеді, онда ең көп дауыс жинаған кандидат сайланған деп есептеледі. Екінші турда бірлестікке балама кандидатты ұсынуға рұқсат берілді.
Бірінші раунд
Коммунистік партия (КПД) бірінші болып кандидатты ұсынды. Орталық комитет 3 наурызда Эрнст Телманды таңдады. Карл Ярес 12 наурызда Германиялық халықтық партиясы (DVP) мен Германиялық ұлттық халықтық партиясының (DNVP) бірлескен кандидаты ретінде ұсынылды. ДВП, ДНВП және Бавария партияларының өкілдері бар оңшыл комитет – Лоебелл Эшуц, Орталық партияны қолдауға мүдделі болды, бірақ Адам Штегервальдты кандидат етсе ғана. Германияның Демократиялық партиясы (ДДП) Лоебелл Эшуц пен Социал-демократиялық партияның (СДП) Саймонсты қолдауы мүмкін екенін ұсынды. Лоебелл Эшуц ДДП мен Орталық партияны президенттікке кандидатты талқылау үшін конференцияға шақырды. Оңшылдар Саймонс пен Вильгельм Марксті қолдаудан бас тартты, ал ДДП Яресті қолдауға келіспеді. Отто Гесслерді келісімді кандидат ретінде ұсынды, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Көптеген оңшыл ұлттық қозғалыс партиялары Яресті келісімді кандидат деп қарастырды, бірақ Адольф Гитлер нацистік партияның Людендорфты қолдауын қамтамасыз етті. Кейін Гитлер Хиденбургті қолдады. Гитлер өзінің шешіміне қарсы болған ұлттық партияларды жазалады және 1925 жылдың мамырында нацистерге олармен жұмыс істеуге тыйым салатын жарлық шығарды. Отто Браун, СДП-ның кандидаты, Пруссияның бұрынғы премьер-министрі және жақсы танылған, құрметті тұлға болды. Орталық партияның кандидаты Вильгельм Маркс партия төрағасы және бұрынғы канцлер болды. Басқа маңызды кандидат – ДДП-дан Вилли Хеллпах. Германиялық ұлттық бостандық партиясы (DVFP) Эрих Людендорфты ұсынды, бірақ ол дауыс беруде мардымсыз үлес алды.
Екінші раунд
Орталық Марксты екінші турға қайта ұсынды және ол ДДП мен СДП-ның қолдауын алды. Маркс 3 сәуірде "Халық блогының" кандидаты аталды. 1 сәуірде ДВП атқару комитеті бірауыздан Яресті мақұлдады. Екі рет үміткерліктен бас тартқан Пол фон Гинденбург 8 сәуірде кандидатурасын жариялады, оған Альфред фон Тирпиц көндірді. Бавария халық партиясы оны қолдап, үміткерлігін белсенді түрде насихаттады.
Нәтижелер
Бірінші сайлау 29 наурызда өтті, қатысу көрсеткіші 68,9% құрады. Бірінші турда Жаррес ең көп дауыс алғанмен, көпшілік дауысқа жетпеді. Ол кейіннен монархияны жақтаған және бұрынғы танымал генерал Гинденбургтің пайдасына бас тартты. Гинденбургтің мемлекеттік қызметке орналасуға қызығушылығы болмаса да, әсіресе Германияның мемлекет басшысы болу мүмкіндігі оны алаңдатты. Дегенмен, ол құлатылған кайзермен кеңескен соң, өте тартынды түрде кандидат болуға келісті. Оның басты қолдаушылары – Неміс халықтық партиясы (DVP), Неміс ұлттық халықтық партиясы (DNVP) және BVP болды. ДВП, әсіресе оның басшысы Густав Стресманн, Гинденбургтің президенттікке кандидат болу идеясына қатысты, оның Германияның сыртқы саясатына тигізетін ықтимал салдарынан алаңдады, бірақ соңында қолдау көрсетті. Гинденбургті Германияның Völkisch Freedom Party (DVFP), Ұлттық-социалистік неміс жұмысшы партиясы (NSDAP) және Ауыл шаруашылық лигасы (RLB) да қолдады. Сол жақтағы Орталық партиясы (Zentrum) Социал-демократиялық партиядан (SPD) Браунды қолдаудан бас тартты, сол себепті Браун кандидаттығын қайтарды. SPD Марксты (Орталық) ортақ кандидат ретінде қолдауға келісті, мақсаты – Гинденбургті жеңу болды. Германияның Демократиялық партиясы да өз кандидаттығын қайтарып алып, Марксты қолдады. Маркстың қолдаушыларында орталықшыл және солшыл күштер болғандықтан, оның жеңіске жету мүмкіндігі жоғары деп есептелді. Осылайша, екінші турға үш кандидат қатысты: Гинденбург, Маркс және Коммунистік партиядан Тельман. Маркс жақтастары Гинденбургті қолдаған Рейхсблокқа қарсылық ретінде өздерін «Халық блогы» (Volksblock) деп атады. Рейхсблокқа DNVP, DVP, BVP, басқа буржуазиялық партиялар және Stahlhelm сияқты оңшыл ұлтшыл ұйымдар кірді. Екінші тур 26 сәуірде өтті, қатысу көрсеткіші 77,6% құрады. Гинденбург 48,3% дауыспен жеңіске жетті, ал Маркс 45,3% дауыс жинады. БВП Марксты емес, Гинденбургті қолдады (Маркс олардың бауырлас партиясын ұсынғанына қарамастан), ал Тельманның қатысуы солшыл дауысты бөліп тастады, бұл Гинденбургке жеңіс сызығын берді.
Сайлау округтері бойынша нәтижелер
Аумақ Бірінші кезең Екінші кезең Жаррес Браун Маркс Тельманн Хелпах Хелд Людендорф Гинденбург Маркс Тельманн Дауыс % Дауыс % Дауыс % Дауыс % Дауыс % Дауыс % Дауыс % Дауыс % Дауыс % Дауыс % 1 Шығыс Пруссия 550,294 58.41 228,012 24.20 70,050 7.44 45,276 4.81 32,759 3.48 2,837 0.30 11,352 1.20 715,093 66.90 302,740 28.32 50,344 4.71 2 Берлин 329,003 30.13 398,510 36.50 56,638 5.19 180,734 16.55 121,390 11.12 1,357 0.12 4,010 0.37 384,361 32.47 654,487 55.29 144,879 12.24 3 Потсдам II 372,996 42.34 261,740 29.71 37,953 4.31 84,516 9.59 118,309 13.43 1,206 0.14 3,977 0.45 427,358 44.22 467,709 48.39 71,206 7.37 4 Потсдам I 394,333 45.93 287,263 33.46 26,188 3.05 84,196 9.81 58,933 6.86 1,784 0.21 5,266 0.61 464,550 49.20 403,596 42.75 75,722 8.02 5 Франкфурт (Одер) 439,818 56.47 227,546 29.22 51,340 6.59 23,319 2.99 27,740 3.56 1,785 0.23 6,499 0.83 532,597 61.47 307,914 35.54 25,513 2.94 6 Померания 530,287 63.92 213,942 25.79 10,862 1.31 33,483 4.04 26,929 3.25 2,268 0.27 10,879 1.31 656,822 71.08 224,486 24.29 42,276 4.58 7 Бреслау 354,431 39.49 314,880 35.08 167,398 18.65 18,668 2.08 33,439 3.73 2,499 0.28 5,490 0.61 451,792 45.34 520,907 52.28 23,335 2.34 8 Лигниц 240,523 42.26 204,339 35.90 48,365 8.50 11,667 2.05 59,333 10.42 1,602 0.28 2,904 0.51 321,295 50.47 298,431 46.88 16,629 2.61 9 Ополе 145,053 30.58 46,391 9.78 220,914 46.57 45,552 9.60 8,980 1.89 2,064 0.44 4,640 0.98 224,914 39.84 293,213 51.94 46,041 8.16 10 Магдебург 411,748 47.74 347,615 40.30 17,734 2.06 38,670 4.48 37,901 4.39 1,511 0.18 6,677 0.77 485,357 52.21 404,361 43.50 39,584 4.26 11 Мерсебург 334,877 50.00 143,680 21.45 10,836 1.62 136,951 20.45 33,195 4.96 1,446 0.22 8,395 1.25 411,234 57.41 164,671 22.99 140,153 19.56 12 Тюрингия 496,699 49.07 305,481 30.18 47,224 4.67 101,681 10.05 42,234 4.17 2,159 0.21 15,857 1.57 621,652 55.21 393,621 34.96 110,108 9.78 13 Шлезвиг-Гольштейн 373,731 53.18 231,841 32.99 10,398 1.48 37,035 5.27 41,915 5.96 1,715 0.24 5,404 0.77 478,509 59.78 283,379 35.40 38,177 4.77 14 Везер-Эмс 227,045 38.02 172,108 28.82 127,345 21.32 19,144 3.21 41,452 6.94 4,737 0.79 4,863 0.81 335,057 46.95 355,227 49.78 23,030 3.23 15 Ост-Гановер 221,367 50.85 142,595 32.76 7,302 1.68 14,289 3.28 14,560 3.34 30,873 7.09 3,526 0.81 336,885 64.05 172,725 32.84 16,026 3.05 16 Юг-Гановер-Брунсвик 386,535 41.55 379,569 40.80 53,094 5.71 28,813 3.10 36,836 3.96 35,942 3.86 8,716 0.94 540,077 50.94 488,544 46.08 31,226 2.95 17 Вестфалия-Север 268,355 27.97 228,155 23.78 379,875 39.60 48,625 5.07 22,613 2.36 3,852 0.40 6,892 0.72 389,507 35.44 660,770 60.13 48,267 4.39 18 Вестфалия-Юг 320,109 27.50 320,581 27.55 350,105 30.08 108,686 9.34 52,245 4.49 3,083 0.26 8,157 0.70 461,725 35.67 737,311 56.97 94,922 7.33 19 Гессен-Нассау 383,931 36.11 347,647 32.70 193,695 18.22 43,924 4.13 80,484 7.57 4,022 0.38 8,576 0.81 546,580 44.96 622,037 51.17 46,502 3.83 20 Кёльн-Аахен 140,202 17.50 142,960 17.84 429,945 53.66 51,675 6.45 25,661 3.20 3,861 0.48 6,259 0.78 212,795 22.84 670,238 71.94 48,278 5.18 21 Кобленц-Трир 100,172 21.29 57,996 12.33 280,929 59.72 12,420 2.64 11,466 2.44 2,561 0.54 3,998 0.85 166,151 30.59 362,622 66.76 14,015 2.58 22 Дюссельдорф-Восток 296,687 34.06 160,616 18.44 227,266 26.09 151,676 17.41 24,782 2.85 1,872 0.21 7,273 0.84 410,664 41.07 441,654 44.16 147,527 14.75 23 Дюссельдорф-Запад 174,808 25.58 115,614 16.92 304,263 44.52 67,603 9.89 13,351 1.95 2,489 0.36 4,931 0.72 252,830 32.83 455,808 59.19 61,165 7.94 24 Верхняя Бавария-Швабия 200,085 23.52 183,845 21.61 11,461 1.35 25,562 3.00 20,965 2.46 372,778 43.81 33,890 3.98 630,348 65.42 306,161 31.77 26,549 2.76 25 Нижняя Бавария 36,481 10.66 44,754 13.08 10,175 2.97 7,300 2.13 6,431 1.88 227,215 66.41 8,738 2.55 260,721 67.98 113,543 29.60 8,736 2.28 26 Франкония 355,635 36.69 278,354 28.72 13,835 1.43 23,318 2.41 36,512 3.77 227,950 23.52 32,399 3.34 673,243 58.69 447,529 39.01 25,769 2.25 27 Палатинат 90,074 29.26 87,512 28.43 39,771 12.92 23,575 7.66 19,777 6.43 43,099 14.00 3,674 1.19 166,873 45.29 179,232 48.64 22,188 6.02 28 Дрезден-Бауцен 396,242 43.44 366,081 40.14 17,557 1.92 36,636 4.02 88,088 9.66 2,099 0.23 5,079 0.56 511,213 51.49 416,036 41.90 65,148 6.56 29 Лейпциг 267,707 40.05 275,551 41.23 6,501 0.97 67,663 10.12 44,424 6.65 1,884 0.28 4,346 0.65 332,075 48.04 276,464 39.99 82,206 11.89 30 Хемниц-Цвиккау 360,616 44.29 292,761 35.96 7,380 0.91 99,864 12.26 36,733 4.51 2,301 0.28 14,228 1.75 490,277 53.63 284,600 31.13 138,647 15.16 31 Вюртемберг 348,640 34.72 206,518 20.57 241,525 24.05 56,521 5.63 137,059 13.65 3,971 0.40 9,023 0.90 544,104 45.73 588,027 49.42 57,056 4.80 32 Баден 241,357 27.62 198,494 22.71 295,183 33.78 39,152 4.48 88,091 10.08 3,744 0.43 6,508 0.74 375,272 35.63 635,787 60.36 41,578 3.95 33 Гессен-Дармштадт 188,108 33.26 210,545 37.22 98,491 17.41 20,951 3.70 42,351 7.49 1,689 0.30 3,271 0.58 274,384 41.33 366,321 55.18 22,998 3.46 34 Гамбург 214,200 36.86 214,888 36.98 12,368 2.13 67,566 11.63 65,415 11.26 1,504 0.26 4,603 0.79 294,156 45.63 281,312 43.64 68,718 10.66 35 Мекленбург 224,509 52.07 164,113 38.06 3,768 0.87 15,104 3.50 16,045 3.72 1,691 0.39 5,493 1.27 275,170 59.55 170,142 36.82 16,633 3.60 Итого 10,416,658 38.77 7,802,497 29.04 3,887,734 14.47 1,871,815 6.97 1,568,398 5.84 1,007,450 3.75 285,793 1.06 14,655,641 48.29 13,751,605 45.31 1,931,151 6.36